મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.52

એતસ્મિન્ન્ અન્તરે લીલા સમુવાચ સરસ્વતીમ્ ।
શ્વાસાવશેષમ્ આલોક્ય પૂર્વં ભર્તારમ્ અગ્રગમ્ ॥

પ્રવૃત્તો દેહમ્ ઉત્સ્રષ્ટું મદ્ભર્તાયમ્ ઇહામ્બિકે ।
સ્થિતા ચ મૃતકલ્પેયં લીલા નિસ્સ્પન્દગાત્રિકા ॥

દેહેનાનેન ગન્તવ્યમ્ અનયા વીરભાર્યયા ।
યત્રાવાભ્યાં ચ તત્ સ્થાનં કથં ગન્તવ્યમ્ અમ્બિકે ॥

એવંરૂપમહારમ્ભે સઙ્ગ્રામે રાષ્ટ્રસમ્ભ્રમે ।
સંપન્ને ઽપિ સ્થિતે ઽપ્ય્ ઉચ્ચૈર્ વિચિત્રારમ્ભમન્થરે ॥

ન કિઞ્ચિદ્ અપિ સંપન્નં રાષ્ટ્રં ન ચ મહીતલમ્ ।
ન સ્થિતં ક્વચનાપ્ય્ એવં સ્વપ્નાત્મકમ્ ઇદં યતઃ ॥

તસ્ય ત્વન્મણ્ડપસ્યાન્તશ્ શવસ્ય નિકટામ્બરે ।
ઇત્થં ભૂરાષ્ટ્રમ્ આભાતિ ભર્તૃજીવસ્ય તે ઽનઘે ॥

અન્તઃપુરગૃહં તે તદ્ ઇદં રાષ્ટ્રાન્વિતોદરમ્ ।
વસિષ્ઠવિપ્રગેહે ઽન્તશ્ શવગેહે જગત્ સ્થિતમ્ ॥

એવમ્ એષ મહારમ્ભો જગત્ત્રયમયો ભ્રમઃ ।
ત્વયા મયાનયાનેન સંયુક્તસ્ સાર્ણવાવનિઃ ॥

ગિરિગ્રામકગેહે ઽન્તર્ મધ્યે ગગનકોશકે ।
ખાત્માવકચતિ વ્યક્તો ન કચત્ય્ એવ વા ક્વચિત્ ॥

એવમ્ આરમ્ભઘનયોર્ અપિ મણ્ડપયોસ્ તયોઃ ।
ઉદરે શૂન્યમ્ આકાશમ્ એવાસ્તિ ન જગદ્ભ્રમઃ ॥

ભ્રમદ્રષ્ટુર્ અભાવે હિ કીદૃશી ભ્રમતા ભ્રમે ।
નાસ્ત્ય્ એવ ભ્રમસત્તા તુ યદ્ અસ્તિ તદ્ અજં પદમ્ ॥

ભ્રમે દૃશ્યમ્ અસત્ તસ્ય દ્રષ્ટુર્ દ્રષ્ટૃદશા કુતઃ ।
દ્રષ્ટૃદૃશ્યક્રમાભાવાદ્ અત્ર યત્ સહજં હિ તત્ ॥

તત્ પદં પરમં વિદ્ધિ નાશોત્પાદવિવર્જિતમ્ ।
સ્વકં કચતિ ચાભાતં શાન્તમ્ આદ્યમ્ અનામયમ્ ॥

કિલ મણ્ડપગેહાન્તસ્ સ્વસ્વભાવોદિતાત્મનિ ।
વિહરન્તિ જનાસ્ તત્ર સ્વગૃહે સંવ્યવસ્થયા ॥

ન જગત્ તત્ર નો સર્ગઃ કશ્ચિત્ તૈર્ અનુભૂયતે ।
તેનાહં જગદ્ આકાશમ્ અજમ્ ઇત્ય્ એવ વચ્મિ તે ॥

સર્વં શૂન્યાત્મવિજ્ઞાનં મેર્વાદિગિરિજાલકમ્ ।
નેદં કુડ્યમયં કિઞ્ચિદ્ યથા સ્વપ્ને મહાપુરમ્ ॥

દેશે પ્રાદેશમાત્રે ઽપિ ગિરિજાલમયાન્ય્ અપિ ।
વજ્રસારાણિ ખાન્ય્ એવ સમ્ભવન્ત્ય્ અણુકે ઽણુકે ॥

કદલીપલ્લવાપીડસન્નિવેશેન ભૂરિશઃ ।
ત્રિજગચ્ ચિદણાવ્ અન્તર્ અસ્તિ સ્વપ્નપુરં યથા ॥

તસ્યાપ્ય્ અન્તર્ વિભાગેન ક્રમાદ્ એકૈકશો જગત્ ।
તેષાં યસ્મિઞ્ જગત્ય્ એવ પદ્મો રાજા શવસ્ સ્થિતઃ ॥

લીલા તવ સપત્ની તં પ્રાપ્તા પૂર્વતરં શુભે ।
યદૈવ મૂર્છામ્ આયાતા લીલેયં પુરતસ્ તવ ।
તદૈવ ભર્તુઃ પદ્મસ્ય શવસ્ય નિકટે સ્થિતા ॥

કથમ્ એષા ગતા દેવિ સમ્પન્ના તત્ર દેહિની ।
કથં કથં વા તત્પત્નીભાવમ્ આપ્તવતી સ્થિતા ॥

તે વાસ્યા વદ કિં રૂપં પશ્યન્ત્ય્ અથ વદન્તિ કિમ્ ।
તદ્ગેહવરવાસ્તવ્યાસ્ સમાસેનેતિ મે વદ ॥

શૃણુ સર્વં સમાસેન યથાદૃષ્ટં વદામિ તે ।
લીલે લીલાસ્વવૃત્તાન્તમ્ અન્તદં દૃશ્યદુર્દૃશામ્ ॥

પદ્મ એવ સ ભર્તૈષ ભ્રાન્તિં તાવત્ તતામ્ ઇમામ્ ।
ઇત્થં જગન્મયીં સ્વસ્મિન્ન્ એવ સદ્મનિ પશ્યતિ ॥

ભ્રાન્તિયુદ્ધમ્ ઇદં યુદ્ધમ્ ઇમે ભ્રાન્તિજના જનાઃ ।
ભ્રાન્ત્યૈવાસ્તીહ મરણમ્ એષ ચૈવ ભ્રમાત્મકઃ ॥

ભ્રમક્રમેણાનેનૈવ લીલાસ્ય દયિતા સ્થિતા ।
ત્વં ચૈષા ચ વરારોહે સ્વપ્નમાત્રા વરાઙ્ગને ॥

તથા ભવત્યોર્ ભર્તૈષ તથૈવાહમ્ અપિ સ્વયમ્ ।
જગચ્છોભૈવ સંસારે દૃશ્યસે તદ્ ઇહોચ્યતે ॥

એતદ્ એવ પરિજ્ઞાતં દૃશ્યશબ્દાર્થમ્ ઉજ્ઝતિ ।
એવમ્ એષા ત્વમ્ એવં ચ સમ્પન્નૈવમ્ અસૌ નૃપઃ ॥

અહં ચાત્મનિ સત્યત્વગતાસ્ સર્વતયાત્મનઃ ।
ઇમે વયમ્ ઇહાન્યોઽન્યં સમ્પન્નાસ્ સ્વોદિતા ઇવ ॥

ઇત્થં સર્વાત્મકતયા મહાચિદ્ઘનસંસ્થિતેઃ ।
એવમ્ એષા સ્થિતા રાજ્ઞી હારિહાસવિલાસિની ॥

લીલાવિલોલનયના નવયૌવનશાલિની ।
પેશલાચારમધુરા મધુરોદારભાષિણી ॥

કોકિલસ્વરસઙ્કાશા મદમન્મથમન્થરા ।
અસિતોત્પલપત્ત્રાક્ષી વૃત્તપીનાપયોધરા ॥

કાન્તકાઞ્ચનગૌરાઙ્ગી પક્વબિમ્બફલાધરા ।
ત્વત્સઙ્કલ્પાત્મકસ્યૈષા યથા ભર્તુર્ મનઃકલા ॥

તદા ત્વત્સદૃશાકારા સ્થિતૈષા ચિચ્ચમત્કૃતૌ ।
ત્વદ્ભર્તૃમરણે ક્ષિપ્રં સમનન્તરમ્ એવ હિ ॥

ત્વદ્ભર્તૈષા પુરો દૃષ્ટા ત્વત્સઙ્કલ્પાત્મનાણુના ।
યદાધિભૌતિકં ભાવં ચેતો ઽનુભવતિ સ્વયમ્ ॥

વેત્ત્ય્ અસન્મયમ્ એવાત આતિવાહિકકલ્પનમ્ ।
યદાધિભૌતિકં ભાવં વેત્ત્ય્ એતં તુ ન સન્મયમ્ ॥

આતિવાહિકસઙ્કલ્પસ્ તદા સો ઽન્યસ્ય જાયતે ।
અતો મરણસંવિત્ત્યા પુનર્જન્મમયે ભ્રમે ॥

ત્વં હિ સંવિદિતાનેન ત્વયાવગત એષ સઃ ।
ઇત્થં ત્વાં દૃષ્ટવાન્ એષ દૃષ્ટશ્ ચૈષ ત્વયેતિ ચ ॥

ત્વમ્ અસ્યાત્મનિ સંપન્ના સર્વગત્વાચ્ ચિદાત્મનઃ ।
બ્રહ્મ સર્વગતં યસ્માદ્ યથા યત્ર યદોદિતમ્ ॥

ભવત્ય્ આશુ તથા તત્ર તત્ સ્વશક્ત્યૈવ પશ્યતિ ।
સર્વત્ર સર્વશક્તિત્વાદ્ યત્ર યાં શક્તિમ્ ઉન્નયન્ ॥

આસ્તે તત્ર તથા ભાતિ તીવ્રસંવેગહેતુતઃ ।
મૃતિમોહક્ષણેનૈવ તદ્ એતૌ દમ્પતી સ્થિતૌ ॥

તદૈવાભ્યામ્ ઇદં બુદ્ધં પ્રતિભાસવશાદ્ ધૃદિ ।
આવયોઃ પિતરાવ્ એતાવ્ ઇમે ચૈવાપિ માતરૌ ॥

દેહ એષ ધનં ચેદં કર્મેદં પૂર્વમ્ ઈદૃશમ્ ।
આવાં વિવાહિતાવ્ એવમ્ એવં નામૈકતાં ગતૌ ॥

એતયોશ્ ચાપિ જનતા યાતા તત્રૈવ સત્યતામ્ ।
તથૈવાત્રાસ્તિ દૃષ્ટાન્તઃ પ્રત્યક્ષસ્ સ્વપ્નવેદનમ્ ॥

ઇત્ય્ એવંભાવયા લીલે લીલયાહમ્ અથાર્ચિતા ।
માહં સ્યાં વિધવેત્ય્ એવં વરો દત્તો મયાપ્ય્ અસૌ ॥

ઇત્ય્ અર્થીવ મૃતા પૂર્વમ્ એષેહ ખલુ બાલિકા ।
ભવતાં ચેતનાંશાનામ્ અહં ચેતનધર્મિણી ॥

કુલદેવી સદા પૂજ્યાપ્ય્ અત એતત્ કરોમ્ય્ અહમ્ ।
અથાસ્યા જીવકો દેહાત્ પ્રાણમારુતરૂપધૃત્ ॥

મનસા વલિતઃ પ્રાપ્તો મુખાગ્રં ત્યક્તદેહકઃ ।
તતો મરણમૂર્છાન્તે ગૃહે ઽસ્મિન્ન્ એવ ચૈતયા ।
બુદ્ધો ભાવિત આકારો દૃષ્ટો જીવાત્મના તતઃ ॥

સમ્પન્નૈષા હરિણનયના પૂર્ણચન્દ્રાનનશ્રીર્ માનોન્નદ્ધા દયિતવલિતા કાન્તમ્ આભોક્તુકામા ।
પૂર્વસ્મૃત્યા સરભસમુખી સંયતાન્તસ્સ્વભાવા સ્વપ્નસ્થેવ પ્રકૃતવિભવા પદ્મિનીવોદિતેવ ॥