મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.57

તતો દદૃશતુસ્ તત્ર શવશય્યૈકપાર્શ્વગામ્ ।
લીલાં વિદૂરથસ્યાગ્રે મૃતાં તાં પ્રથમાગતામ્ ॥

પ્રાગ્વેષાં પ્રાક્સમાચારાં પ્રાગ્દેહાં પ્રાક્સ્વવાસનામ્ ।
પ્રાક્તનાકારસદૃશસર્વરૂપાઙ્ગસુન્દરીમ્ ॥

પ્રાક્સ્મૃત્યવયવસ્પન્દાં પ્રાગમ્બરપરાવૃતામ્ ।
પ્રાગ્ભૂષણભરચ્છન્નાં કેવલં તત્ર સંસ્થિતામ્ ॥

ગૃહીતચામરાં ચારુ વીજયન્તીં મહીપતિમ્ ।
મૌનસ્થાં વામહસ્તસ્થવદનેન્દુતયાનતામ્ ॥

ભૂષણાંશુલતાપુષ્પૈઃ ફુલ્લામ્ ઇવ વનસ્થલીમ્ ।
કુર્વાણાં વીક્ષણૈર્ દિક્ષુ માલત્યુત્પલવર્ષણમ્ ॥

સૃજન્તીમ્ આત્મલાવણ્યાદ્ બિન્દૂન્ ઇન્દૂન્ ઇવોદિતાન્ ।
નરાધિપાત્મનો વિષ્ણોર્ લક્ષ્મીમ્ ઇવ સમાગતામ્ ॥

ઉદિતાં પુષ્પસમ્ભારાદ્ ઇવ પુષ્પાકરશ્રિયમ્ ।
ભર્તુર્ વદનવિન્યસ્તદૃષ્ટિમ્ ઇવ વિચેષ્ટિતામ્ ॥

કિઞ્ચિત્પ્રમ્લાનવદનાં મ્લાનચન્દ્રાં નિશામ્ ઇવ ।
તાભ્યાં સા લલના દૃષ્ટા તયા તે તુ ન લક્ષિતે ।
યસ્માત્ તે સત્યસઙ્કલ્પે સા ન તાવત્ તથોદિતા ॥

તસ્મિન્ પ્રદેશે સા પૂર્વલીલા સંસ્થાપ્ય દેહકમ્ ।
ધ્યાનેન જ્ઞપ્તિસહિતા ગતાભૂદ્ ઇતિ વર્ણિતમ્ ॥

કિમ્ ઇદાનીં ચ લીલા યા દેહસ્ તત્ર ન વર્ણિતઃ ।
કિં સમ્પન્નઃ ક્વ વાયાત ઇતિ મે કથય પ્રભો ॥

ક્વાસીલ્ લીલાશરીરં તત્ કુતસ્ તસ્ય હિ સત્યતા ।
સા કિલ ભ્રાન્તિર્ એવાભૂજ્ જલબુદ્ધિર્ મરાવ્ ઇવ ॥

યથૈવ બોધે લીલાસૌ પરિણામમ્ ઇતા ક્રમાત્ ।
પરે તથૈવ તસ્યાસ્ તદ્ ધિમવદ્ગલિતં વપુઃ ॥

આતિવાહિકદેહસ્ય કાલેનાભ્યુદિતો ભ્રમઃ ।
આધિભૌતિકદેહો ઽહમ્ ઇતિ રજ્જુભુજઙ્ગવત્ ॥

આતિવાહિકદેહેન દૃશ્યં યદ્ અવકલ્પિતમ્ ।
ભૂમ્યાદિ નામ તસ્યૈવ કૃતં તત્ ત્વ્ આધિભૌતિકમ્ ॥

વાસ્તવેન તુ રૂપેણ ભૂમ્યાદ્યાત્માધિભૌતિકઃ ।
ન શબ્દેન ન ચાર્થેન શબ્દાર્થૌ શશશૃઙ્ગવત્ ॥

પુંસો હરિણકો ઽસ્મીતિ સ્વપ્ને યસ્યોદિતા મતિઃ ।
સ કિમ્ અન્વિષ્યતિ મૃગં સ્વમૃગત્વપરિક્ષયે ॥

ઉદેત્ય્ અસત્યમ્ એવાશુ તથાસત્યમ્ પ્રલીયતે ।
ભ્રાન્તિર્ હિ ભ્રમતો રજ્જ્વામ્ ઇવ સર્પત્વસઙ્ગ્રહે ॥

સમસ્તસ્યાપ્રબુદ્ધસ્ય મનોજાતસ્ય કસ્યચિત્ ।
વિડમ્બેન દૃગ્ એવેયં મિથ્યારૂઢિમ્ ઉપાગતા ॥

સ્વપ્નોપલમ્ભં સર્ગાખ્યં સ્વં સર્વો ઽનુભવન્ સ્થિતઃ ।
ચિરમ્ આવૃત્તદેહાત્મા ભૂચક્રસ્ફુરણં યથા ॥

બ્રહ્મંલ્ લોકૈઃ પુરસ્સ્થસ્ય ગચ્છતો યોગિનો નિજામ્ ।
આતિવાહિકતાં દેહઃ કીદૃશો ઽયં વિલોક્યતે ॥

દેહાદ્ દેહાન્તરપ્રાપ્તિઃ પૂર્વદેહવિનાશદા ।
આતિવાહિકદેહે હિ સ્વપ્નેષ્વ્ ઇવ વિકસ્વરા ॥

યથાતાપે હિમકણશ્ શરદ્વ્યોમ્નિ સિતો ઽમ્બુદઃ ।
દૃશ્યમાનો ઽપ્ય્ અદૃશ્યત્વમ્ એત્ય્ એવં યોગિદેહકઃ ॥

ઝગિત્ય્ એવાથવા કશ્ચિદ્ યોગિદેહો ન લક્ષ્યતે ।
સયોગિભિઃ પુરો વેગાત્ પ્રોડ્ડીન ઇવ ખે ખગઃ ॥

સ્વવાસનાક્રમેણૈવ ક્વચિત્ કેચિત્ કદાચન ।
મૃતો ઽયમ્ ઇતિ પશ્યન્તિ કંચિદ્ યોગિનમ્ અગ્રગાઃ ॥

ભ્રાન્તિમાત્રં તુ દેહાત્મ તેષાં તદ્ ઉપશામ્યતિ ।
સત્યબોધેન રજ્જૂનાં સર્પબુદ્ધિર્ ઇવાત્મનિ ॥

કો દેહઃ કસ્ય વા સત્તા કસ્ય નાશઃ કથં કુતઃ ।
સ્થિરં તદ્ એવં યદ્ અભૂદ્ અબોધઃ કેવલં ગતઃ ॥

આતિવાહિકતાં યાતિ આધિભૌતિક એવ કિમ્ ।
ઉતાન્ય ઇતિ મે બ્રૂહિ યેનોહ્ય ઇવ ન પ્રભો ॥

બહુશો ઽપ્ય્ ઉક્તમ્ એતન્ મે ન ગૃહ્ણાસિ કિમ્ ઉત્તરમ્ ।
આતિવાહિક એવાસ્તિ નાસ્ત્ય્ એવેહાધિભૌતિકઃ ॥

તસ્યૈવાભ્યાસતો ઽભ્યેતિ સાધિભૌતિકતામતિઃ ।
યદા શામ્યતિ સૈવાસ્ય તદા પૂર્વા પ્રવર્તતે ॥

તદા ગુરુત્વં કાઠિન્યં ભિત્તિમત્ત્વં મુધાગ્રહઃ ।
શામ્યેત્ સ્વપ્ને નરસ્યેવ બોદ્ધુર્ બોધાન્ નિરામયાત્ ॥

લઘુતૂલસમાપત્તિસ્ તતસ્ સમુપજાયતે ।
સ્વપ્ને સ્વપ્નપરિજ્ઞાનાદ્ યથા દેહો લઘૂભવેત્ ॥

તથા બોધાદ્ અયં દેહસ્ સ્થૂલવત્ પ્લુતિમાન્ ભવેત્ ।
અનેકદિનસઙ્કલ્પદેહે પરિણતાત્મનામ્ ॥

અસ્મિન્ દેહે શવે દગ્ધે તત્રૈવ સ્થિતિમ્ ઈયુષામ્ ।
લઘુદેહાનુભવનમ્ અવશ્યંભાવિ વૈ તથા ॥

પ્રબોધાતિશયાદ્ એતિ જીવતામ્ અપિ યોગિનામ્ ।
ઉદિતાયાં સ્મૃતૌ તત્ર સઙ્કલ્પાત્માહમ્ ઇત્ય્ અલમ્ ॥

યાદૃશસ્ સ ભવેદ્ દેહસ્ તાદૃશો ઽયં પ્રબોધિનઃ ।
ભ્રાન્તિર્ એવમ્ ઇયં ભાતિ રજ્જ્વામ્ ઇવ ભુજઙ્ગતા ।
કિં નષ્ટમ્ અસ્યાં નષ્ટાયાં જાતાયાં કિં પ્રજાયતે ॥

અનન્તરં તે વાસ્તવ્યા લીલે પશ્યન્તિ તે યદિ ।
તત્ સત્યસઙ્કલ્પતયા બુધ્યન્તે કિં તતઃ પ્રભો ॥

એવં જ્ઞાસ્યન્તિ તે રાજ્ઞી દુઃખિતેયમ્ ઇહ સ્થિતા ।
વયસ્યા કાચિદ્ અન્યેયં કુતો ઽપ્ય્ અસ્યા ઉપાગતા ॥

સન્દેહઃ ક ઇવાત્રૈષાં પશવો હ્ય્ અવિવેકિનઃ ।
યથાદૃષ્ટં વિચેષ્ટન્તે કુત એષાં વિચારણા ॥

યથા લોષ્ટો લુઠન્ વૃક્ષં વઞ્ચયિત્વાશુ ગચ્છતિ ।
અજ્ઞાત્વૈવાજ્ઞજનતા તથાદ્ર્યગ્નિસુરાદિકમ્ ॥

યથા સ્વપ્નવપુર્ બોધેન જાને ક્વેવ ગચ્છતિ ।
અસત્યમ્ એવ તદ્ યસ્માત્ તથૈવેહાધિભૌતિકમ્ ॥

ભગવન્ સ્વપ્નશિખરી પ્રબોધે ક્વેવ ગચ્છતિ ।
ઇતિ મે સંશયં છિન્ધિ શરદભ્રમ્ ઇવાનિલઃ ॥

સ્વપ્ને ભ્રમે ઽથ સઙ્કલ્પે પદાર્થાઃ પર્વતાદયઃ ।
સંવિદો ઽન્તર્ મિલન્ત્ય્ એતે સ્પન્દનાન્ય્ અનિલં યથા ॥

અસ્પન્દસ્ય યથા વાયોસ્ સ્વસ્પન્દો ઽન્તર્ વિશત્ય્ અલમ્ ।
અસ્ફુરન્તી તુ તેનૈવ યાત્ય્ એકત્વં તદાત્મિકા ॥

સંવિત્સ્વપ્નાર્થયોર્ દ્વિત્વં ન કદાચન લભ્યતે ।
યથા દ્રવત્વપયસોર્ યથા વા સ્પન્દવાતયોઃ ॥

યસ્ ત્વ્ અત્ર સ્યાદ્ દ્વિતાબોધસ્ તદ્ અજ્ઞાનમ્ અનુત્તમમ્ ।
સૈષા સંસૃતિર્ ઇત્ય્ ઉક્તા મિથ્યાજ્ઞાનાત્મિકોદિતા ॥

સહકારિકારણાનામ્ અભાવે કિલ કીદૃશી ।
સંવિત્ સ્વપ્નપદાર્થાનાં દ્વિત્વં સ્વપ્ને નિરર્થકમ્ ॥

યથા સ્વપ્નસ્ તથા જાગ્રદ્ ઇદં નાત્રાસ્તિ સંશયઃ ।
સ્વપ્ને પુરમ્ અસદ્ ભાતિ સર્ગાદૌ ભાતિ અસજ્ જગત્ ॥

ન ચાર્થો ભવિતું શક્તસ્ સત્યત્વે સ્વપ્નચોદિતઃ ।
સંવિદો નિત્યસત્યત્વં સ્વપ્નાર્થાનામ્ અસત્યતા ॥

ઝગિત્ય્ એવ યથાકાશં ભવતિ સ્વપ્નપર્વતઃ ।
ક્રમેણ વા તથા બોધે ખં ભવત્ય્ આધિભૌતિકઃ ॥

ઉડ્ડીનો ઽયં મૃતો વેતિ પશ્યન્તિ નિકટે સ્થિતાઃ ।
જ્ઞાનાતિવાહિકીભૂતસ્વસ્વભાવહતા યતઃ ॥

મિથ્યાદૃષ્ટય એવેમાસ્ સૃષ્ટયો મોહદૃષ્ટયઃ ।
માયામાત્રદૃશો ભાન્તિ શૂન્યાસ્ સ્વપ્નાનુભૂતયઃ ॥

સ્વપ્નાનુભૂતય ઇમા મરણાન્તર્બોધભાતેતરભ્રમદૃશસ્ સ્ફુટસર્ગભાસઃ ।
ભાન્ત્ય્ આતિવાહિકશરીરગતાસ્ સમસ્તા મિથ્યોદિતા મૃગનદીમરણક્રમેણ ॥