મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.60

એતત્ તે કથિતં રામ દૃશ્યદોષનિવૃત્તયે ।
લીલોપાખ્યાનમ્ અનઘ ઘનતાં જગતસ્ ત્યજ ॥

શાન્તૈવ દૃશ્યસત્તાસ્યાશ્ શમનં નોપયુજ્યતે ।
સતો હિ માર્જનં ક્લેશો નાસતસ્ તુ કદાચન ॥

જ્ઞાનેનાકાશરૂપેણ દૃશ્યં જ્ઞેયં ખરૂપકમ્ ।
ઇત્ય્ એકીભૂતમ્ આલોક્ય જ્ઞસ્ તિષ્ઠત્ય્ અમ્બરોપમઃ ॥

પૃથ્વ્યાદિરહિતેનેદં ચિદ્ભાસૈવ સ્વયમ્ભુવા ।
સાધિતં યદ્ અસિદ્ધેન તન્ ન દ્વ્યાત્મ ન સાધિતમ્ ॥

સંવિદ્ યથા યા યતતે સા તથા બાહ્યલેખિકા ।
વિસૃતા સૃષ્ટિચિન્નદ્યાં યાવદ્ યત્નાન્ ન બોધિતા ॥

ચિદાકાશાવભાસો ઽયં જગદ્ ઇત્ય્ એવ બુધ્યતે ।
ચિદ્વ્યોમ્નૈવાત્મનિ સ્વચ્છે પરમાણુકણં પ્રતિ ॥

એવમ્ અસ્યા મુધાભ્રાન્તેઃ કા સત્તા કેવ વાસના ।
કાસ્થા કા નિયતિઃ કેહા કાવશ્યમ્ભાવિતોચ્યતામ્ ॥

સર્વં ચૈતદ્ યથાદૃષ્ટં સ્થિતમ્ ઇત્થમ્ અખણ્ડિતમ્ ।
માયૈવૈવમ્ અનન્તેયં ન ચ માયાસ્તિ કાચન ॥

અહો નુ પરમા દૃષ્ટિર્ દર્શિતા ભગવંસ્ ત્વયા ।
દાવાર્ચિર્દૃશ્યકક્ષ્યાણાં દાહશાન્તૌ કલૈન્દવી ॥

અહો નુ સુચિરેણૈતજ્ જ્ઞાતં જ્ઞાતવ્યમ્ અક્ષતમ્ ।
મયા યથેદં યચ્ ચેદં યાદૃક્ ચેદં યતો યદા ॥

શામ્યામીવ દ્વિજશ્રેષ્ઠ નિર્વામીવાવિકલ્પનઃ ।
એતદ્ આશ્ચર્યમ્ આખ્યાનં વ્યાખ્યાનં શાસ્ત્રદૃષ્ટિષુ ॥

ઇદં મે ભગવન્ બ્રૂહિ સંશયં સર્વકોવિદ ।
તવ પાતું ન તૃપ્તો ઽસ્મિ શ્રોત્રપાત્રૈર્ વચોઽમૃતમ્ ॥

સ સર્ગત્રિતયે કાલો લીલાભર્તુર્ હિ યોગતઃ ।
સ ક્વચિત્ કિમ્ અહોરાત્રઃ ક્વચિત્ કિં માસમાત્રકઃ ॥

ક્વચિત્ કિં બહુવર્ષાણિ કસ્યચિત્ કિં સુપેલવઃ ।
કસ્યચિત્ કિં મહાદીર્ઘઃ કસ્યચિત્ કિં ક્ષણસ્થિતઃ ॥

ઇતિ મે ભગવન્ બ્રૂહિ ત્વં યથાવદ્ અનુગ્રહાત્ ।
સકૃચ્ છ્રુતં ન વિશ્રાન્તિમ્ એતિ લોષ્ટે યથા જલમ્ ॥

યેન યેન યદા યદ્ યદ્ યથા સંવેદ્યતે ઽનઘ ।
તેન તેન તદા તત્ તત્ તથા સમનુભૂયતે ॥

અમૃતત્વં વિષં યાતિ સદૈવામૃતવેદનાત્ ।
શત્રુર્ મિત્રત્વમ્ આયાતિ મિત્રસંવિત્તિવેદનાત્ ॥

યથાભાવિતમ્ એતેષાં પદાર્થાનાં નિજં વપુઃ ।
તદ્ એવ હિ ચિરાભ્યાસાન્ નિયતેર્ વશમ્ આગતમ્ ॥

કચનૈકાત્મિકૈષા ચિદ્ યથા કચતિ યાદૃશમ્ ।
તથા તત્રાશુ ભવતિ તત્ સ્વભાવૈકકારણાત્ ॥

નિમેષે યદિ કલ્પૌઘં પ્રવિદન્ પરિવિન્દતે ।
નિમેષ એવ તત્ કલ્પીભવત્ય્ અત્ર ન સંશયઃ ॥

કલ્પે યદિ નિમેષત્વં વેત્તિ કલ્પો ઽપ્ય્ અસૌ તતઃ ।
નિમેષીભવતિ ક્ષિપ્રં તાદૃગ્રૂપાત્મિકા હિ ચિત્ ॥

દુઃખિતસ્ય નિશા કલ્પસ્ સુખિનસ્ સૈવ ચ ક્ષણઃ ।
ક્ષણસ્ સ્વપ્ને ભવેત્ કલ્પઃ કલ્પશ્ ચ ભવતિ ક્ષણઃ ॥

તથા ચ મૃત્વા જાતો ઽહં તરુણો ઽહમ્ અવસ્થિતઃ ।
યાતો ઽસ્મિ યોજનશતં સ્વપ્ન ઇત્ય્ અનુભૂયતે ॥

રાત્રિં દ્વાદશવર્ષાણિ હરિશ્ચન્દ્રો ઽનુભૂતવાન્ ।
લવણો ભુક્તવાન્ આયુર્ એકરાત્ર્યાં સમાશ્ શતમ્ ॥

યો નિમેષઃ પ્રજેશસ્ય સ મનોર્ જીવિતં મુનેઃ ।
જીવિતં યદ્ વિરિઞ્ચસ્ય તદ્ દિનં કિલ ચક્રિણઃ ॥

ધ્યાને પ્રક્ષીણચિત્તસ્ય ન દિનાનિ ન રાત્રયઃ ।
ન પદાર્થા ન ચ જગત્ સત્યં નાત્માપિ યોગિનઃ ॥

મધુરં કટુતામ્ એતિ કટુભાવેન ચિન્તિતમ્ ।
કટ્વ્ અપ્ય્ આયાતિ માધુર્યં મધુરત્વેન ચેતિતમ્ ॥

મિત્રબુદ્ધ્યા દ્વિષન્ મિત્રં રિપુબુદ્ધ્યા રિપુસ્ સુહૃત્ ।
ભવતીતિ મહાબાહો યથાસંવેદનં જગત્ ॥

અનભ્યસ્તાઃ પદાર્થા યે શાસ્ત્રપાઠજપાદયઃ ।
એષાં સંવેદનાભ્યાસાન્ નૂનમ્ અભ્યેતિ સાત્મતા ॥

નૌર્ યાયિનાં ભ્રમાર્તાનાં વેદનાત્ તુ વિવર્તતે ।
અવેદનાદ્ ભ્રમાર્તાનામ્ અપિ નૈષા વિવર્તતે ॥

શૂન્યમ્ આકીર્ણતામ્ એતિ વેદનાત્ સ્વપ્નદૃક્ષ્વ્ ઇવ ।
વેદનાત્ પીતમ્ આનીલં શુક્લં વાપ્ય્ અનુભૂયતે ॥

આપદ્વદ્ ઉત્સવઃ ખેદં કરોતિ પરિમોહિનઃ ।
કુડ્યે ઽપિ ખ ઇવાચારો દૃષ્ટો ધાતુવિકારિણઃ ॥

અસદ્યક્ષો વિમૂઢાનાં પ્રાણાન્ અપ્ય્ અપકર્ષતિ ।
વેદનાત્ સ્વપ્નવનિતા જાગ્રતીવ રતિપ્રદા ॥

યદ્ યથાભ્યાસમ્ આયાતં તત્ તથા સ્થિરતાં ગતમ્ ।
અસદ્ એવ નભસ્ય્ એવ નભ એવ ચિદાત્મનિ ॥

શતહસ્તખુરચ્છાયાનટવૃત્તમ્ ઇવાતતમ્ ।
ગગને માનસં સ્પન્દં જગદ્ વિદ્ધિ ન વસ્તુ તત્ ॥

મિથ્યાજ્ઞાનપિશાચસ્ય સન્દર્શનમ્ અનાકૃતિ ।
કાયામાત્રકમ્ એવેદમ્ અરોધકમ્ અભિત્તિમત્ ॥

ઇદં ભાસ્વરમ્ આભાસં સ્વપ્નસન્દર્શનં ચિતઃ ।
અપૂર્વમ્ એવ સુપ્તાયા નરસ્યેવોદિતં વિદુઃ ॥

અખાતાશ્ ચેતતિ સ્તમ્ભો યાદૃશં સાલભઞ્જિકાઃ ।
પરમાર્થમહાસ્તમ્ભસ્ સૃષ્ટીશ્ ચેતતિ તાદૃશમ્ ॥

યાદૃશો માનવઃ પાર્શ્વે સ્વપ્ને ક્ષુબ્ધો મહાભટૈઃ ।
તાદૃશો બ્રહ્મણસ્ સર્ગો બુદ્ધ એવ સુષુપ્તવત્ ॥

તૃણગુલ્મલતાયુક્તશ્ શિશિરાન્તે યથા રસઃ ।
વાસન્તસ્ સંસ્થિતો ભૂમૌ તથા સર્ગઃ પરે પદે ॥

યથા દ્રવત્વં કનકે સ્થિતમ્ અન્તર્ અનુન્મિષત્ ।
તથા સ્થિતઃ પરે સર્ગઃ ખાત્મા વલ્ગન્ન્ અણાવ્ અણૌ ॥

સન્નિવેશો યથાઙ્ગાનામ્ અઙ્ગિનો ઽનન્યદ્ આત્મનઃ ।
જગદ્ એવમ્ અનઙ્ગસ્ય ખાત્મનઃ ખાત્મ બ્રહ્મણઃ ॥

યાદૃગ્ એકનરસ્વપ્નયુદ્ધમ્ અન્યનરં પ્રતિ ।
તાદૃશં સદસદ્રૂપં ખાત્મેદં વ્યોમગં જગત્ ॥

મહાકલ્પાન્તસર્ગાદૌ ચિત્સ્વભાવ ઇદં વપુઃ ।
કારણત્વં મિથઃ પશ્ચાદ્ અસદ્ વેત્તિ ન વાસ્તવમ્ ॥

મુક્તે ઽસ્મિન્ બ્રહ્મણિ યદિ બ્રહ્માન્યસ્ સ્મૃતિજો ભવેત્ ।
તત્સ્મૃતિર્ જ્ઞપ્તિજે સર્ગે સ્થિતેવ જ્ઞપ્તિમાત્રતઃ ॥

પૌરાણાં મન્ત્રિમુખ્યાનાં વિદૂરથકુલક્રમઃ ।
સમમ્ એવ કથં તત્ર સર્વેષાં પ્રતિભાસિતઃ ॥

ચિતસ્ સમનુવર્તન્તે મુખ્યાયાસ્ સર્વસંવિદઃ ।
યથા વિપુલવાત્યાયાસ્ સામાન્યા વાતલેખિકાઃ ॥

પરસ્પરાનુભાવેન તથારૂપેણ સંવિદઃ ।
કચિતાસ્ તાઃ પ્રજાપાલપ્રજાવાસ્તવ્યમન્ત્રિણામ્ ॥

એવંરૂપાત્ કુલાજ્ જાતો રાજાસ્માકમ્ અયં ત્વ્ અસૌ ।
કચિતા ઇતિ વાસ્તવ્યવિદો વૈદૂરથે પુરે ॥

કચને ચિત્સ્વભાવસ્ય ન ચ કારણમાર્ગણમ્ ।
યુક્તં મહામણેર્ ભાસામ્ ઇવાન્યત્ સ્વસ્વભાવતઃ ॥

અહમ્ એવ કુલાચારો રાજાસ્યા ભુવ ઇત્ય્ અપિ ।
વિદૂરથવિદો રત્નાદ્ ઉદિતા પ્રતિભાપ્રભા ॥

યાવન્તો જન્તવો યસ્મિન્ યે યે સર્ગે યદા યદા ।
તે સર્વગત્વાચ્ ચિદ્ધાતોર્ અન્યોઽન્યાદર્શતાં ગતાઃ ॥

તીવ્રવેગવતી યા સ્યાત્ તત્ર સંવિદ્ અકલ્પિતા ।
સૈવાયાતિ પરં સ્થૈર્યં સામોક્ષત્વૈકરૂપિણી ॥

બલવદ્વિદ્વિલાસાનામ્ અનુવૃત્ત્યા પરસ્પરમ્ ।
સ્વભાવાઃ પ્રતિબિમ્બન્તિ ચિદાદર્શસ્વભાવતઃ ॥

તત્રાતિયત્ના જયતિ સાન્યાસ્ સંવિદ આત્મસાત્ ।
કુર્વતી સરિદ્ અમ્ભોધિગામિનીસ્ સરિતો યથા ॥

યે સમાસ્ ત્વ્ અત્ર તે તાવદ્ યતન્તે ચિત્સ્વભાવતઃ ।
યાવદ્ એકો જયેત્ તત્ર દ્વિતીયસ્ સન્નિમજ્જતિ ॥

જાયમાનેષુ નશ્યત્સુ વર્તમાનેષુ ભૂરિશઃ ।
એવં સર્ગસહસ્રેષુ પરમાણુકણં પ્રતિ ॥

ન કિઞ્ચિત્ કેનચિદ્ વ્યાપ્તં ન ચ કિઞ્ચિત્ ક્વચિત્ સ્થિતમ્ ।
ચિદાકાશમ્ અજં શાન્તમ્ એતત્ સર્વમ્ અભિત્તિમત્ ॥

અયમ્ આભાસતે સ્વપ્નો નિર્નિદ્રો દ્રષ્ટૃવર્જિતઃ ।
અવશ્યમ્ભાવબોધશ્ ચ સો ઽનુભૂતો ઽપ્ય્ અસન્મયઃ ॥

પુષ્પપત્ત્રફલાંશાત્મા યથૈકસ્ સ્વાસ્થિતો દ્રુમઃ ।
અનન્તસર્વશક્ત્યાત્મા ચૈક એવ તથા વિભુઃ ॥

માતૃમેયપ્રમાણાદિમયાત્મકમ્ અજં પદમ્ ।
બુદ્ધં વિસ્મૃતિમ્ આયાતિ ન કદાચન કસ્યચિત્ ॥

શૂન્યોદયાસ્તમયવસ્તુ તમઃપ્રકાશદિક્કાલરૂપ્ય્ અપિ સદ્ એકમ્ અનાદિશુદ્ધમ્ ।
આદ્યન્તમધ્યરહિતં સ્થિતમ્ અચ્છમ્ અમ્બુસોમ્યત્વવીચિવલનાઢ્યમ્ ઇવૈકમ્ એવ ॥

અહં ત્વમ્ ઇત્યાદિ જગત્સ્વરૂપા વિશુદ્ધબોધૈકવિભા વિભાતિ ।
આકાશકોશે નિજશૂન્યતૈવ દ્વૈતૈક્યસઙ્કલ્પવિકલ્પનાઃ ક્વ ॥