મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.56

એતસ્મિન્ન્ અન્તરે રાજા પરિવૃત્તાક્ષિતારકઃ ।
બભૂવૈકતનુપ્રાણસ્ સદ્યશ્ શુષ્કસિતાધરઃ ॥

જીર્ણપર્ણસવર્ણાભઃ ક્ષીણપાણ્ડુમુખચ્છવિઃ ।
ભૃઙ્ગકૂજિતસચ્છાયાશ્વાસકૂટાવિકૂણિતઃ ॥

મહામરણમૂર્છાન્ધકૂપે નિપતિતાશયઃ ।
અન્તર્નિલીનનિશ્શેષનેત્રાદીન્દ્રિયવૃત્તિમાન્ ॥

ચિત્રન્યસ્ત ઇવાકારમાત્રદૃશ્યો વિચેતનઃ ।
નિસ્સ્પન્દસર્વાવયવસ્ સમુત્કીર્ણ ઇવોપલે ॥

બહુનાત્ર કિમ્ ઉક્તેન તાલુદેશેન તં જહૌ ।
પ્રાણઃ પિપતિષું વૃક્ષં સુપક્ષીવાન્તરિક્ષગઃ ॥

તં તે દદૃશતુર્ બાલે દિવ્યદૃષ્ટી નભોગતમ્ ।
જીવં પ્રાણમયં સંવિદ્ગન્ધલેશમ્ ઇવાનિલે ॥

સા જીવસંવિદ્ ગગનવાતેનાવલિતા સતી ।
ખે દૂરં ગન્તુમ્ આરેભે વાસનાનુવિધાયિની ॥

તામ્ એવાનુસસારાથ સ્ત્રીદ્વયં જીવસંવિદમ્ ।
ભ્રમરીયુગલં વાતલગ્નાં ગન્ધકલામ્ ઇવ ॥

તતો મુહૂર્તમાત્રેણ શાન્તે મરણમૂર્છને ।
સામ્બરે બુબુધે સંવિદ્ ગન્ધલેખેવ વયુના ॥

અપશ્યત્ પુરુષાન્ યામ્યાન્ નીયમાનં ચ તૈર્ વપુઃ ।
બન્ધુપિણ્ડપ્રદાનેન શરીરં જાતમ્ આત્મનઃ ॥

માર્ગે કર્મફલોલ્લાસવતિ દૂરતરે સ્થિતમ્ ।
વૈવસ્વતપુરં ગન્તું પ્રવૃત્તમ્ અનિવારિતમ્ ॥

પ્રાપ્તં વૈવસ્વતપુરમ્ આદિષ્ટં ચ તતો યથા ।
અસ્ય કર્માણ્ય્ અશુભ્રાણિ નૈવ સન્તિ કદાચન ॥

નિત્યમ્ એવાવદાતાનાં કર્તાયં શુભકર્મણામ્ ।
ભગવત્યાસ્ સરસ્વત્યા વરેણાયં વિવર્ધિતઃ ॥

પ્રાક્તનો ઽસ્ય શવીભૂતો દેહો ઽસ્તિ કુસુમામ્બરઃ ।
પ્રવિશત્વ્ એષ તં ગત્વા ત્યજ્યતામ્ ઇત્ય્ અવેક્ષ્ય સઃ ॥

તતસ્ ત્યક્તો નભોમાર્ગં યન્ત્રોપલ ઇવ પ્લુતઃ ।
અથ જીવકલા લીલા જ્ઞપ્તિશ્ ચેતિ ત્રયં નભઃ ॥

પુપ્લુવે જીવલેખા ત્વ્ અરૂપિણ્ય્ એતે ન પશ્યતિ ।
તમ્ એવાનુસરન્ત્યૌ તે સમુલ્લઙ્ઘ્ય નભસ્તલમ્ ॥

લોકાન્તરાણ્ય્ અતીત્યાથ વિનિર્ગત્ય જગદ્ગૃહાત્ ।
દ્વિતીયં જગદ્ આસાદ્ય ભૂમણ્ડલમ્ ઉપેત્ય ચ ॥

કાન્તે સઙ્કલ્પરૂપિણ્યૌ સઙ્ગતે જીવલેખયા ।
પદ્મરાજપુરં પ્રાપ્ય લીલાન્તઃપુરમણ્ડપમ્ ॥

ક્ષણાદ્ વિવિશતુસ્ સ્વૈરં વાયુલેખે યથામ્બુદમ્ ।
સૂર્યાતપો યથામ્ભોજં સુગન્ધઃ પવનં યથા ॥

બ્રહ્મન્ પ્રાપ્તઃ કથમ્ અસૌ શવસ્ય નિકટં ગૃહમ્ ।
કથં તેન પરિજ્ઞાતો માર્ગો મૃતશરીરિણા ॥

તસ્ય સ્વવાસનાન્તસ્સ્થમ્ અવશ્યં કિલ રાઘવ ।
તત્ સર્વં હૃદ્ગતં તસ્માન્ માસૌ પ્રાપ્નોતુ તત્ કથમ્ ॥

ભ્રાન્તિમાત્રમ્ અસઙ્ખ્યેયં જગજ્જીવકણોદરે ।
બીજે વટતરુમ્ ઇવ સ્થિતં કો વૈ ન પશ્યતિ ॥

સ્વભાવભૂતં ચિદણુસ્ ત્રૈલોક્યનિચયં તથા ।
નરો યથૈકદેશસ્થો દૂરદેશાન્તરસ્થિતમ્ ॥

સંપશ્યતિ નિધાનં સ્વં મનસાનારતં સદા ।
યથા જીવદ્વપુર્ જીવમકુરં હૃદિ પશ્યતિ ॥

તથા સ્વવાસનાન્તસ્સ્થમ્ અભીષ્ઠં પરિપશ્યતિ ।
જીવો જાતિશતાઢ્યો ઽપિ ભ્રમે પરિગતો ઽપિ વા ॥

ભગવન્ પિણ્ડદાનાદિવાસનારહિતાકૃતિઃ ।
કીદૃક્ સંપદ્યતે દેહઃ પિણ્ડો યસ્મૈ ન દીયતે ॥

પિણ્ડો ઽથ દીયતાં માત્રે પિણ્ડો દત્તો મમેતિ ચેત્ ।
વાસના હૃદિ સંરૂઢા તત્ પિણ્ડફલભાઙ્ નરઃ ॥

યચ્ચિત્તસ્ તન્મયો જન્તુર્ ભવતીત્ય્ અનુભૂતયઃ ।
સદેહેષુ વિદેહેષુ ન ભવન્ત્ય્ અન્યથા ક્વચિત્ ॥

સપિણ્ડો ઽસ્મીતિ સંવિત્ત્યા નિષ્પિણ્ડો ઽપિ હિ પિણ્ડવાન્ ।
નિષ્પિણ્ડો ઽસ્મીતિ સંવિત્ત્યા સપિણ્ડો ઽપિ ન પિણ્ડવાન્ ॥

યથાભાવનમ્ એતેષાં પદાર્થાનાં હિ સત્યતા ।
ભાવના ચ પદાર્થેભ્યઃ કારણેભ્ય ઉદેતિ હિ ॥

યથા વાસનયા જન્તોર્ વિષમ્ અપ્ય્ અમૃતાયતે ।
અસત્યસ્ સત્યતામ્ એતિ પદાર્થો ભાવનાત્ તથા ॥

કારણેન વિનોદેતિ ન કદાચન કસ્યચિત્ ।
કાર્યતા કાચિદ્ અપિ ભો ઇતિ નિશ્ચયવાન્ ભવ ॥

કારણેન વિના કાર્યમ્ આ મહાપ્રલયં ક્વચિત્ ।
ન દૃષ્ટં ન શ્રુતં કિઞ્ચિત્ સ્વયં સ્વૈકતયા ઋતે ॥

વિદ્ એવ વાસના સૈવ ધત્તે સ્વપ્ન ઇવાર્થતામ્ ।
કાર્યકારણતામ્ એતિ સૈવમ્ અન્યેવ તિષ્ઠતિ ॥

ધર્મો નાસ્તિ મમેત્ય્ એવ યઃ પ્રેતો વાસનાન્વિતઃ ।
તસ્ય ચેત્ સુહૃદા ભૂરિધર્મા કૃત્વા સમર્પિતઃ ॥

તત્ર ચાત્ર સ કિં ધર્મો નષ્ટસ્ સ્યાદ્ ઉત ભાવનમ્ ।
સત્યાર્થાદ્ વાપ્ય્ અસત્યાર્થાદ્ ભાવનાત્ કિં બલાધિકમ્ ॥

દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યસમ્પદ્ભ્યશ્ ચેતિ ભાવના ।
યત્રૈવાભ્યુદિતા સામ્યાત્ સ દ્વયોર્ અધિકો જયી ॥

ધર્મદાતુઃ પ્રવૃદ્ધા ચેદ્ વાસના તત્ તયા ક્ષણાત્ ।
આપૂર્યતે પ્રેતમતિર્ નો ચેત્ પ્રેતધિયાશુ સા ॥

એવં પરસ્પરજયો જયત્ય્ અત્રાતિવીર્યવાન્ ।
તસ્માચ્ છુભેન યત્નેન શુભાભ્યાસમ્ ઉપાહરેત્ ॥

દેશકાલાધિકા બ્રહ્મન્ વાસના સમુદેતિ ચેત્ ।
તન્ મહાકલ્પસર્ગાદૌ દેશકાલોદયઃ કુતઃ ॥

કારણૈસ્ સમુદેતીદં કૈસ્ તદા સહકારિભિઃ ।
સહકારિકારણાનામ્ અભાવે વાસના કુતઃ ॥

એવમ્ એતન્ મહાભાગ સત્યાત્મનિ કદાચન ।
મહાપ્રલયસર્ગાદૌ દેશકાલાદિ કિઞ્ચન ॥

સહકારિકારણાનામ્ અભાવે સતિ દૃશ્યધીઃ ।
નેયમ્ અસ્તિ ન ચોત્પન્ના ન ચ સ્ફુરતિ કાચન ॥

દૃશ્યસ્યાસમ્ભવાદ્ ધેતોઃ કિઞ્ચિદ્ યદ્ દૃશ્યતે ત્વ્ ઇદમ્ ।
તદ્ બ્રહ્મૈવ કચદ્રૂપં સ્થિતમ્ ઇત્થમ્ અનામયમ્ ॥

એતચ્ ચાગ્રે યુક્તિશતૈઃ કથયિષ્યામ એવ તે ।
એતદર્થં પ્રયત્નો ઽયં વર્તમાનકથાં શૃણુ ॥

તત્ તે દદૃશતુઃ પ્રાપ્તે મન્દિરં સુન્દરોદરમ્ ।
કીર્ણં પુષ્પોપકારેણ વસન્તમ્ ઇવ શીતલમ્ ॥

પ્રભાતાચારસારમ્ભરાજધાન્યાં સમં સ્થિતમ્ ।
મન્દારકુન્દસ્રગ્દામવૃન્દામ્બરવલચ્છવમ્ ॥

શવશય્યાશિરસ્સ્થાગ્ર્યપૂર્ણકુમ્ભાદિમઙ્ગલમ્ ।
અનિવૃત્તગૃહદ્વારગવાક્ષકઠિનાર્ગલમ્ ॥

પ્રશામ્યદ્દીપિકાલોકશ્યામલામલભિત્તિકમ્ ।
ગૃહૈકદેશસંસુપ્તમુખશ્વાસસસીત્કૃતમ્ ॥

સમ્પૂર્ણચન્દ્રશકલોદરકાન્તિકાન્તસૌન્દર્યનિર્જિતપુરન્દરમન્દિરર્દ્ધિ ।
વૈરિઞ્ચપદ્મમુકુલાન્તરચારુશોભા નિશ્શબ્દમ્ અબ્દમ્ ઇવ નિર્મલમ્ ઇન્દુકાન્તમ્ ॥