મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.61

અહં જગદ્ ઇતિ ભ્રાન્તિઃ પરસ્માત્ કારણં વિના ।
યથોદેતિ તથા બ્રહ્મન્ ભૂયઃ કાથય સાધુ મે ॥

સમસ્તાસ્ સમમ્ એવાન્તસ્ સંવિદો વિન્દતે યતઃ ।
સર્વથા સર્વદા સર્વં સર્વાત્મૈકમ્ અજસ્ તતઃ ॥

સર્વાદિશબ્દાર્થકલા બ્રહ્મૈવૈતાઃ પૃથઙ્ ન તુ ।
સર્વાર્થશબ્દાદિકલારૂપમ્ આસાં ન વિદ્યતે ॥

કટકત્વં પૃથગ્ ઘેમ્નસ્ તરઙ્ગત્વં પૃથગ્ જલાત્ ।
યથા ન સમ્ભવત્ય્ એવં ન જગત્ પૃથગ્ ઈશ્વરાત્ ॥

ઈશ એવ જગદ્રૂપં જગદ્રૂપં તુ નેશ્વરઃ ।
હેમૈવ કટકાદિત્વં કટકત્વં તુ હેમ નો ॥

યથાવયવિનો રૂપમ્ અનેકાવયવાત્મકમ્ ।
તથાનવયવાયાસ્ તુ ચિત્ત્વં સર્વાત્મકં ચિતઃ ॥

યત્ તુલ્યકાલમ્ અખિલં તન્માત્રાવેદનં પરે ।
અન્તસ્સ્થં તદ્ ઇદં ભાતિ જગદ્ ઇત્ય્ અહમ્ ઇત્ય્ અપિ ॥

લેખૌઘાનાં યથા ભેદી સન્નિવેશશ્ શિલોદરે ।
તથાનન્યજ્ જગદ્ અહં ચેત્ય્ અન્તશ્ ચિદ્ઘને ઘનમ્ ॥

સ્થિતાસ્ તરઙ્ગાસ્ સલિલે યથાન્તરતરઙ્ગિતે ।
સૃષ્ટિશબ્દાર્થરહિતાસ્ તથાન્તસ્ સૃષ્ટયઃ પરે ॥

નાસર્ગં તિષ્ઠતિ પરં સર્ગસ્ તિષ્ઠતિ નાપરઃ ।
અવયવાવયવિવત્ સત્તાનવયવૈતયોઃ ॥

ચિદ્રૂપેણ ખસંવિત્ત્યા ખતન્માત્રં વિભાવ્યતે ।
સ્વમ્ એવ રૂપં હૃદયં વાતેન સ્પન્દનં યથા ॥

તત્કાલમ્ એષ શબ્દાણુશ્ ચિચ્ચમત્કારરૂપધૃત્ ।
ચેત્યતે શમિનૈવાન્તસ્ સઙ્કલ્પ ઇવ ચેતસા ॥

તદૈવાનિલતાં વેત્તિ નિજસત્તાત્મિકાં સ્વયમ્ ।
અન્તર્ગતસ્પન્દરસાં પવનસ્ સ્પન્દતામ્ ઇવ ॥

તદૈવાભાસતામ્ એતિ નિજસત્તાત્મિકાં સ્વયમ્ ।
કોશસ્થિતાલોકલવાં તેજઃ પ્રકટતામ્ ઇવ ॥

તદૈવાપ્તાં ચેતયતે નિજસત્તાત્મિકામ્ અજઃ ।
હૃત્સંસ્થરસતન્માત્રાં સલિલં દ્રવતામ્ ઇવ ॥

તદૈવાવનિતાં વેત્તિ સ્વચિત્તૈકાત્મિકામ્ અજઃ ।
અન્તસ્સ્થગન્ધતન્માત્રામ્ ઉર્વી સ્થૈર્યકલામ્ ઇવ ॥

તુલ્યકાલનિમેષાંશલક્ષભાગં પ્રતીતયઃ ।
નિત્યં ચિતઃ પ્રકચનં તત્ સર્ગૌઘપરમ્પરાઃ ॥

એવં સકૃત્ સ્વભાવાન્તર્ દૃશ્યમધ્યમ્ અનામયમ્ ।
ઉદયાસ્તમયોન્મુક્તં બ્રહ્મ તિષ્ઠત્ય્ અનિષ્ઠિતમ્ ॥

બુદ્ધં સદ્ અપસર્ગં તત્ સસર્ગમ્ અપિ તત્ સમમ્ ।
અબુદ્ધં સર્ગરૂપાત્મ વિસર્ગમ્ અપિ તત્ સદા ॥

ચિદ્બ્રહ્મ યદ્ યથા યેન વિન્દતે સ્વત્વમ્ આત્મનિ ।
તત્ તત્ તથાનુભવતિ સર્વં તત્ સર્વશક્તિમત્ ॥

તત્ સત્યં વિદ્વિલાસત્વાન્ નિત્યાનુભવરૂપતઃ ।
તદ્ અસત્યં મનષ્ષષ્ઠં સર્વાખ્યાતિગતં યતઃ ॥

યથા તત્ સરણં વાયૌ તથા સર્ગસ્ સ્થિતઃ પરે ।
અસત્કલ્પે ત્વ્ અસત્કલ્પસ્ સત્યે ઽસત્ય ઇવાપિ ચ ॥

અન્યરૂપા યથાનન્યા તેજસ્ય્ આલોકતોદરે ।
તથા બ્રહ્મણિ વિશ્વશ્રીસ્ સત્યાસત્યાત્મિકાત્મનિ ॥

અનુત્કીર્ણા યથા પઙ્કે પુત્રિકા વાથ દારુણિ ।
વર્ણા યથા મષીકલ્કે તથા સર્ગાસ્ સ્થિતાઃ પરે ॥

અનન્યાન્યેવ કચતિ બ્રહ્મતત્ત્વમરુસ્થલે ।
અસત્યાનિત્યસત્તેયં ત્રિજગન્મૃગતૃષ્ણિકા ॥

બ્રહ્મણા ચિન્મયેનાત્માસર્ગાત્મૈવ વિભાવ્યતે ।
ન ભાવ્યતે ચાનન્યત્વાદ્ બીજેનાન્તર્ ઇવ દ્રુમઃ ॥

યથા ક્ષીરસ્ય માધુર્યં તીક્ષ્ણત્વં મરિચસ્ય ચ ।
દ્રવત્વં પયસશ્ ચૈવ સ્પન્દો ઽન્તઃ પવનસ્ય ચ ॥

સ્થિતો ઽનન્યો ઽપ્ય્ અથાન્યસ્ સન્ ન સ્થિતશ્ ચ તથાત્મનિ ।
સર્ગો ઽનર્ગલચિદ્રૂપઃ પરમાત્માત્મરૂપધૃત્ ॥

કચનં બ્રહ્મરત્નસ્ય જગદ્ ઇત્ય્ એવ યત્ સ્થિતમ્ ।
તદ્ અકારણકં તસ્માત્ તેન ન વ્યતિરિચ્યતે ॥

વાસનાચિત્તજીવાદિવેદનં વેદનોદિતમ્ ।
નોદેત્ય્ અવેદનાદ્ એવ યન્ નાનાત્મૈવ પૌરુષમ્ ॥

નાસ્તમ્ એતિ ન ચોદેતિ ક્વચિત્ કિઞ્ચિત્ કદાચન ।
સર્વં શાન્તમ્ અજં બ્રહ્મ ચિદ્ઘનં સુશિલાઘણમ્ ॥

પરાણું પ્રતિ સર્ગૌઘાશ્ ચિત્ત્વાદ્ ભાન્તિ સહસ્રશઃ ।
તેષ્વ્ અન્યે ઽણાવ્ અણાવ્ અન્તઃ કૈવાત્ર ગણના કથમ્ ॥

યથા જલાન્તર્ ઊર્મ્યાદ્યા ગુપ્તાગુપ્તાસ્ સ્વશક્તયઃ ।
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તાદ્યાસ્ તથા જીવે ઽન્તર્ આસ્થિતાઃ ॥

જાતા ચેદ્ અરતિર્ ભોગાન્ પ્રતિ મનાગ્ અપિ ।
તદાસૌ તાવતૈવોચ્ચૈઃ પદં પ્રાપ્ત ઇતિ શ્રુતિઃ ॥

યતો યતો વિયુજ્યતે તતસ્ તતો વિમુચ્યતે ।
અતો ઽહમ્ ઇત્ય્ અસંવિદઃ ક એતિ જન્મસંવિદમ્ ॥

ચિતં પરાપરામ્ અજામ્ અરૂપિકામ્ અનામિકામ્ ।
ચરાચરાધરામયીં વિદન્તિ યે જયન્તિ તે ॥

પરે ચિદ્ અસ્ત્ય્ અપ્રકટાદ્વિતીયા સ્વાવર્તલેખેવ જલદ્રવે ઽન્તઃ ।
સા હન્ત યેન ત્રિજગન્તિ ધત્તે ન સન્તિ નાસન્તિ પરાત્મકાનિ ॥

અહમ્મયી પદ્મજભાવના ચિત્ સઙ્કલ્પભેદાત્ પ્રતનોતિ વિશ્વમ્ ।
અન્તર્ મુધૈવાનુભવત્ય્ અનન્તં નિમેષકોટ્યંશવિધૌ યુગાન્તમ્ ॥