મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.79

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા રાક્ષસી પ્રશ્નાન્ સા વક્તુમ્ ઉપચક્રમે ।
ઉચ્યતામ્ ઇતિ રાજ્ઞોક્તે તાન્ ઇમાઞ્ શૃણુ રાઘવ ॥

એકસ્યાનેકસઙ્ખ્યસ્ય કસ્યાણોર્ અમ્બુધેર્ ઇવ ।
અન્તર્ બ્રહ્માણ્ડલક્ષાણિ લીયન્તે બુદ્બુદા ઇવ ॥

કિમ્ આકાશમ્ અનાકાશં નકિઞ્ચિત્ કિઞ્ચિદ્ એવ કિમ્ ।
કો ઽહમ્ એવાપિ સમ્પન્નઃ કો ભવાન્ અપ્ય્ અહં સ્થિતઃ ॥

ગચ્છન્ ન ગચ્છતિ ચ કઃ કો ઽતિષ્ઠન્ન્ એવ તિષ્ઠતિ ।
કશ્ ચેતનો ઽપિ પાષાણઃ કશ્ ચિદ્વ્યોમનિ ચિત્રકૃત્ ॥

વહ્નિતામ્ અજહચ્ ચૈવ કશ્ ચ વહ્નિર્ ન દાહકઃ ।
અવહ્નેર્ જાયતે વહ્નિઃ કસ્માદ્ રાજન્ નિરન્તરમ્ ॥

અચન્દ્રાર્કાગ્નિતારો ઽપિ કો ઽવિનાશઃ પ્રકાશકઃ ।
અનેત્રલભ્યાત્ કસ્માચ્ ચ પ્રકાશશ્ ચ પ્રવર્તતે ॥

લતાગુલ્માઙ્કુરાદીનાં જાત્યન્ધાનાં તથૈવ ચ ।
અન્યેષામ્ અપ્ય્ અનક્ષાણામ્ આલોકઃ ક ઇવોત્તમઃ ॥

જનકઃ કો ઽમ્બરાદીનાં સત્તાયાઃ કસ્ સ્વભાવદઃ ।
કો જગદ્રત્નકોશસ્ સ્યાત્ કસ્ય કોશે મણેર્ જગત્ ॥

કો ઽણુસ્ તમઃ પ્રકાશશ્ ચ કો ઽણુર્ અસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ ।
કો ઽણુર્ દૂરે ઽપ્ય્ અદૂરે ચ કો ઽણુર્ એવ મહાગિરિઃ ॥

નિમેષ એવ કઃ કલ્પઃ કઃ કલ્પો ઽપિ નિમેષકઃ ।
કિં પ્રત્યક્ષમ્ અસદ્રૂપં કિં ચેતનમ્ અચેતનમ્ ॥

કશ્ ચાવાયુશ્ ચ વાયુશ્ ચ કશ્ શબ્દો ઽશબ્દ એવ ચ ।
કસ્ સર્વં ચ નકિઞ્ચિદ્ ચ કો ઽહં નાહં ચ કિં ભવેત્ ॥

કિં પ્રયત્નશતપ્રાપ્તં લબ્ધ્વાપિ બહુજન્મભિઃ ।
લબ્ધં નકિઞ્ચિદ્ ભવતિ નનુ સર્વં ચ લભ્યતે ॥

સ્વસ્થેન જીવતૈવોચ્ચૈઃ કેન સ્વાત્માપહારિતઃ ।
કેનાણુનાન્તર્ વ્રિયતે મેરુસ્ ત્રિભુવનં તૃણમ્ ॥

કેનાણુકણમાત્રેણ પૂરિતા શતયોજની ।
કો ઽણુર્ એવ ભવન્ માતિ ન યોજનશતેષ્વ્ અપિ ॥

કેનાલોકનમાત્રેણ જગદ્બાલઃ પ્રનાટ્યતે ।
કસ્યાણોર્ અન્તરે સન્તિ કુલાવનિભૃતાં ઘટાઃ ॥

અણુત્વમ્ અજહત્ કો ઽણુર્ મેરોસ્ સ્થૂલતરાકૃતિઃ ।
વાલાગ્રશતભાગાત્મા કો ઽણુર્ ઉચ્ચૈશ્ શિલોચ્ચયઃ ॥

કો ઽણુઃ પ્રકાશતમસોર્ દીપઃ પ્રકટનપ્રદઃ ।
કસ્યાણોર્ અન્તરે સન્તિ સમગ્રાનુભવાણવઃ ॥

કો ઽણુર્ અત્યન્તનિસ્સ્વાદુર્ અપિ સંસ્વદતે ભૃશમ્ ।
કેન સન્ત્યજતા સર્વમ્ અણુના સર્વમ્ આશ્રિતમ્ ॥

કેનાત્માચ્છાદનાશક્તેર્ અણુનાચ્છાદિતં જગત્ ।
જગન્ નયેન કસ્યાણોસ્ સદ્ભૂતમ્ અભિજીવતિ ॥

અજાતાવયવઃ કો ઽણુસ્ સહસ્રકરલોચનઃ ।
કો નિમેષો મહાકલ્પો મહાકલ્પશતાનિ વા ॥

અણૌ જગન્તિ તિષ્ઠન્તિ કસ્મિન્ બીજ ઇવ દ્રુમાઃ ।
બીજાદ્યાનિ ફલાન્તાનિ સ્ફુટાન્ય્ અનુદિતાન્ય્ અપિ ॥

કલ્પઃ કસ્ય નિમેષસ્ય જીવસ્યેવાન્તરે સ્થિતઃ ।
કઃ પ્રયોજકકર્તૃત્વમ્ અપ્ય્ અનાશ્રિત્ય કારકઃ ॥

દૃશ્યસમ્પત્તયે દ્રષ્ટાપ્ય્ આત્માનં દૃશ્યતાં નયેત્ ।
દૃશ્યં પશ્યન્ સ્વમ્ આત્માનં કો ન પશ્યતિ નેત્રવત્ ॥

અન્તર્ગલિતદૃશ્યં ચ ક આત્માનમ્ અખણ્ડિતમ્ ।
દૃશ્યાસમ્પત્તયે પશ્યન્ પુરો દૃશ્યં ન પશ્યતિ ॥

આત્માનં દર્શનં દૃશ્યં કો ભાસયતિ દૃશ્યવત્ ।
કટકાદીનિ હેમ્નેવ નિગીર્ણં કેન ચ ત્રયમ્ ॥

કસ્માન્ ન કિઞ્ચિચ્ ચ પૃથગ્ ઊર્મ્યાદીવ મહામ્ભસઃ ।
કસ્યેચ્છયા પૃથક્ ચાસ્તિ વીચિતેવ મહામ્ભસઃ ॥

દિક્કાલાદ્યનવચ્છિન્નાદ્ એકસ્માદ્ અસતસ્ સતઃ ।
દ્વૈતમ્ અપ્ય્ અપૃથક્ કસ્માદ્ દ્રવતેવ મહામ્ભસઃ ॥

આત્માનં દર્શનં દૃશ્યં સદ્ અસચ્ ચ ગતક્રમમ્ ।
કો ઽન્તર્બીજમ્ ઇવાઙ્ગસ્થં સ્થિતઃ કૃત્વા ત્રિકાલગમ્ ॥

ભૂતભવ્યભવિષ્યસ્થં જગદ્વૃન્દં બૃહદ્ભ્રમમ્ ।
નિત્યં સમસ્ય કસ્યાન્તર્ બીજસ્યાન્તર્ ઇવ દ્રુમઃ ॥

બીજં દ્રુમતયૈવાશુ દ્રુમો બીજતયૈવ ચ ।
સ્વયમ્ એકમ્ અસદ્રૂપમ્ ઉદેત્ય્ અનુદિતો ઽપિ કઃ ॥

બિસતન્તુર્ મહામેરુર્ ભો રાજન્ યદપેક્ષયા ।
તસ્ય કસ્યોદરે સન્તિ મેરુમન્દરકોટયઃ ॥

કેનેદમ્ આતતમ્ અનેકચિદ્ એવ વિશ્વં કિંસાર એવમ્ અભિવલ્ગસિ હંસિ પાસિ ।
કિંદર્શનેન ન ભવસ્ય્ અથ વા સદ્ એવ નૂનં ભવસ્ય્ અસમદૃગ્ વદ તત્પ્રશાન્ત્યૈ ॥

એષો ઽસૌ પ્રગલતુ સંશયો મમોચ્ચૈશ્ ચિત્તશ્રીમુખમિહિકામલાનુલેપઃ ।
યસ્યાગ્રે ન ગલતિ સંશયસ્ સમૂલો નૈવાસૌ ક્વચિદ્ અપિ પણ્ડિતોક્તિમ્ એતિ ॥

એનં મે યદિ ન નયિષ્યથઃ ક્રમોક્ત્યા સંશાન્તિં લઘુતરસંશયં સુબુદ્ધી ।
તદ્ રક્ષોજઠરહુતાશનેન્ધનત્વં નિર્વિઘ્નં ઝગિતિ ગમિષ્યથઃ ક્ષણેન ॥

પશ્ચાત્ તાં જનપદમણ્ડલીં સમન્તાદ્ ભાવત્કીમ્ ઉરુજઠરા ક્ષણાદ્ ગ્રસે ઽહમ્ ।
એવં તે ભવતિ સુરાજતેવ મન્યે મૂર્ખાનામ્ અતિરસ એવ સઙ્ક્ષયાય ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા વિપુલગભીરમેઘનાદ પ્રોલ્લાસપ્રકટગિરા નિશાચરી સા ।
તૂષ્ણીમ્ અપ્ય્ અતિવિકટાકૃતિસ્ તદાસીચ્ છુદ્ધાન્તશ્શરદમલાભ્રમણ્ડલીવ ॥