મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.62

પરમાણુનિમેષાણાં લક્ષાંશકલનાસ્વ્ અપિ ।
જગત્કલ્પસહસ્રાણિ સત્યાનીવ વિભાન્ત્ય્ અલમ્ ॥

તેષ્વ્ અપ્ય્ અન્તસ્ તથૈવાન્તઃ પરમાણુકણં પ્રતિ ।
ભ્રાન્તિર્ એવમ્ અનન્તાહો ઇયમ્ ઇત્ય્ અવભાસતે ॥

વહન્તીમાઃ પરા સત્તા શાન્તાસ્ સર્ગપરમ્પરાઃ ।
સલિલદ્રવતેવાન્તર્ અસ્ફુટાવર્તવર્તિકાઃ ॥

મિથ્યાત્મિકૈવ સર્ગશ્રીર્ વહતીહ મહામરૌ ।
તીરદ્રુમલતોન્મુક્તપુષ્પાણીવ તરઙ્ગિણી ॥

સ્વપ્નેન્દ્રજાલપુરવત્ સઙ્કથેહાપુરાદ્રિવત્ ।
સઙ્કલ્પવદ્ અસત્યૈવ ભાતિ સર્ગાનુભૂતિભૂઃ ॥

ઐકાત્મ્યૈકતયૈવં હિ જાતે સમ્યગ્વિચારણાત્ ।
નિર્વિકલ્પાત્મનિ જ્ઞાને પરિજ્ઞાનવતાં વર ॥

કિમર્થમ્ ઇહ તિષ્ઠન્તિ દેહાસ્ તત્ત્વવિદામ્ અપિ ।
દૈવેનેવ સમાક્રાન્તા દૈવમ્ અત્ર ચ કિં ભવેત્ ॥

અસ્તીહ નિયતિર્ બ્રાહ્મી ચિચ્છક્તિસ્પર્શરૂપિણી ।
અવશ્યમ્ભવિતવ્યૈકસત્તા સકલકલ્પગા ॥

આદિસર્ગે હિ નિયતિર્ ભાવવૈચિત્ર્યમ્ અક્ષયમ્ ।
અનેનેત્થં સદા ભાવ્યમ્ ઇતિ સમ્પદ્યતે પરમ્ ॥

મહાસત્તેતિ કથિતા મહાચિતિર્ ઇતિ સ્મૃતા ।
મહાશક્તિર્ ઇતિ ખ્યાતા મહાદૃષ્ટિર્ ઇતિ સ્થિતા ॥

મહાક્રિયેતિ ગદિતા મહોદ્ભવ ઇતિ શ્રુતા ।
મહાસ્પન્દ ઇતિ પ્રૌઢા મહાત્મૈકતયોદિતા ॥

તૃણાનીતિ જગન્તીતિ દૈત્યા ઇતિ સુરા ઇતિ ।
ઇતિ નાગા ઇતિ નગા ઇત્ય્ આકલ્પમ્ ઇતિ સ્થિતિઃ ॥

કદાચિદ્ બ્રહ્મસત્તાયા વ્યભિચારો ઽનુમીયતે ।
ચિત્રમ્ આકાશકોશે વા નાન્યથા નિયતેસ્ સ્થિતિઃ ॥

વિરિઞ્ચાદ્યાત્મભિર્ બુદ્ધૈર્ બોધાયાવિદિતાત્મનામ્ ।
બૃંહણાત્ સૈવ નિયતિસ્ સર્ગો ઽયમ્ ઇતિ કથ્યતે ॥

અચલં ચલવદ્ દૃષ્ટં બ્રહ્મણ્ય્ આર્યવ્યવસ્થિતમ્ ।
અનાદિમધ્યપર્યન્તં શાસ્ત્રો વૃક્ષ ઇવામ્બરમ્ ॥

પાષાણોદરલેખૌઘન્યાયેનાત્મનિ તિષ્ઠતા ।
બ્રહ્મણા નિયતિસ્ સર્ગો બુદ્ધો બોધયતેવ ખમ્ ॥

દેહે યથાઙ્ગિનાઙ્ગાદિ સ્પૃશ્યતે ચિત્સ્વભાવતઃ ।
બ્રહ્મણા પદ્મજત્વેન નિયત્યાદ્યઙ્ગકં તથા ॥

એષા દૈવમ્ ઇતિ પ્રોક્તા સર્વં સકલકાલગમ્ ।
પદાર્થમ્ અલમ્ આક્રમ્ય શુદ્ધા ચિદ્ ઇતિ સંસ્થિતા ॥

સ્પન્દિતવ્યં પદાર્થેન ભાવ્યં વા ભોક્તૃતાપદમ્ ।
અનેનેત્થમ્ અનેનેત્થમ્ અવશ્યમ્ ઇતિ દૈવધીઃ ॥

એષૈવ પુરુષસ્પન્દતૃણગુલ્માદિ ચાખિલમ્ ।
એષૈવ સર્વભૂતાદિ જગત્કાલક્રિયાદિ ચ ॥

અનયા પૌરુષી સત્તા સત્તાસ્યાઃ પૌરુષેણ ચ ।
લક્ષ્યેતે ભવનં યાતે દ્વે એકાત્મતયેતિ હિ ॥

નરેણ પૌરુષેણૈવ કાર્યે સત્તાત્મિકે ઉભે ।
ઈદૃશ્ય્ એવ હિ નિયતિર્ એવં નિયતિપૌરુષમ્ ॥

પ્રષ્ટવ્યો ઽહં ત્વયા રામ દૈવપૌરુષનિર્ણયમ્ ।
મદુક્તં પૌરુષં પાલ્યં ત્વયેતિ નિયતિસ્ સ્થિતા ॥

ભોજયિષ્યતિ માં દૈવમ્ ઇતિ દૈવપરાયણઃ ।
યત્ તિષ્ઠત્ય્ અક્રિયો મૌનં નિયતેર્ એષ નિશ્ચયઃ ॥

પૌરુષેણ સમાહૃત્ય ભોગાન્ ભુઙ્ક્તે નરશ્ ચ યત્ ।
રાજ્યાદીન્ મોક્ષપર્યન્તાન્ નિયતેર્ એષ નિશ્ચયઃ ॥

મુક્તિર્ ભવતિ સંસારાન્ ન કલ્પનિચયૈર્ અપિ ।
ભ્રમતાં યચ્ છરીરૌઘૈર્ નિયતેર્ એષ નિશ્ચયઃ ॥

નાસ્યા બુદ્ધિર્ ન કર્માણિ ન વિકારાદિ નાકૃતિઃ ।
કેવલં ત્વ્ ઇત્થમ્ આકલ્પં સ્થિત્યા ભાવ્યમ્ ઇતિ સ્થિતમ્ ॥

અવશ્યં ભવિતા હ્ય્ એવમ્ ઇદમ્ ઇત્થમ્ ઇતિ સ્થિતિઃ ।
ન શક્યતે લઙ્ઘયિતુમ્ અપિ રુદ્રાદિબુદ્ધિભિઃ ॥

પૌરુષમ્ ન પરિત્યાજ્યમ્ એનામ્ આશ્રિત્ય ધીમતા ।
પૌરુષેણૈવ રૂપેણ નિયતિર્ હિ નિયામિકા ॥

અપૌરુષં હિ નિયતિઃ પૌરુષં સૈવ સર્ગગા ।
નિષ્ફલાપૌરુષાકારા સફલા પૌરુષાત્મિકા ॥

નિયત્યા મૂકતાહેતુનિષ્પૌરુષતયાક્રિયઃ ।
યસ્ તિષ્ઠતિ પ્રાણમરુત્સ્પન્દસ્ તસ્ય ક્વ ગચ્છતિ ॥

અથ પ્રાણક્રિયારોધમ્ અપિ કૃત્વા વિરામદમ્ ।
યદિ તિષ્ઠતિ તત્ સાધુર્ મુક્ત એવ કિમ્ ઉચ્યતે ॥

પૌરુષૈકાત્મતા શ્રેયો મોક્ષો ઽત્યન્તમ્ અકર્મતા ।
આભ્યાં તુ શબલઃ પક્ષો દુઃખાયૈવ મહાત્મનામ્ ॥

નિયતિર્ બ્રહ્મતત્ત્વાભા તસ્યાં ચેત્ પરિણમ્યતે ।
નૂનં પરમશુદ્ધાયાં તત્ પ્રાપ્તૈવ પરા ગતિઃ ॥

એતૈર્ નિયત્યાદિમહાવિલાસૈર્ બ્રહ્મૈવ વિસ્ફૂર્જતિ સર્વગાત્મ ।
તૃણાદિવલ્લીતરુગુલ્મજાલૈસ્ સત્તેવ તોયસ્ય ધરાન્તરસ્થા ॥