મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.70

અથ વૈડૂર્યશૃઙ્ગાભા સા મહાકૃષ્ણા રાક્ષસી ।
કજ્જલામ્બુદલેખેવ તાનવં ગન્તુમ્ ઉદ્યતા ॥

બભૂવાભ્રોપમાકારત્યાગે વિટપિરૂપિણી ।
પુમ્પ્રમાણા તતો ઽપ્ય્ આસીત્ તતો ઽભૂદ્ ધસ્તમાત્રકમ્ ॥

તતઃ પ્રાદેશમાત્રાભા તતો ઽપ્ય્ અઙ્ગુલરૂપિણી ।
તતો માષશિમીતુલ્યા તતસ્ સૂચી બભૂવ હ ॥

તતઃ કૌશેયસૂચીત્વં પદ્મકેસરસુન્દરમ્ ।
પ્રાપ્તા સા શિખરાકારા સઙ્કલ્પાદ્રિર્ ઇવાતતા ॥

રરાજ સૂચિકા કૃષ્ણા શ્લક્ષ્ણાયસકલામયી ।
પુર્યષ્ટકેન વલિતા વ્યોમગા વાતવાહિની ॥

સૂચિર્ દૃશ્યત એવાસૌ ન ત્વ્ અયો નામ વિદ્યતે ।
સંવિદ્ભ્રમકલૈવૈષા સ્વપ્નસૂચીવ લક્ષ્યતે ॥

રત્નસૂચીવ મસૃણા મનોમનનસંયુતા ।
વૈડૂર્યરશ્મિલેખેવ દણ્ડસન્તાનસુન્દરી ॥

કજ્જલામ્ભોજકિઞ્જલ્કલતેવ પવનાહૃતા ।
સૂક્ષ્મરન્ધ્રેક્ષણસ્વચ્છદૃષ્ટવ્યોમકનીનિકા ॥

સ્વમુખગ્રાહ્યસૂત્રેણ શ્લક્ષ્ણપુચ્છશિખાણુના ।
દૃશ્યા વૈપુલ્યશાન્ત્યર્થં પરં મૌનવ્રતં ગતા ॥

સુદૂરાદ્ દીપવદ્ દૃષ્ટં સુતન્માત્રત્વમ્ આગતમ્ ।
દૂરાદ્ એવ મનોજ્ઞેન પ્રોદ્ગિરન્તી મુખેન ખમ્ ॥

કુઞ્ચિતેક્ષણસન્દૃશ્યદીર્ઘદીપાંશુકોમલા ।
સદ્યસ્સ્નાનસમુચ્છૂનભાલબાલવિલાસિની ॥

તન્તુર્ બિસાદ્ ઇવોડ્ડીના બાહ્યસઞ્ચારકૌતુકાત્ ।
બ્રહ્મનાડિર્ ઇવોદ્યુક્તા બહિર્ ઇન્દ્વંશસુન્દરી ॥

નિયતેન્દ્રિયશક્તિસ્ સ્વા જીવેનેવ બહિષ્કૃતા ।
બૌદ્ધતીર્થિકવિજ્ઞાનસન્તાનવદ્ અલક્ષિતા ॥

શૂન્યસિદ્ધાન્તશિસિકા રન્ધ્રાનિલલવાભયા ।
ક્ષીણદીપાંશુસૂચ્યેવ તીક્ષ્ણયાનુપલભ્યયા ॥

ગ્રાસાર્થં સૂચિતાં યાતા સ ચાસ્યા નોપયુજ્યતે ।
વિચારિતં તયા નૈતદ્ અહો મૌર્ખ્યવિજૃમ્ભિતમ્ ॥

સાગ્રા સઞ્ચિન્તયામ્ આસ ન સૂચી તુચ્છરૂપતામ્ ।
ચૈત્તમ્ ઈહિતમ્ એવૈકં પશ્યન્ત્ય્ આસ્તે યથાસુખમ્ ॥

અવિચાર્યૈવ સૂચિત્વં તયા મૂઢધિયાર્થિતમ્ ।
નાનાર્થબુદ્ધેસ્ સ્ફુરતિ પૂર્વાપરવિચારણા ॥

સાર્થક્રિયો ઽગ્ર્યસામર્થ્યો યાતિ ભાવનયાન્યતામ્ ।
પદાર્થો ઽભિમતાર્થાઢ્યાં નિશ્શ્વાસેનેવ દર્પણઃ ॥

સૂચીભાવં પ્રપન્નાયાસ્ ત્યજન્ત્યાઃ પીવરં વપુઃ ।
મહામરણમ્ અપ્ય્ અસ્યા રાક્ષસ્યાસ્ સુસુખં સ્થિતમ્ ॥

એકવસ્ત્વનુરાગાણામ્ અહો નુ વિષમા ગતિઃ ।
દેહો ઽપિ તૃણવત્ ત્યક્તો રાક્ષસ્યા નિજયેચ્છયા ॥

એકવસ્ત્વતિગર્વેણ નશ્યન્ત્ય્ અન્યા હિ સંવિદઃ ।
રાક્સસ્યા ગ્રાસગર્વેણ દેહનાશો ઽપિ નેક્ષિતઃ ॥

નાશો ઽપિ સુખયત્ય્ અજ્ઞમ્ એકવસ્ત્વતિરાગિણમ્ ।
સૂચીભૂતા વિદેહાપિ પરિતુષ્ટૈવ રાક્ષસી ॥

અન્યા બભૂવ તલ્લગ્ના સા તથા જીવસૂચિકા ।
વ્યોમાત્મિકા નિરાકારા વ્યોમવૃત્તિશરીરકા ॥

તેજસ્તન્તુપ્રવાહાભા પ્રાણતન્તુમયાત્મિકા ।
શૂલસંવેદનાકારા તદ્રન્ધ્રાર્કાંશુસુન્દરી ॥

પૃથક્સ્થેવાસિધારા સા પરમાણ્વાવલીવ ચ ।
કૌસુમી ગન્ધલેખેવ કલાકલનરૂપિણી ॥

પાપાત્મિકા મનોવૃત્તિસ્ સા હિ તસ્યાસ્ તથા સ્થિતા ।
પરપ્રાણદશાવેધપરમાર્થપરાયણા ॥

એવમ્ અસ્યાસ્ તનુર્ જાતા સૂચિદ્વયમયી હિ સા ।
નીવારશૂકવત્ તન્વી કર્પાસાંશુસુપેલવા ॥

તનુદ્વયેન તેનાસૌ પ્રવિશ્ય હૃદયં નૃણામ્ ।
વેધયન્તી તતઃ ક્રૂરા પ્રબભ્રામ દિશો દશ ॥

સર્વસ્ સ્વસઙ્કલ્પવશાલ્ લઘુર્ ભવતિ વા ગુરુઃ ।
કર્કટ્યોગ્રં વપુસ્ ત્યક્ત્વા સૂચીત્વમ્ ઉરરીકૃતમ્ ॥

તુચ્છો ઽપ્ય્ અર્થો ઽલ્પસત્ત્વાનાં યાત્ય્ અતિપ્રાર્થનીયતામ્ ।
સૂચીવૃત્તપિશાચીત્વં રાક્ષસ્યા તપસાર્જિતમ્ ॥

અપિ પુણ્યશરીરાણાં જાતિબન્ધો ન શામ્યતિ ।
અનુસૂચિ પિશાચીત્વં રાક્ષસ્યા સમુપાર્જિતમ્ ॥

તસ્યાં દિગન્તભ્રમણે પ્રવૃત્તાયાં સહાનિલૈઃ ।
તત્રૈવ સા તનુસ્ સ્થૂલા ગલિતા શારદાભ્રવત્ ॥

કસ્યચિદ્ વિવશાઙ્ગસ્ય ક્ષીવસ્ય વિપુલસ્ય વા ।
પ્રવિશ્યાન્તર્ વાતસૂચી ભવત્ય્ અતિ વિષૂચિકા ॥

કસ્યચિત્ તનુદેહસ્ય સ્વચ્છસ્ય સુધિયો ઽપિ ચ ।
પ્રવિશ્ય જીવસૂચિત્વે ભવત્ય્ અન્તર્ વિષૂચિકા ॥

એવં ક્વચિત્ તૃપ્યતિ સા દુર્બુદ્ધિહૃદયસ્થિતા ।
ક્વચિદ્ ઉચ્છિદ્યતે પુણ્યૈર્ મન્ત્રૌષધિકૃતક્રમૈઃ ॥

આસીદ્ બહૂનિ વર્ષાણિ ભ્રમણૈકપરાયણા ।
દેહદ્વયેન ગચ્છન્તી વ્યોમ્નિ ભૂમિતલે તથા ॥

રજસ્તિરોહિતા ભૂમૌ હસ્તે ઽઙ્ગુલિતિરોહિતા ।
પ્રભાતિરોહિતા વ્યોમ્નિ વસ્ત્રે સૂત્રતિરોહિતા ॥

અન્તસ્સ્થા સ્નાયુસરિતિ દુર્ભગે પાંસુપાણ્ડુનિ ।
શુષ્કરેખાસરિત્ખાતે સૂક્ષ્મરેખાજરત્તૃણે ॥

અર્થહીને ગતચ્છાયે શૂન્યે ઉચ્છ્વાસકારિણિ ।
મક્ષિકાવાતહરણે શ્રીવૃક્ષપરિવર્જિતે ॥

સ્થૂલાસ્થિગ્રન્થિવલિતે નિત્યકમ્પસ્ફુરત્તલે ।
અનાત્મીયાચ્છનીહારશુદ્ધાંશુકકૃતભ્રમે ॥

કિણસ્થાણ્વગ્રવિશ્રાન્તમક્ષિકાવિઙ્કવાયસે ।
રૌક્ષ્યરૂઢરસદ્વાતે વિલોલાઙ્ગુલિશાખિનિ ॥

મલાભ્રલેખાસંસારે સ્વાઙ્ગુલિવ્રણગર્તકે ।
સ્વેદાવશ્યાયદુષ્ષ્ઠ્યૂતે પર્વવાલ્મીકપર્વતે ॥

કચત્પાંસુજલભ્રાન્તૌ નખાજગરકર્કશે ।
ક્વચિત્ ક્વચિત્ સરિદ્ભીતભીતયૂકાકુપાન્થકે ॥

વિરલા શુષ્કસન્દૃષ્ટપિટકાપૂતપલ્વલે ।
મધ્યસ્થલેખામાર્ગૌઘે શીતશ્વસનગોચરે ॥

ગ્રસ્તયૂકાનરૌઘાસૃક્પૂર્ણસૃક્વિનખાસ્યતામ્ ।
દધતાઙ્ગુષ્ઠયક્ષેણ ક્રાન્તે સર્વત્ર પાતિના ॥

નાનાવિરચના ચિત્રપટપત્તનગામિની ।
ગમાગમપરિશ્રાન્તા તત્રાત્યન્તચિરાશ્વગા ॥

નગરાન્ નગરે ન્યસ્તસૂત્રભાણ્ડિકભારિણી ।
પ્રાપ્તે કરતલારણ્યે બલીવર્દવિવર્તિની ॥

ગુપ્તે વિશ્રમણાયૈવ મનાક્ કરપરિચ્યુતા ।
તન્તુપ્રોતમુખાકૃષ્ટિખિન્ના ક્વાપિ વિશીર્યતે ॥

વેધનં કર્ણસંશ્લિષ્ટા કઠિનાપિ ન સાકરોત્ ।
ન હિ તીક્ષ્ણો બહિઃ કાર્યે નીચત્વં વિજહાતિ ચેત્ ॥

સાયસ્સૂચી મનસ્સૂચ્યા વલિતા વિજહાર હ ।
દિક્ષ્વ્ અપ્સ્વ્ ઇવ શિલાગુર્વી નાવઙ્ગવલિતા સતી ॥

વિસસાર દિગન્તેષુ સાન્તઃકરણસત્તયા ।
તૃણલેખેવ પવનશક્ત્યા સંસૃતિરૂપયા ॥

મુખેન સૂક્ષ્મસૂત્રાન્તં ત્યજન્તી સુશિરોમ્ભને ।
પરાપૂરોદ્યમેનાશુ જાતેવ હૃદયાન્વિતા ॥

પરાપૂરરસેનેવ સૂચ્યા હૃત્ સુવિકાસિતમ્ ।
અનારતવમત્ સૂક્ષ્મસૂત્રાન્તમ્ ઇવ સૂમ્ભને ॥

તીક્ષ્ણૈર્ અપિ ચિરક્ષીણઃ પૂર્યતે નિર્વિચારણમ્ ।
દૃષ્ટાન્તો ઽત્ર ક્ષણાત્ સૂચ્યા પૂરિતો જર્જરઃ પટઃ ॥

સૂત્રાંશુનિર્ગતૈર્ યોગ્યં સૂચ્યા હૃદયમ્ અર્જિતમ્ ।
પરપૂરણયૈવાશુ તેજશ્ ચ કચિતાર્કરુક્ ॥

અકસ્માત્ તેન રૂઢેણ ક્ષીણપૂરણરૂપિણા ।
હૃદયે રાક્ષસી સૂચી કર્મણાતપ્યતેવ સા ॥

વેધં ખુરરવેણૈવ કરોતીષત્પ્રચારિતા ।
પ્રકૃતેન નિજેનાપિ ખેદાય વ્યવહારિતા ॥

સઞ્ચારયતિ વસ્ત્રેષુ સૂત્રં ચતુરવેધના ।
આદીર્ઘં વાસનાતન્તું શરીરેષ્વ્ ઇવ વેદના ॥

સઞ્ચાર્યમાણા વેગેન ધાવતીવાક્ષિપાટને ।
અદર્શિતમુખા એવ દુર્જના મર્મવેધિનઃ ॥

સ્કન્ધવસ્ત્રજવપ્રોતા વેધાક્ષ્ણા સુખમ્ ઈક્ષતે ।
કથમ્ એનં ભિનદ્મીતિ તીક્ષ્ણાનામ્ એતદ્ ઈપ્સિતમ્ ॥

સમમ્ એવ ચ કૌશેયે ક્ષૌમે ચ વસને શિતા ।
જડઃ ક ઇવ વા નામ ગુણાગુણમ્ ઉપેક્ષતે ॥

સા દધાનોજ્જ્વલં સૂત્રમ્ અઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિપીડિતા ।
અન્ત્રતન્તુમ્ ઇવાનન્તમ્ ઉદ્ગિરન્તી નિરીક્ષતે ॥

તીક્ષ્ણાસ્યહૃદયત્વેન સરસેષુ ન કેષુચિત્ ।
સૂત્રિતાપિ પદાર્થેષુ વિશત્ય્ અલસગામિની ॥

અગર્દભીમુખપ્રોતા સુતીક્ષ્ણાપિ ન ચાપિ ધીઃ ।
અવેધિતાપ્ય્ અહૃદયા રાજપુત્ર્ય્ અપિ દુર્ભગા ॥

વિના પરાપકારેણ તીક્ષ્ણે સરણમ્ ઈહતે ।
વેધનાદ્ રોધિતા સૂચિઃ કર્ણપાશે પ્રલમ્બતે ॥

શેતે કિં ચારુ મૈત્ર્યેવ બુસે કરપરિચ્યુતા ।
સ્વરૂપસદૃશં મિત્રં કસ્મૈ નામ ન રોચતે ॥

મિશ્રિતા મૂઢચિત્તાનાં વૃત્તિભિઃ પ્રાકૃતે જને ।
તિષ્ઠત્ય્ આત્મસમાં કો હિ સઙ્ગતિં ત્યક્તુમ્ ઇચ્છતિ ॥

ભવત્ય્ અયસ્કારચિતૌ સન્ત્યક્તાન્તર્ધિગામિની ।
ભસ્ત્રાવાતૈર્ વિવલિતા ગગનોડ્ડયનોન્મુખી ॥

પ્રાણાપાનપ્રવાહસ્થા હૃત્પદ્માન્તરગામિની ।
દુઃખશક્તિર્ મહાઘોરા જીવશક્તિર્ ઇવોદ્યતા ॥

સમાનવૈપરીત્યેન સમાનસમગામિની ।
ઉદાનવિપરીતત્વાદ્ ઉદાનસમગામિની ॥

વ્યાનસ્થા વ્યાધિજનની સર્વાઙ્ગરસચારિણી ।
હૃત્કણ્ટશૂલોત્પ્લવનવૈવર્ણ્યોન્માદકારિણી ॥

પ્રાયસ્ સૌચિકહસ્તસ્થા સુપ્તોર્ણાગણ્ડકોટરે ।
બાલહસ્તે ઽઙ્ગુલીતલ્પવેધનૈકવિલાસિની ॥

પાદપ્રવિષ્ટા રુધિરપાનપાજિરવિસ્તૃતા ।
તુષ્યત્ય્ અતિતરાં તુચ્છભોજના તુચ્છભોજનૈઃ ॥

શેતે કર્દમકોશસ્થા ચિરકાલમ્ અધોમુખી ।
ઇચ્છાનુરૂપમ્ આસાદ્ય ક ઇવાસ્પદમ્ ઉજ્ઝતિ ॥

ક્રૌર્યેણાપહૃતાત્માનં દર્શયત્ય્ ઉપવેધનૈઃ ।
ઉત્સવાદ્ અપિ નીચાનાં કલહો હિ સુખાયતે ॥

કપર્દિકા વલભ્યાન્તરાત્માનં બહુ મન્યતે ।
દુરુચ્છેદા હિ ભૂતાનામ્ અહઙ્કારચમત્કૃતિઃ ॥

શ્વેતિકાયુગ્મલભ્યેન સાહૃતેનાત્મના નૃણામ્ ।
મૃતિમ્ આધાસ્યતે ચિત્રા સ્વાર્થે નોદેતિ મૂઢતા ॥

વસ્ત્રતન્તુવિભેદેન પરમારણમ્ આશુ મે ।
ઇદં સમ્પદ્યત ઇતિ ભવત્ય્ અત્યન્તનિર્મલા ॥

સ્થાપિતા મલમ્ આદત્તે સૂચી યદ્ ઘર્ષણં વિના ।
પરાપવેધવિરહાદ્ વ્યાધિસ્ સો ઽસ્યાઃ પ્રવર્તતે ॥

સૂક્ષ્મદૃશ્યા વેધદાત્રી ક્ષણાદ્ વિસ્મૃતિમ્ એતિ વા ।
તીક્ષ્ણા ભેદકરી ક્રૂરા સૂચિચેષ્ટેવ દૈવિકી ॥

તન્તુવેધનમાત્રેણ હતો ઽન્ય ઇતિ તોષિતા ।
દુર્જનો યેન તેનૈવ નાશિતો વેત્તિ દુષ્ટતામ્ ॥

પઙ્કે મજ્જતિ યાતિ ખે વિહરતિ વ્યોમાનિલૈર્ દિક્તટાઞ્ શેતે પાંસુષુ ભૂતલે પથિ ગૃહે હટ્ટે વને ઽન્તઃપુરે ।
હસ્તે શ્રોત્રસરોરુહે ઽથ મૃદુનિ સ્વસ્થોર્ણિકાગણ્ડકે રન્ધ્રે કાષ્ઠમૃદાં ચ નાડિહૃદયે દ્રવ્યાત્મસત્તૈવ સા ॥

ઇત્ય્ ઉક્તવત્ય્ અથ મુનૌ દિવસો જગામ સાયન્તનાય વિધયે ઽસ્તમ્ ઇનો જગામ ।
સ્નાતું સભા કૃતનમસ્કરણા જગામ શ્યામાક્ષયે રવિકરૈશ્ ચ સહાજગામ ॥