મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.80

મહાનિશિ મહારણ્યે મહારાક્ષસકન્યયા ।
ઇતિ પ્રોક્તે મહાપ્રશ્ને મહામન્ત્રી ગિરં દદૌ ॥

શૃણુ તોયદસઙ્કાશે પ્રશ્નમ્ એનં ભિનદ્મિ તે ।
અનુક્રમાત્મકં મત્તં ગજેન્દ્રમ્ ઇવ કેસરી ॥

ભવત્યા પરમાત્મૈષ કથિતઃ કમલેક્ષણે ।
અનયૈવ વચોભઙ્ગ્યા બ્રહ્મવિદ્બોધયોગ્યયા ॥

અનાખ્યત્વાદ્ અગમ્યત્વાન્ મનસામ્ અપ્ય્ અગોચરઃ ।
ચિન્માત્રમ્ એવમ્ આત્માણુર્ આકાશાદ્ અપિ સૂક્ષ્મકઃ ॥

ચિદણોઃ પરમસ્યાન્તસ્ સદ્ એવાસદ્ ઇવ સ્થિતમ્ ।
સત્તાપ્ય્ એવમ્ અસત્તેવ સ્ફુરતીદં જગત્ સ્થિતમ્ ॥

સ કિઞ્ચિદનુભૂતિત્વાત્ સર્ગાત્મકતયા સ્થિતઃ।
તદાત્મકતયા પૂર્વં ભાવસત્તાં કિલાગતઃ ॥

અતીન્દ્રિયત્વાન્ નો કિઞ્ચિત્ સ એવાણુર્ અનન્તકઃ ।
સર્વાત્મકત્વાદ્ ભુઙ્ક્તે ચ તેન કિઞ્ચિન્ ન કિઞ્ચન ॥

ચિદણોઃ પ્રતિભાસાત્ સ્વાદ્ એકસ્યાનેકતોદિતા ।
અસત્યૈવાપિ સત્યેવ હેમ્નઃ કટકતા યથા ॥

એષો ઽણુઃ પરમાકાશસ્ સૂક્ષ્મઃ ખાદ્ અપ્ય્ અલક્ષિતઃ ।
મનષ્ષષ્ઠેન્દ્રિયાતીતસ્ સ્થિતસ્ સર્વાત્મકો ઽપિ સન્ ॥

સર્વાત્મકસ્ સ્યાન્ નૈવાસૌ શૂન્યો ભવતિ કર્હિચિત્ ।
યદ્ અસ્તિ ન તદ્ અસ્તીતિ વક્તોન્મત્ત ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

કયાચિદ્ અપિ યુક્ત્યેહ સતો ઽસત્ત્વં ન યુજ્યતે ।
સર્વાત્મા ખાતગુપ્તેન કર્પૂરેણેવ દર્શ્યતે ॥

ચિન્માત્રાણુસ્ સ એવેહ સર્વં કિઞ્ચિદ્ ઘનં સ્થિતઃ ।
ન કિઞ્ચિદ્ ઇન્દ્રિયાતીતરૂપત્વાદ્ અમલસ્ સ્થિતઃ ॥

સ એવ ચૈકો ઽનેકશ્ ચ સર્વસત્તાત્મવેદનાત્ ।
સ એવેદં જગદ્ ધત્તે જગત્કોટીસ્ તથૈવ ચ ॥

ઇમાશ્ ચિત્ત્વમહામ્ભોધેસ્ ત્રિજગજ્જલવીચયઃ ।
પ્રજાસ્ તસ્મિન્ કચન્ત્ય્ અપ્સુ દ્રવત્વાચ્ ચક્રતા ઇવ ॥

ચિત્તેન્દ્રિયાદ્યલભ્યત્વાત્ સો ઽણુશ્ શૂન્યં ખરૂપધૃત્ ।
સ્વસંવેદનલભ્યત્વાદ્ અશૂન્યં વ્યોમરૂપ્ય્ અપિ ॥

સો ઽહં ભવન્ન્ એવ ભવાત્ સમ્પન્નો દ્વૈતવેદનાત્ ।
ભવાન્ ભવન્ન્ અહં જાતો બોધબૃંહાબૃહદ્વપુઃ ॥

ત્વત્તાહન્તાત્મકં સર્વં વિનિગીર્યાવબોધતઃ ।
ન ત્વં નાહં ન સર્વં વાસર્વં વા ભવતિ સ્વયમ્ ॥

ગચ્છન્ ન ગચ્છત્ય્ એષો ઽણુર્ યોજનૌઘગતો ઽપિ સન્ ।
સંવિત્ત્યા યોજનૌઘત્વં તસ્યાણોર્ અન્તરે સ્થિતમ્ ॥

ન ગચ્છત્ય્ એષ યાતો ઽપિ સમ્પ્રાપ્તો ઽપિ ન ચાગતઃ ।
સ્વસત્તાકાશકોશે ઽન્તર્ વાસિત્વાદ્ દેશકાલયોઃ ॥

ગમ્યં યસ્ય શરીરસ્થં ક્વ કિલાસૌ પ્રયાતિ હિ ।
કુચકોટરગઃ પુત્રઃ કિં માત્રાન્યત્ર વીક્ષ્યતે ॥

ગમ્યો યસ્ય મહાદેશો યાવત્સમ્ભવમ્ અક્ષયઃ ।
અન્તસ્સ્થસ્ સર્વકર્તુશ્ ચ સ કથં ક્વેવ ગચ્છતિ ॥

યથા દેશાન્તરપ્રાપ્તે કુમ્ભે વક્ત્રસુમુદ્રિતે ।
તદાકાશસ્ય ગમનાગમૌ ન સ્તસ્ તથાત્મનઃ ॥

ચિતિતાસ્થાણુતે ઽસ્યાન્તર્ યદા સ્તો ઽનુભવાત્મિકે ।
ચેતનશ્ ચ જડશ્ ચૈવ તદાસૌ દ્વયમ્ એવ હિ ॥

યદા ચેતનપાષાણસત્તૈકાત્મૈવ ચિદ્વપુઃ ।
તદા ચેતન એવાસૌ પાષાણ ઇવ રાક્ષસિ ॥

પરમે વ્યોમ્ન્ય્ અનાદ્યન્તે ચિન્માત્રપરમાણુના ।
વિચિત્રં ત્રિજગચ્ ચિત્રં તેનેદમ્ અકૃતં કૃતમ્ ॥

તત્સંવિત્ત્યા વહ્નિસત્તા તેનાત્યક્તાનલાકૃતિઃ ।
સર્વગો ઽપ્ય્ અદહન્ન્ એવ સ જગદ્દ્રવ્યપાચકઃ ॥

અજ્વલન્ ભાસુરાકારાન્ નિર્મલાદ્ ગગનાદ્ અપિ ।
પ્રજ્વલંશ્ ચેતનૈકાત્મા તસ્માદ્ અગ્નિઃ પ્રજાયતે ॥

સંવેદનાદ્ અનર્કાદિઃ પ્રધાને સ પ્રકાશકઃ ।
ન નશ્યત્ય્ આદ્યભારૂપો મહાકલ્પામ્બુદૈર્ અપિ ॥

અનેત્રલભ્યો ઽનુભવરૂપો હૃદ્ગૃહદીપકઃ ।
સર્વસત્તાપ્રદો ઽનન્તઃ પ્રકાશસ્ સ પરસ્ સ્મૃતઃ ॥

પ્રવર્તતે ઽસ્માદ્ આલોકો મનષ્ષષ્ઠેન્દ્રિયાતિગાત્ ।
યેનાન્તર્ અપિ વસ્તૂનાં દૃશ્યાદૃશ્યચમત્કૃતિઃ ॥

લતાગુલ્માઙ્કુરાદીનામ્ અનક્ષાણાં ચ સો ઽણુકઃ ।
ઉત્સેધવેદનાકારઃ પ્રકાશો ઽનુભવાત્મકઃ ॥

કાલાકાશક્રિયાસત્તાસ્વભાવાનાં સ્વવેદનાત્ ।
સ્વામી કર્તા પિતા ભોક્તા ખાત્મત્વાચ્ ચ ન કિઞ્ચન ॥

અણુત્વમ્ અજહત્ સો ઽણુર્ જગદ્રત્નસમુદ્ગકઃ ।
માતૃમાનપ્રમેયાત્મા જગત્ તત્રાસ્તિ વેદને ॥

સ એવ સર્વજગતિ સર્વત્ર કચતિ સ્ફુટમ્ ।
યદા જગત્ સમુદ્ગે ઽસ્મિંસ્ તદાસૌ પરમો મણિઃ ॥

દુર્બોધત્વાત્ તમસ્ સો ઽણુશ્ ચિન્માત્રત્વાત્ પ્રકાશદૃક્ ।
સો ઽસ્તિ સંવિત્તિરૂપત્વાત્ તદક્ષાતીતયા ત્વ્ અસત્ ॥

દૂરે ઽસૌ નાક્ષલભ્યત્વાચ્ ચિદ્રૂપત્વાદ્ અદૂરગઃ ।
સર્વસંવેદનાચ્ છૈલા અસાવ્ એવાણુર્ એવ સન્ ॥

તત્ સંવેદનમાત્રં યત્ તદ્ ઇદં ભાસતે જગત્ ।
ન સત્યમ્ અસ્તિ શૈલાદિ તેનાણાવ્ એવ મેરુતા ॥

નિમેષપ્રતિભાસો હિ નિમેષ ઇતિ કથ્યતે ।
કલ્પૈકપ્રતિભાસો હિ કલ્પશબ્દેન કથ્યતે ॥

કલ્પક્રિયાવિલાસો હિ નિમેષે પ્રતિભાસતે ।
બહુયોજનવિસ્તીર્ણં મનસીવ મહાપુરમ્ ॥

નિમેષજઠરે કલ્પસંરમ્ભસ્ સમુદેતિ હિ ।
મહાનગરનિર્માણં મકુરે ઽન્તર્ ઇવામલે ॥

નિમેષકલ્પશૈલાબ્ધિપુરયોજનકોટયઃ ।
યત્રાણાવ્ એવ વિદ્યન્તે તત્ર દ્વૈતૈકતે કુતઃ ॥

કૃતવાન્ પ્રાગ્ ઇદમ્ અહમ્ ઇતિ બુદ્ધાવ્ ઉદેતિ હિ ।
ક્ષણાત્ સત્યમ્ અસત્યં ચ દૃષ્ટાન્તસ્સ્વપ્નવિભ્રમાઃ ॥

દુઃખે કાલસ્ સુદીર્ઘો હિ સુખે લઘુતરસ્ સદા ।
રાત્રિર્ દ્વાદશવર્ષાણિ હરિશ્ચન્દ્રસ્ય ચોદિતા ॥

નિશ્ચયો ય ઉદેત્ય્ અન્તસ્ સત્યો વાસત્ય એવ વા ।
હેમ્નીવ કટકાદિત્વમ્ ઊર્મિસ્ સિન્ધૌ વિરાજતે ॥

ન નિમેષો ઽસ્તિ નો કલ્પો નાદૂરં ન ચ દૂરતા ।
ચિદણુપ્રતિભૈવેવં સ્થિતાનન્યાન્યવસ્તુવત્ ॥

પ્રકાશતમસોર્ દૂરાદૂરયોઃ ક્ષણકલ્પયોઃ ।
એકચિત્કોશયોર્ એવં ન ભેદો ઽસ્તિ મનાગ્ અપિ ॥

પ્રત્યક્ષમ્ અક્ષસારત્વાદ્ અપ્રત્યક્ષં તતો ઽતિગમ્ ।
દૃશ્યત્વેનૈવ ચોદેતિ વિત્વાદ્ દ્રષ્ટૈવ સદ્વપુઃ ॥

યાવત્ કટકસંવિત્તિસ્ તાવન્ નાસ્ત્ય્ એવ હેમતા ।
યાવચ્ ચ દૃશ્યતાપત્તિસ્ તાવન્ નાસ્ત્ય્ એવ સા કલા ॥

કટકત્વે ક્ષતે દૃશ્યે સુવર્ણત્વમ્ ઇવાતતમ્ ।
કેવલં નિર્મલં બુદ્ધં બ્રહ્મૈવ પરિશિષ્યતે ॥

સર્વત્વાદ્ એષ સદ્રૂપો દુર્લક્ષ્યત્વાદ્ અસદ્વપુઃ ।
ચેતનશ્ ચેતનાત્મત્વાચ્ ચેત્યાસમ્ભવતસ્ ત્વ્ અચિત્ ॥

ચિચ્ચમત્કારમાત્રાત્મન્ય્ અસ્મિંસ્ તત્પ્રતિભાત્મનિ ।
જગત્ય્ અનિલવૃક્ષાભે ચિચ્ચેત્યકલને કુતઃ ॥

યથા તપસ્ય્ અપીનસ્ય ભાસનં મૃગતૃષ્ણિકા ।
એકં પીવરમ્ અદ્વૈતં તથા ચિદ્ભાસનં જગત્ ॥

અર્કાંશુસૂક્ષ્મતરભાનિર્માણં યદ્ અનામયમ્ ।
અસ્તિતાનાસ્તિતે તત્ર કુડ્યાદેર્ ઇવ કૈવ ધીઃ ॥

માયાપાંસુકણાઙ્કે ખે યથા કચતિ કાઞ્ચનમ્ ।
તથા જગદ્ ઇદં ભાતિ ચિચ્ચેત્યકલને કુતઃ ॥

સ્વપ્નગન્ધર્વસઙ્કલ્પનગરે કુડ્યવેદનમ્ ।
ન સન્ નાસદ્ યથા તદ્વદ્ વિદ્ધિ દીર્ઘભ્રમં જગત્ ॥

તથા ચૈવંવિધન્યાયભાવનાભ્યાસનિર્મલાઃ ।
કુડ્યાકાશેન નિર્યાન્તિ યથાભૂતાર્થદર્શિનઃ ॥

ન કુડ્યાકાશયોર્ ભેદો દૃઢસંવેદનાદ્ ઋતે ।
આ બ્રહ્મજીવકલનાદ્ યદ્ રૂઢં રૂઢમ્ એવ તત્ ॥

પ્રતિભાસામલાકાશે ખત્વકુડ્યત્વશૂન્યતાઃ ।
પ્રકચન્તિ ઘનીભાવાત્ પ્રભાપિણ્ડ ઇવ પ્રભાઃ ॥

પૃથક્તા પ્રતિભાસસ્ય સ્વચમત્કારયોગતઃ ।
સર્વાત્મિકા હિ પ્રતિભા પરા વૃક્ષાત્મબીજવત્ ॥

બીજમ્ અન્તસ્સ્થવૃક્ષત્વં નાનાનાના યથૈકદૃક્ ।
તથાસઙ્ખ્યં જગદ્ બ્રહ્મ શાન્તમ્ આકાશકોશવત્ ॥

બીજસ્યાન્તસ્સ્થવૃક્ષસ્ય વ્યોમાદ્વૈતા સ્થિતિર્ યથા ।
બ્રહ્મણો ઽન્તસ્સ્થજગતો વ્યોમાક્ષુબ્ધા સ્થિતિસ્ તથા ॥

શાન્તં સમસ્તમ્ અજમ્ એકમ્ અનાદિમધ્યં નેહાસ્તિ કાચન કલા કલનાઃ કથઞ્ચિત્ ।
નિર્દ્વન્દ્વશાન્તમ્ અતિરેકમ્ અનેકમ્ અચ્છમ્ આભાસરૂપમ્ અલમ્ એકવિકાસમ્ આસ્સ્વ ॥