મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.84

એતત્ તે કથિતં સર્વમ્ ઉપાખ્યાનમ્ અનિન્દિતમ્ ।
કર્કટ્યા વનરાક્ષસ્યા યથાવદ્ અનુપૂર્વશઃ ॥

હિમવદ્ગહ્વરપ્રોક્તા સા કથં કૃષ્ણરાક્ષસી ।
કથં ચ કર્કટી નામ્ના યથાવદ્ વદ મે પ્રભો ॥

કુલાનિ સન્ત્ય્ અનેકાનિ રાક્ષસાનાં સ્વભાવતઃ ।
તાનિ કૃષ્ણાનિ શુક્લાનિ હરિતાન્ય્ ઉજ્જ્વલાનિ ચ ॥

કર્કટપ્રાણિસદૃશઃ કર્કટો નામ રાક્ષસઃ ।
બભૂવ તજ્જા સા કૃષ્ણા કર્કટી કર્કટાકૃતિઃ ॥

કર્કટીપ્રશ્નસંસ્મૃત્યા મયૈષા કથિતા તવ ।
અધ્યાત્મોક્તિપ્રસઙ્ગેન ચિત્સ્વરૂપનિરૂપણે ॥

સમ્પન્નમ્ એવમ્ એકસ્માદ્ અસમ્પન્નમ્ અપિ સ્ફુટમ્ ।
ઇદં જગદ્ અનાદ્યન્તાત્ પદાત્ પરમકારણાત્ ॥

ભાવિન્યો વીચયો વારિણ્ય્ અન્યાનન્યાસ્ સ્થિતા યથા ।
વર્તમાના અપિ પરે સૃષ્ટયસ્ સંસ્થિતાસ્ તથા ॥

અજ્વલન્ન્ એવ કાષ્ઠેષુ વહ્નિર્ અર્થક્રિયાં યથા ।
કરોતિ મર્કટાદીનાં શીતાપહરણાદિકામ્ ॥

સમં સૌમ્યત્વમ્ અજહદ્ એવ નિત્યોદિતસ્થિતિ ।
તથા બ્રહ્મ કરોતીદં નાનાકર્તેવ સજ્ જગત્ ॥

અપ્ય્ અનાગત એવાયમ્ એવં સર્ગ ઉપાગતઃ ।
ભોસ્ સાલભઞ્જિકાસંવિદ્ દારુણીવ સુબોધિતા ॥

બીજાદ્ યથાનન્યદ્ અપિ ફલાદ્ય્ અન્યદ્ ઇવોત્થિતમ્ ।
ચિતેસ્ તથાનન્યદ્ અપિ ચેત્યમ્ અન્યદ્ ઇવોત્થિતમ્ ॥

અચ્છેદાદ્ એકસત્તાયા ન ભેદઃ ફલબીજયોઃ ।
ચિચ્ચેત્યયોશ્ ચ વાર્યૂર્મ્યોર્ ઇવ વસ્તુનિ કશ્ચન ॥

અવિચારાદ્ ઋતે ભેદો નૈતયોર્ ઉપપદ્યતે ।
યતઃ કુતશ્ચિદ્ ઉદિતસ્ સ વિચારેણ નશ્યતિ ॥

ભ્રાન્તિર્ એષા યથાયાતા તથા યાતુ રઘૂદ્વહ ।
જ્ઞાસ્યસ્ય્ એતત્ પ્રબુદ્ધસ્ ત્વમ્ એનાં કેવલમ્ ઉત્સૃજ ॥

ભ્રાન્તિગ્રન્થૌ વિત્રુટિતે મદુક્તિશ્રવણાત્ તવ ।
જ્ઞાનશબ્દાર્થભેદાનાં વસ્તુ જ્ઞાસ્યસ્ય્ અલં સ્વયમ્ ॥

ચિત્તાદ્ ઇયમ્ અનર્થશ્રીસ્ તચ્ ચ સા ચેતરશ્ ચ તે ।
મદુક્તિશ્રવણાદ્ એવ શાન્તિમ્ એષ્યન્ત્ય્ અસંશયમ્ ॥

બ્રહ્મણસ્ સર્વમ્ ઉત્પન્નં સર્વં બ્રહ્મૈવ ચેતિ ચ ।
મદ્ગીર્ભિસ્ સમ્પ્રબુદ્ધસ્ સઞ્ જ્ઞાસ્યસ્ય્ અલમ્ અનિન્દિત ॥

તસ્માદ્ ઇદમ્ ઇતિ બ્રહ્મન્ વ્યતિરેકાર્થપઞ્ચમી ।
નનુ કિં વક્ષિ દેવેશાદ્ અભિન્નં સર્વમ્ ઇત્ય્ અપિ ॥

ઉપદેશાય શાસ્ત્રેષુ જાતશ્ શબ્દો ઽથવાર્થજઃ ।
પ્રતિયોગિવ્યવચ્છેદસ્ સઙ્ખ્યાલક્ષણપક્ષવાન્ ॥

ભેદો દૃશ્યત એવાયં વ્યવહારાન્ ન વાસ્તવઃ ।
વેતાલો બાલકસ્યેવ કાર્યાર્થં પરિકલ્પિતઃ ॥

દ્વૈતૈક્યમ્ અપિ નો યસ્યાં યથાભૂતાર્થસંસ્થિતૌ ।
અસ્તિ તસ્યામ્ ઈદૃશસ્ સ્યાત્ કુતસ્ સઙ્કલ્પવિપ્લવઃ ॥

કાર્યકારણભાવો હિ યથા સ્વસ્વામિલક્ષણઃ ।
હેતુશ્ ચ હેતુમાંશ્ ચૈવ તથૈવાવયવક્રમઃ ॥

વ્યતિરેકાવ્યતિરેકપરિણામાદિવિભ્રમઃ ।
તથા ભાવવિકારાશ્ ચ વિદ્યાવિદ્યે સુખાસુખે ॥

એવમાદિમયી મિથ્યાસઙ્કલ્પકલનોમ્ભિતા ।
અજ્ઞાનામ્ અવબોધાર્થં ન તુ ભેદો ઽસ્તિ વસ્તુનિ ॥

અસમ્બોધાદ્ અયં ભેદો જ્ઞાતે દ્વૈતં ન વિદ્યતે ।
જ્ઞાતે સંશાન્તકલનં મૌનમ્ એવાવશિષ્યતે ॥

પરમ્ એકમ્ અનાદ્યન્તમ્ અવિભાગમ્ અખણ્ડિતમ્ ।
ઇતિ જ્ઞાસ્યસિ સિદ્ધાન્તકાલે બોધમ્ ઉપાગતઃ ॥

વિકલ્પન્તે હ્ય્ અસમ્બુદ્ધાસ્ સ્વવિકલ્પવિજૃમ્ભિતૈઃ ।
ઉપદેશાદ્ અયં વાદો જ્ઞાતે દ્વૈતં ન વિદ્યતે ॥

વાચ્યવાચકસમ્બન્ધો વિના દ્વૈતં ન સિધ્યતિ ।
ન ચ દ્વૈતં સમ્ભવતિ મૌનં વા વાચ ઇત્ય્ અલમ્ ॥

મહાવાક્યાર્થનિષ્ઠાં ત્વં બુદ્ધિં કૃત્વા રઘૂદ્વહ ।
વચોભેદમ્ અનાદૃત્ય યદ્ ઇદં વચ્મિ તચ્ છૃણુ ॥

જાતં કુતશ્ચિદ્ ઉત્થાય ગન્ધર્વપુરવન્ મનઃ ।
ભ્રાન્તિમાત્રં તનોતીદં જગદાખ્યં સ્વજૃમ્ભણમ્ ॥

યથા ચેતસ્ તનોતીમાં જગન્માયાં તથાનઘ ।
શૃણુ ત્વં કથયામીદં દૃષ્ટાન્તં સૃષ્ટિવેદને ॥

યં શ્રુત્વા સર્વમ્ એવેદં ભ્રાન્તિમાત્રમ્ ઇતિ સ્વયમ્ ।
રામ નિશ્ચયવાન્ ભૂત્વા દૂરે ત્યક્ષ્યસિ વાસનામ્ ॥

મનોમનનનિર્માણમાત્રમ્ એવ જગત્ત્રયમ્ ।
સર્વમ્ ઉત્સૃજ્ય શાન્તાત્મા સ્વાત્મન્ય્ એવ નિવત્સ્યસિ ॥

મદ્વાક્યાર્થાવધાનસ્થો મનોવ્યાધિચિકિત્સને ।
વિવેકૌષધિલેપેન પ્રયત્નં ચ કરિષ્યસિ ॥

એવં સ્થિતે જગદ્રૂપં ચિત્તમ્ એવેહ જૃમ્ભતે ।
ન વિદ્યતે શરીરાદિ સિકતાન્તરતૈલવત્ ॥

ચિત્તમ્ એવ હિ સંસારો રાગાદિક્લેશદૂષિતમ્ ।
તદ્ એવ તૈર્ વિનિર્મુક્તં ભવાન્ત ઇતિ કથ્યતે ॥

ચિત્તં સાધ્યં પાલનીયં વિચાર્યં કાર્યમ્ આર્યવત્ ।
આહાર્યં વ્યવહાર્યં ચ સઞ્ચાર્યં ધાર્યમ્ આદરાત્ ॥

એવમ્ અભ્યન્તરે ચિત્રં બિભર્તિ ત્રિજગન્ મનઃ ।
અણ્ડં માયૂરમ્ ઇવ તદ્ યથાકાલં વિજૃમ્ભતે ॥

યો ઽયં ચિત્તસ્ય ચિદ્ભાગસ્ સૈષા સર્વાર્થબીજતા ।
યશ્ ચાસ્ય જડભાગસ્ સ્વસ્ તજ્ જગત્ સો ઽઙ્ગ વિભ્રમઃ ॥

અવિદ્યમાનમ્ એવેદમ્ આદિસર્ગે ધરાદિકમ્ ।
નિરાકૃતિર્ અજસ્ સ્વપ્નં પશ્યતીવ ન પશ્યતિ ॥

સર્ગાદિ દીર્ઘસંવિત્ત્યા શૈલાદિ જડસંવિદા ।
સૂક્ષ્મં સૂક્ષ્મવિદા વેત્તિ દેહં શૂન્યં ન વાસ્તવમ્ ॥

સર્વગેનાત્મના વ્યાપ્તં સ્વચેત્યાત્મવપુર્ મનઃ ।
આતલં સોમ્યવિમલં વારીવ રવિતેજસા ॥

ચિત્તબાલો જગદ્યક્ષં મિથ્યા પશ્યત્ય્ અબોધતઃ ।
બોધતો ઽસૌ પરં રૂપં સ્વં પશ્યતિ નિરામયમ્ ॥

યથાત્મા દૃશ્યતામ્ એતિ દ્વૈતૈક્યભ્રમદાયિનીમ્ ।
શૃણુ તત્ તે પ્રવક્ષ્યામિ વક્ષ્યમાણકથાક્રમૈઃ ॥

યત્ કથ્યતે હિ હૃદયઙ્ગમયોપમાનયુક્ત્યા ગિરા મધુરમુગ્ધપદાર્થયા ચ ।
શ્રોતુસ્ તદ્ અઙ્ગ હૃદયં પરિતો વિસારિ વ્યાપ્નોતિ તૈલમ્ ઇવ વારિણિ વાર્ય્ અશઙ્કમ્ ॥

ત્યક્તોપમાનમ્ અમનોજ્ઞપદં દુરર્થં ક્ષુબ્ધં ત્વરાવિધુરિતં વિનિગીર્ણવર્ણમ્ ।
શ્રોતુર્ ન યાતિ હૃદયં પ્રવિનાશમ્ એવ સંયાતિ ચાજ્યમ્ ઇવ ભસ્મનિ હૂયમાનમ્ ॥

આખ્યાનકાનિ ભુવિ યાનિ કથાશ્ ચ યા યા યદ્ યત્ પ્રમેયમ્ ઉદિતં પરિપેશલં વા ।
દૃષ્ટાન્તદૃષ્ટિકથનેન તદ્ એતિ સાધો પ્રાકાશ્યમ્ આશુ ભુવનં સિતરશ્મિનેવ ॥