મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.73

કર્કટીકટુવૃત્તાન્તં સર્વમ્ આકર્ણ્ય વાસવઃ ।
નારદં પરિપપ્રચ્છ પુનર્જાતકુતૂહલઃ ॥

સૂચીવૃત્તપિશાચીત્વં તપસોપાર્જ્ય તત્ તયા ।
કર્કટ્યા હિમવત્કુક્ષ્યાં કે ભુક્તા વિભવા મુને ॥

જીવસૂચી પિશાચીત્વં ગતા યા શૂકપેલવમ્ ।
અસીત્ કાર્ષ્ણાયસી સૂચિસ્ તસ્યાસ્ સ્વમ્ અવલમ્બનમ્ ॥

તત્ સ્વમ્ આલમ્બનં ત્યક્ત્વા વ્યોમવાતરથસ્થયા ।
પ્રાણમારુતમાર્ગેણ તયા દેહપ્રવિષ્ટયા ॥

સર્વાસામ્ અન્ત્રતન્ત્રીણાં સ્નાયુમેદોવસાસૃજામ્ ।
રન્ધ્રેષુ પક્ષિણ્યેવાન્તર્ નિલીનં મલિનાઙ્ગયા ॥

યસ્યાં નાડ્યાં ન યો વાયુર્ માતિ તત્ તામ્ ઉપેતયા ।
તત્ર શૂલં કૃતં મૂલં ન્યગ્રોધાગ્ર ઇવોત્કટમ્ ॥

તચ્ છરીરેન્દ્રિયૈસ્ તાનિ તથાન્યાનિ બહૂનિ ચ ।
ભુક્તાનિ નરમાંસાનિ ભોજનાન્ય્ ઉચિતાનિ ચ ॥

સુપ્તં વિવલિતાનલ્પમાલયા મુગ્ધબાલયા ।
કાન્તવક્ષસ્સ્થલસ્યૂતમ્લિષ્ટપત્ત્રકપોલયા ॥

વિહૃતં વીતશોકાસુ વિહઙ્ગ્યા વનવીથિષુ ।
કલ્પદ્રુમોત્થપુષ્પાભ્રદ્વિગુણામ્ભોદપઙ્ક્તિષુ ॥

પીત આમોદિમન્દારમકરન્દકણાસવઃ ।
વનેષ્વ્ અમરશૈલાનામ્ અલિન્યાલિનિલીનયા ॥

ચર્વિતાનિ શવાઙ્ગાનિ ગૃધ્રગર્વાતિવૃદ્ધયા ।
ખડ્ગયષ્ટ્યેવ સઙ્ગ્રામે વીરાઙ્ગાનિ જવેદ્ધયા ॥

સર્વાઙ્ગકોશનાડીષુ દિક્ષ્વ્ ઇવાનિલલેખયા ।
ઉડ્ડીનમ્ અવડીનં ચ કાક્યેવ વ્યોમવીથિષુ ॥

વિરાડાત્મહૃદિ પ્રાણા વાતસ્કન્ધાસ્ સ્ફુરન્તિ ખે ।
યથા તથા પ્રસ્ફુરિતં પ્રતિ દેહગૃહં તયા ॥

સર્વપ્રાણિશરીરેષુ ભ્રાન્તં ચિચ્છક્તિદુષ્ટયા ।
દીપપ્રભાભાસિતયા ગૃહિણ્યેવ સ્વસદ્મસુ ॥

વિહૃતં રુધિરેષ્વ્ અન્તર્ દ્રવશક્ત્યેવ વારિષુ ।
અબ્ધિષ્વ્ આવર્તવૃત્ત્યેવ જઠરેષુ વિવલ્ગિતમ્ ॥

સુપ્તં મેદસ્સુ શુભ્રેષુ શેષાઙ્ગેષ્વ્ ઇવ શૌરિણા ।
સ્વાદિતસ્ સ્વામગન્ધો ઽન્તર્ વાતશક્ત્યામૃતં યથા ॥

તરુગુલ્મૌષધાદીનાં હૃત્સ્થારણ્યાનિલશ્રિયા ।
પરિભુક્તાન્ય્ અશક્તાનિ હિંસયા વીક્ષિતાનિ ચ ॥

અહં જીવમયી સૂચી સ્યામ્ ઇતીચ્છાવરેણ સા ।
સમ્પન્ના માનસી સૂચિશ્ ચેતની પાવની શિતા ॥

અદૃશ્યયા તયા તેન મારુતોગ્રતુરઙ્ગયા ।
અયસ્સૂચીનિલયયા વિહૃતં દિક્ષુ રુદ્ધયા ॥

પીતં ભુક્તં વિલસિતં હસિતં દત્તમ્ આહૃતમ્ ।
નર્તિતં ગીતમ્ ઉષિતમ્ અનન્તૈઃ પ્રાણિદેહકૈઃ ॥

અદૃશ્યયા શરીરિણ્યા મનઃ પવનદેહયા ।
કૃતમ્ આકાશરૂપિણ્યા ન તદ્ અસ્તિ ન યત્ તયા ॥

મત્તયાશક્તયા સ્વાદુરસાંશ્ ચર્વિતુમ્ એતયા ।
બાલયાલાનમ્ આશ્રિત્ય કરિણ્યેવ વિવલ્ગિતમ્ ॥

કલ્લોલબહલાદ્યૂનદેહદુષ્ટનદીષ્વ્ અલમ્ ।
વેગૈર્ વૈધુર્યકારિણ્યા મત્તયા મકરાયિતમ્ ॥

અશક્તયા નિગિરિતું મેદોમાંસં તયા હૃદિ ।
દૂનં સુચિરમ્ અર્થાઢ્યવૃદ્ધાતુરધિયા યથા ॥

ગજોષ્ટ્રમૃગહસ્ત્યશ્વસિંહાદિહૃદિ નર્તિતમ્ ।
નર્તક્યેવ ચિરં રઙ્ગે વેલ્લયન્ત્યાઙ્ગમ્ અઙ્ગકે ॥

બહિર્ અન્તશ્ ચ વાયૂનામ્ એકત્વમ્ અનુયાતયા ।
ગન્ધલેખિકયેવાન્તસ્સ્થિતં દુર્લક્ષ્યયાનયા ॥

મન્ત્રૌષધતપોદાનદેવપૂજાદિભિર્ હિતા ।
વલ્ગદ્ગિરિનદીતુઙ્ગતરઙ્ગવદ્ અપદ્રુતા ॥

દીપપ્રભેવાવિજ્ઞાતગતિર્ ગત્વાશુ લીયતે ।
અયસ્સૂચ્યાં માતરીવ તત્ર નિવૃતિમ્ એતિ સા ॥

સ્વવાસનાનુસારેણ સર્વ આસ્પદમ્ ઈહતે ।
સૂચિત્વમ્ એવ રાક્ષસ્યા સૂચિત્વેનાસ્પદીકૃતમ્ ॥

સર્વો વિહૃત્યાપિ દિશસ્ સ્વમ્ એવાસ્પદમ્ આપદિ ।
જીવસૂચી લોહસૂચીમ્ ઇવાયાતિ જડો જનઃ ॥

એવં પ્રયતમાના સા વિહરન્તી દિશો દશ ।
માનસીં તૃપ્તિમ્ આયાતિ ન શારીરીં કદાચન ॥

સતિ ધર્મિણિ ધર્મા હિ સમ્ભવન્તીહ નાસતિ ।
શરીરં દૃશ્યતે યસ્ય તસ્ય તત્ કિલ તૃપ્યતિ ॥

અથ તૃપ્તસ્ય દેહસ્ય સ્મરણાત્ પ્રાક્તનસ્ય સા ।
બભૂવ દુઃખિતા સ્વાદુપૂર્ણોદરસુખાર્થિની ॥

તતઃ પ્રાક્તનદેહાર્થં કરોમિ વિપુલં તપઃ ।
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય તપસે દેશં નિર્ણીય ચાત્મના ॥

વિવેશાકાશગૃધ્રસ્ય હૃદયં તરુણસ્ય સા ।
પ્રાણમારુતમાર્ગેણ ખં મૃગેવ ખખેલગા ॥

સ ગૃધ્રસ્ તામ્ અયસ્સૂચીં કાઞ્ચિદ્ એવંસમાશ્રિતામ્ ।
ચિતા તયેરિતશ્ ચઞ્ચ્વા વૃત્તિં મન ઇવાદધે ॥

સૂચીમ્ આદાય ગૃધ્રો ઽસૌ યયૌ તચ્ચિન્તિતં ગિરિમ્ ।
અન્તસ્ સૂચીપિશાચ્યાશુ નુન્નો ઽબ્દ ઇવ વાયુના ॥

તત્રાજને મહારણ્યે સ્થાપયામ્ આસ તામ્ અસૌ ।
સર્વસઙ્કલ્પરહિતે પદે યોગીવ ચેતનામ્ ॥

એકેનૈવાણુના તેન પાદપ્રાન્તેન મૂર્છિતા ।
સા પ્રતિષ્ઠાપિતેવાદ્રેર્ મૂર્ધ્નિ ગૃધ્રેણ દેવતા ॥

રજઃકણબૃહચ્છૃઙ્ગશિરસ્ય્ એકેન સાણુના ।
પાદેનાતિષ્ઠદ્ ઉદ્ગ્રીવં શિખેવ ગિરિમૂર્ધનિ ॥

ઉત્થિતાં સ્થાપિતાં સૂચીં ગૃધ્રાન્તર્ જીવસૂચિકા ।
દૃષ્ટ્વા બહિર્ વિનિર્ગન્તું ખગદેહાત્ પ્રચક્રમે ॥

ગૃધ્રપ્રાણાન્ નિર્જગામ સૂચી પ્રોન્મુખચેતના ।
પવનાદ્ ગન્ધલેખેવ ઘ્રાણવાતલવોન્મુખી ॥

જગામ ગૃધ્રસ્ સ્વં દેશં ભારં ત્યક્ત્વેવ ભારિકઃ ।
નિવૃત્તવ્યાધિર્ ઇવ સ બભૂવાન્તરનાકુલઃ ॥

અયસ્સૂચિતયાધારસ્ તપસે પરિકલ્પિતઃ ।
દૃઢસ્ય સદૃશો ઽર્થાનાં વિનિયોગો હિ રાજતે ॥

ન હ્ય્ અમૂર્તસ્ય સિધ્યન્તિ વિનાધારં કિલ ક્રિયાઃ ।
ઇત્ય્ આધારૈકનિષ્ઠત્વમ્ આશ્રિત્યાસૌ તપસ્સ્થિતા ॥

જીવસૂચી લોહસૂચીં પિશાચી શિંશપામ્ ઇવ ।
સર્વતો વલયામ્ આસ વાત્યેવામોદલેખિકામ્ ॥

તતસ્ તતઃપ્રભૃત્ય્ એષા સૂચી દીર્ઘતપસ્વિની ।
અરણ્યાન્યાં સ્થિતા શક્ર તત્ર વર્ષગણાન્ બહૂન્ ॥

તસ્યા વરાર્થં યત્નં ત્વં કુરુ કર્તવ્યકોવિદ ।
ચિરેણ સમ્ભૃતં લોકમ્ અલં દગ્ધું હિ તત્તપઃ ॥

ઇતિ નારદતશ્ શ્રુત્વા શક્રસ્ સૂચિનિરીક્ષણે ।
મારુતં પ્રેષયામ્ આસ દશદિઙ્મણ્ડલાન્ય્ અથ ॥

જગામાથ મરુત્સંવિદ્ આત્મના તાં નિરીક્ષિતુમ્ ।
અવમુચ્ય નભોમાર્ગં વિચચાર ત્વરાન્વિતઃ ॥

સા વાતસંવિત્ ક્ષિપ્રા વૈ નૈવ સર્વગતા સતી ।
પરમા ચિદ્ ઇવાવિઘ્નં સહસૈવ દદર્શ હ ॥

ભૂમેસ્ સપ્તસમુદ્રાન્તે નિબદ્ધાં વિપુલસ્થલે ।
લોકાલોકાદ્રિરશનાં નાનામણિમયોપલામ્ ॥

સ્વાદૂદકાબ્ધિવલયં સકોટરકકુબ્ગણમ્ ।
પુષ્કરદ્વીપવલયં તદન્તર્ગિરિમણ્ડલમ્ ॥

મદિરામ્ભોધિવલયં તજ્જલેચરસંસ્થિતમ્ ।
ગોમેધદ્વીપકટકં તન્મધ્યવિષયવ્રજમ્ ॥

ઇક્ષૂદકાબ્ધિપરિખાં સાન્તર્ગિરિગણાન્તરામ્ ।
ક્રૌઞ્ચદ્વીપોર્વરાપીઠં સાન્તર્ગતગિરિક્રમમ્ ॥

ક્ષીરાબ્ધિમુક્તાવલયં સમધ્યગતનાયકમ્ ।
શ્વેતાખ્યદ્વીપવલયં સભૂતપ્રતિભાગકમ્ ॥

ભૂમેર્ ઘૃતોદવલનં સાન્તસ્થામરમન્દિરમ્ ।
કુશદ્વીપવૃતિવ્યાસં સુમહાશૈલકોટરમ્ ॥

દધ્યમ્ભોરાશિરશનાં સાન્તશ્ ચરપુરોદરામ્ ।
શાકદ્વીપોર્વરાકારં સાન્તસ્સ્થવિષયાન્તરમ્ ॥

ક્ષારામ્ભોરાશિપરિખાં સાન્તસ્સ્થપુરપર્વતામ્ ।
જમ્બુદ્વીપમહામેરું કુલપર્વતસઙ્કુલમ્ ॥

વાતસ્કન્ધેભ્ય એવાદૌ પતત્ય્ અનિલવેલ્લના ।
ક્રમેણાનેન પર્યન્તે તેનૈવ પ્રસૃતેહ સા ॥

વાયુર્ આલોકયન્ન્ ઇત્થં જમ્બુદ્વીપં નિરીક્ષ્ય ચ ।
તત્ પ્રાપ હિમવચ્છૃઙ્ગં યત્ર સૂચિસ્ તપસ્વિની ॥

શૃઙ્ગમૂર્ધ્નિ મહત્ય્ ઉગ્રે સો ઽરણ્યાનીમ્ અવાપ તામ્ ।
દ્વિતીયાકાશવિતતાં વર્જિતાં પ્રાણિકર્મભિઃ ॥

અસઞ્જાતતૃણવ્યૂહાં નિકટત્વાદ્ વિવસ્વતઃ ।
રજોમયીમ્ એવ તતાં સંસારરચનામ્ ઇવ ॥

મૃગતૃષ્ણાનદીસાર્થપૂરણીયાબ્ધિતાં ગતામ્ ।
શક્રકોદણ્ડસઙ્કાશમૃગતૃષ્ણાસરિચ્છતામ્ ॥

અમિતોપાન્તપર્યન્તાં લોકપાલેક્ષિતૈર્ અપિ ।
કેવલં પવનસ્પન્દપ્રચલદ્ધૂલિકુણ્ડલામ્ ॥

સૂર્યાંશુકુઙ્કુમૈર્ લિપ્તાં લગ્નચન્દ્રાંશુચન્દનામ્ ।
વિલાસિનીમ્ ઇવ વ્યોમ્નો વાતશીત્કારગાયનામ્ ॥

સપ્તદ્વીપસમુદ્રમુદ્રણસમુચ્છૂનૈકદેશાશ્રયં ભૂપીઠં પરિતો વિહૃત્ય પવનો દીર્ઘાધ્વના જર્જરઃ ।
તાં પ્રાપ્યાગ્રગિરિસ્થલીમ્ અલિવપુર્વ્યોમાઙ્ગલગ્નામ્ ઇવ વ્યાત્તાનન્તદિગન્તપૂરકબૃહદ્દેહો વિશશ્રામ સઃ ॥