મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.66

એવમ્ એકં પરં વસ્તુ રામાનાનાત્વમ્ અપ્ય્ અલમ્ ।
નાનાત્વમ્ ઇવ સંયાતં દીપાદ્ દીપશતં યથા ॥

યથાભૂતમ્ અસદ્રૂપમ્ આત્માનં યદિ પશ્યતિ ।
વિચાર્ય ચેતસ્ તદ્ અહમ્ભાવહીનં ન શોચતિ ॥

ચિત્તમાત્રં નરસ્ તસ્મિન્ શાન્તે શાન્તમ્ ઇદં જગત્ ।
ઉપાનદ્રૂઢપાદસ્ય નનુ ચર્માવૃતૈવ ભૂઃ ॥

પત્ત્રમાત્રાદ્ ઋતે નાન્યત્ કદલ્યા વિદ્યતે યથા ।
ભ્રમમાત્રાદ્ ઋતે નાન્યજ્ જગતાં વિદ્યતે તથા ॥

જાયતે બાલતામ્ એતિ યૌવનં વાર્ધકં તથા ।
મૃતિં સ્વર્ગં ચ નરકં ભ્રમાચ્ ચેતો હિ નૃત્યતિ ॥

વિચિત્રબુદ્બુદોલ્લાસે સ્વાત્મનો ઽવ્યતિરેકિણિ ।
યથા સુરાયાસ્ સામર્થ્યં તથા ચિત્તસ્ય સંસૃતૌ ॥

યથા દ્વિત્વં શશાઙ્કાદૌ પશ્યત્ય્ અક્ષિ મલાબિલમ્ ।
ચિચ્ ચેતનકલાક્રાન્તા તથૈવ પરમાત્મનિ ॥

યથા મદવશાદ્ ભ્રાન્તાન્ ક્ષીવઃ પશ્યતિ પાદપાન્ ।
તથા ચેતનવિક્ષુબ્ધા સંસારાંશ્ ચિત્ પ્રપશ્યતિ ॥

યથા લીલાભ્રમાદ્ બાલઃ કુમ્ભકૃચ્ચક્રવજ્ જગત્ ।
ભ્રાન્તં પશ્યતિ ચિત્ત્વાત્ તુ ચિદ્ વૈ દૃશ્યં તથૈવ હિ ॥

યદા ચિચ્ ચેતતિ દ્વિત્વં તદા દ્વૈતૈક્યવિભ્રમઃ ।
યદા ન ચેતતિ દ્વિત્વં તદા દ્વૈતૈક્યયોઃ ક્ષયઃ ॥

યચ્ ચેત્યતે તદ્ ઇતરદ્ વ્યતિરિક્તં ચિતો ઽસ્તિ નો ।
કિઞ્ચિન્ નાસ્તીતિ સંશાન્ત્યા ચિતશ્ શામ્યતિ ચેતનમ્ ॥

ચિદ્ઘનેનૈકતામ્ એત્ય યદા તિષ્ઠસિ નિશ્ચલઃ ।
શામ્યન્ વ્યવહરન્ વાપિ તદા સંશાન્ત ઉચ્યસે ॥

તન્વી ચેતયતે ચેત્યં ઘના ચિન્ નાઙ્ગ ચેતતિ ।
અલ્પક્ષીવઃ ક્ષોભમ્ એતિ ઘનક્ષીવો હિ શામ્યતિ ॥

ચિદ્ઘનૈક્યં પ્રયાતસ્ય રૂઢસ્ય પરમે પદે ।
નૈરાત્મ્યશૂન્યવાદાદ્યૈઃ પર્યાયૈઃ કથનં ભવેત્ ॥

ચિચ્ ચેતનેન ચેત્યત્વમ્ ઇત્ય્ એવં પશ્યતિ ભ્રમમ્ ।
જાયે જીવામિ નશ્યામિ સંસરામીત્ય્ અસન્મયમ્ ॥

સ્વભાવાદ્ વ્યતિરિક્તં તુ ન ચિતશ્ ચાસ્તિ ચેતનમ્ ।
સ્પન્દાદ્ ઋતે યથા વાયાવ્ અતઃ કિં કેન ચેત્યતે ॥

ચેત્યે ત્વ્ અસમ્ભવત્ય્ એવ કિઞ્ચિદ્ યચ્ ચેત્યતે ચિતા ।
રજ્જોસ્ સર્પભ્રમાભાસં તદ્ અવિદ્યાભ્રમં વિદુઃ ॥

સંવિન્માત્રચિકિત્સ્યે ઽસ્મિન્ વ્યાધૌ સંસારનામનિ ।
ચિત્તમાત્રપરિસ્પન્દે સંરમ્ભો ઽનઘ કિં તવ ॥

યદિ સર્વં પરિત્યજ્ય તિષ્ઠસ્ય્ ઉત્ક્રાન્તવાસનમ્ ।
અમુનૈવ નિમેષેણ તન્ મુક્તો ઽસિ ન સંશયઃ ॥

યથા રજ્જ્વાં ભુજઙ્ગાશા વિનાઙ્ગચલનં ક્ષણાત્ ।
સંવિન્માત્રવિવર્તેન નશ્યત્ય્ એવં હિ સંસૃતિઃ ॥

યત્રાભિલાષસ્ તન્ નૂનં સન્ત્યજ્ય સ્થીયતે યદિ ।
પ્રાપ્ત એવાઙ્ગ તન્ મોક્ષઃ કિમ્ એતાવતિ દુષ્કરમ્ ॥

અપિ પ્રાણાંસ્ તૃણમ્ ઇવ ત્યજન્તીહ મહાશયાઃ ।
યત્રાભિલાષસ્ તન્માત્રત્યાગે કૃપણતા કથમ્ ॥

યત્રાભિલાષસ્ તત્ ત્યક્ત્વા ચેતસા નિરવગ્રહમ્ ।
પ્રાપ્તં કર્મેન્દ્રિયૈર્ ગૃહ્ણંસ્ ત્યજન્ન્ ઇષ્ટં ચ તિષ્ઠ ભોઃ ॥

યથા કરતલે બિલ્વં યથા વા પર્વતઃ પુરઃ ।
પ્રત્યક્ષમ્ એવમ્ અસ્યાલમ્ અજત્વં પરમાત્મનઃ ॥

આત્મૈવ ભાતિ જગદ્ ઇત્ય્ ઉદિતસ્ તરઙ્ગૈઃ કલ્પાન્ત એક ઇવ વારિધિર્ અપ્રમેયઃ ।
જ્ઞાતસ્ સ એવ હિ દદાતિ વિમોક્ષસિદ્ધિમ્ અજ્ઞાત એવ મનસા ચિરબન્ધનાય ॥