મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.44

એતસ્મિન્ન્ અન્તરે રાજમહિષી મત્તયૌવના ।
તદ્ વિવેશ ગૃહં લક્ષ્મીર્ ઇવ પઙ્કજકોટરમ્ ॥

આલોલમાલ્યવસના ચ્છિન્નહારલતાકુલા ।
અનુયાતા વયસ્યાભિર્ દાસીભિર્ ભયવિહ્વલા ॥

ચન્દ્રાનનાવદાતાઙ્ગી શ્વાસોત્કમ્પિપયોધરા ।
તારકાકારદશના સ્થિતા દ્યૌર્ ઇવ રૂપિણી ॥

અથ તસ્યા વયસ્યૈકા રાજાનં તં વ્યજિજ્ઞપત્ ।
વૃત્રસઙ્ગ્રામસંરભ્દમ્ અમરેન્દ્રમ્ ઇવાપ્સરાઃ ॥

દેવ દેવી સહાસ્માભિઃ પલાય્યાન્તઃપુરાન્તરાત્ ।
શરણં દેવમ્ આયાતા વાતાર્તેવ લતા દ્રુમમ્ ॥

રાજદારા હૃતાસ્ સ્તેનૈર્ બલવદ્ભિર્ ઉદાયુધૈઃ ।
ઊર્મિજાલૈર્ મહાબ્ધીનાં તીરે દ્રુમલતા ઇવ ॥

અન્તઃપુરાધિપાસ્ સર્વે પિષ્ટાશ્ શત્રુભિર્ ઉદ્ધતૈઃ ।
અશઙ્કિતાભિપતિતૈર્ વાતૈર્ ઇવ વનદ્રુમાઃ ॥

પૂરેણાશઙ્કમ્ આયાતૈઃ પરૈર્ નઃ પુરમ્ આહૃતમ્ ।
રાત્રૌ વર્ષાસ્વ્ ઇવોદ્ગારૈર્ ઉદકપ્લવવારિભિઃ ॥

ધૂમ્રવર્મભિર્ ઉન્નાદૈર્ લેલિહાનાગ્રહેતિભિઃ ।
વહ્નિભિર્ નઃ પુરં વ્યાપ્તં પરયોધૈશ્ ચ ભૂરિભિઃ ॥

પરિવારવિલાસિન્યો દેવ્ય આહૃત્ય મૂર્ધજૈઃ ।
આક્રન્દન્ત્યો બલાન્ નીતાઃ કુરર્ય ઇવ ધીવરૈઃ ॥

ઇતિ નો યેયમ્ આયાતા શાખા પ્રસરશાલિની ।
આપત્ તામ્ અલમ્ ઉદ્ધર્તું દેવસ્યૈવાસ્તિ શક્તિતા ॥

ઇત્ય્ આકર્ણ્યાવલોક્યાસૌ દેવ્યૌ યુદ્ધાય યામ્ય્ અહમ્ ।
ક્ષમ્યતાં મમ ભાર્યેયં યુષ્મત્પાદાબ્જષટ્પદી ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા નિર્યયૌ રાજા કોપાકુલિતચેતનઃ ।
મત્તેભનિર્ભિન્નવનઃ કન્દરાદ્ ઇવ કેશરી ॥

લીલા લીલાં દદર્શાથ સ્વાકારસદૃશાકૃતિમ્ ।
પ્રતિબિમ્બમ્ ઇવાયાતામ્ આદર્શે ચારુદર્શનામ્ ॥

કિમ્ ઇદં દેવિ મે બ્રૂહિ કસ્માદ્ ઇયમ્ અહં સ્થિતા ।
યા સાભવમ્ અહં પૂર્વં કથં સેયમ્ ઇહ સ્થિતા ॥

મન્ત્રિપ્રભૃતયઃ પૌરા યોધાસ્ સબલવાહનાઃ ।
સર્વ એવ ત એવેમે સ્થિતાસ્ તત્ર તથૈવ યે ॥

તત્રાપીદમ્ અયં દેવિ સર્વે કથમ્ ઇહ સ્થિતાઃ ।
બહિર્ અન્તશ્ ચ મકુર ઇવૈતે કિં પ્રચેતનાઃ ॥

યથા જ્ઞપ્તિર્ ઉદેત્ય્ અન્તસ્ તથાનુભવતિ ક્ષણાત્ ।
ચિતિશ્ ચેત્યાર્થતામ્ એતિ ચિત્તં ચિત્તાર્થતામ્ ઇવ ॥

યાદૃગ્ભાવન એવાન્તશ્ચેતનસ્ તનુતે સ્મૃતિમ્ ।
તાદૃગર્થજગદ્રૂપસ્ તત્રૈવોદેતિ તત્ક્ષણાત્ ॥

ન દેશકાલદીર્ઘત્વં ન વૈચિત્ર્યં પદાર્થજમ્ ।
બાહ્યમ્ અસ્ત્ય્ અન્તરં ભાતિ સ્વપ્નાર્થો ઽત્ર નિદર્શનમ્ ॥

યદ્ અન્તસ્ સ્વપ્નસઙ્કલ્પપુરવત્ કચનં ચિતેઃ ।
તદ્ એતદ્ બાહ્યનામ્નૈવ સ્વાભ્યાસાત્ સુસ્ફુટં સ્થિતમ્ ॥

યાદૃગ્ભાવો મૃતો ભર્તા તવ તસ્મિંસ્ તદા પુરે ।
તાદૃગ્ભાવસ્ તમ્ એવાર્થં તત્રૈવ સમુપાગતઃ ॥

અન્ય એવ હ્ય્ અમી ભૃત્યાસ્ તેભ્યસ્ તત્સદૃશા અપિ ।
સદ્રૂપા એવ ચૈતસ્ય સ્વપ્નસઙ્કલ્પસૈન્યવત્ ॥

અવિસંવાદિ સર્વાર્થરૂપં યદ્ અનુભૂયતે ।
તસ્ય તાવદ્ વદ કથં કીદૃશી વાપ્ય્ અસત્યતા ॥

અથવોત્તરકાલે તુ ભઙ્ગુરત્વાન્ ન વસ્તુસત્ ।
તદ્ ઈદૃક્ સર્વમ્ એવેદં તત્ર કા નાસ્તિકાધિકા ॥

સ્વપ્નો જાગ્રત્ય્ અસદ્રૂપસ્ સ્વપ્ને જાગ્રદ્ અસદ્વપુઃ ।
મૃતિર્ જન્મન્ય્ અસદ્રૂપા મૃતૌ જન્માપ્ય્ અસન્મયમ્ ॥

વિચારવિશરારુત્વાદ્ અનુભૂતેશ્ ચ સુન્દરિ ।
એવં ન સન્ નાસદ્ ઇદં ભ્રાન્તિમાત્રં વિભાસતે ॥

મહાકલ્પાન્તસમ્પત્તાવ્ અપ્ય્ અદ્યાન્યયુગે ઽથવા ।
ન કદાચન યન્ નાશિ તદ્ બ્રહ્મૈવાસ્તિ તજ્ જગત્ ॥

તસ્મિન્ મધ્યે કચન્તીમા ભ્રાન્તયસ્ સૃષ્ટિનામિકાઃ ।
વ્યોમ્નિ કેશોણ્ડુકાનીવ ન કચન્તિ તુ વસ્તુતઃ ॥

યથા તરઙ્ગા જલધૌ તથેમાસ્ સૃષ્ટયઃ પરે ।
ઉત્પત્યોત્પત્ય લીયન્તે રજાંસીવ મહાનિલે ॥

તસ્માદ્ ભ્રાન્તિમયાભાસે મિથ્યાત્વમ્ અહમાત્મકે ।
મૃગતૃષ્ણાજલરયે કેવાસ્થા સર્ગભસ્મનિ ॥

ભ્રાન્તયશ્ ચ ન તત્રાન્યાસ્ તાસ્ તા એવ પરં પદમ્ ।
ઘને તમસિ યક્ષાભા તમ એવ ન યક્ષકાઃ ॥

તસ્માજ્ જન્મ મૃતિર્ મોહો વ્યોમાહં ત્વમ્ ઇદં તતમ્ ।
સર્વં તચ્ ચ મહાકલ્પશાન્તૌ યદ્ અવશિષ્યતે ॥

નાતસ્ સત્યમ્ ઇદં દૃષ્ટં ન ચાસત્યં કદાચન ।
દ્વયમ્ એવૈતદ્ અથ વા બ્રહ્મ તત્રૈવ સમ્ભવત્ ॥

આકાશપરમાણ્વન્તર્ દ્રવ્યાદેર્ અણુકે ઽપિ વા ।
જીવાણુર્ યત્ર તત્રેદં જગદ્ વેત્તિ નિજં વપુઃ ॥

અગ્નિર્ ઔષ્ણ્યં યથા વેત્તિ નિજભાવક્રમોદિતમ્ ।
પશ્યતીદં તથૈવાત્મા સ્વાત્મભૂતં વિશુદ્ધચિત્ ॥

યથા સૂર્યાતપે ગેહે ભ્રમન્તિ ત્રસરેણવઃ ।
તથેમે પરમાકાશે બ્રહ્માણ્ડત્રસરેણવઃ ॥

યથા વાયૌ સ્થિતસ્ સ્પન્દ આમોદશ્ શૈત્યમ્ અમ્બરે ।
પિણ્ડગ્રહવિનિર્મુક્તં તથા વિશ્વં સ્થિતમ્ પરે ॥

ભાવાભાવગ્રહોત્સર્ગસ્થૂલસૂક્ષ્મચરાચરાઃ ।
વિવર્જિતસ્યાવયવૈર્ ભાવા બ્રહ્મણ ઈદૃશૈઃ ॥

સાકારસ્યેવ બોધાય વિજ્ઞેયા ભવતાધુના ।
અનન્યાસ્ સ્વાત્મનસ્ તે સ્યુસ્ તરોર્ અવયવા ઇવ ॥

યથાસ્થિતમ્ ઇદં વિશ્વં નિજભાવક્રમોદિતમ્ ।
રિક્તં તદ્ વિશ્વશબ્દાર્થૈર્ અનન્યદ્ બ્રહ્મણિ સ્થિતમ્ ॥

ન તત્ સત્યં ન ચાસત્યં રજ્જ્વાં સર્પભ્રમોપમમ્ ।
મિથ્યાનુભૂતિતસ્ સત્યમ્ અસત્યં તત્ પરીક્ષણાત્ ॥

પરમં કારણં વિત્ત્વાજ્ જીવત્વમ્ ઇવ વેત્ત્ય્ અલમ્ ।
અતસ્ તદ્ એવાનુભવઞ્ જીવત્વં વિન્દતે સ્ફુટમ્ ॥

સત્યં ભવત્ય્ અસત્યં વા ખે ઽપિ ભાતમ્ ઇદં જગત્ ।
રઞ્જયત્ય્ એવ જીવાણું સ્વોત્થાભિર્ અનુભૂતિભિઃ ॥

અનુભૂતય એતાસ્ તુ કાશ્ચિત્ પૂર્વાનુભૂતિતઃ ।
અપૂર્વાનુભવાઃ કાશ્ચિત્ સમાશ્ ચૈવાસમાશ્ ચ તાઃ ॥

ક્વચિત્ કદાચિત્ તા એવ ક્વચિદ્ એવ સમા અપિ ।
કચન્ત્ય્ અસત્યાસ્ સત્યાભા જીવાકાશે ઽનુભૂતયઃ ॥

તત્કુલાસ્ તત્સમાચારાસ્ તજ્જન્માનસ્ તદીહિતાઃ ।
ત એવ મન્ત્રિણઃ પૌરાઃ પ્રતિભાને ભવન્તિ વઃ ॥

તે ચૈવાત્મન્ય્ અલં સત્યા દેશકાલેહિતૈસ્ સમાઃ ।
સર્વગાત્મસ્વરૂપાયાઃ પ્રતિભાયા ઇતિ સ્થિતિઃ ॥

યથા રાજાત્મનિ વ્યોમ્નિ પ્રતિભોદેતિ સન્મયી ।
તથાન્વ્ અગગ્રગોદેતિ સત્યૈવ પ્રતિભાસ્વરે ॥

ત્વચ્છીલા ત્વત્સમાચારા ત્વત્કુલા ત્વદ્વપુષ્મયી ।
ઇતિ લીલેયમ્ આભાતિ પ્રતિભા પ્રતિબિમ્બજા ॥

સર્વગે સંવિદાદર્શે પ્રતિભા પ્રતિબિમ્બતિ ।
યાદૃશી યત્ર સા તત્ર તથોદેતિ નિરન્તરા ॥

જીવાકાશસ્ય યાન્તસ્સ્થા પ્રતિભા કચતિ સ્વયમ્ ।
સા બહિઃ ખે ચિદાદર્શપ્રતિબિમ્બાદ્ ઇયં સ્થિતા ॥

એષા ત્વમ્ અમ્બરમ્ અહં ભુવનં ધરાદિ રાજેતિ સર્વમ્ અજમ્ એવ વિભાતમાત્રમ્ ।
ચિદ્વ્યોમ બિલ્વજઠરં વિદુર્ અઙ્ગ વિદ્ધિ ત્વં ચેતિ શાન્તમ્ અલમ્ આસ્સ્વ યથાસ્થિતેહ ॥