મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.41

તયોઃ પ્રવિષ્ટયોર્ દેવ્યોઃ પદ્મસદ્મ બભૂવ તત્ ।
ચન્દ્રદ્વયોદયોદ્દ્યોતધવલોદરસુન્દરમ્ ॥

કોમલામલસૌગન્ધ્યમૃદુમન્દારમારુતમ્ ।
તત્પ્રભાવેણ નિદ્રાલુનૃપેતરરણાઙ્ગનમ્ ॥

સૌભાગ્યનન્દનોદ્યાનં વિદ્રુતવ્યાધિવેદનમ્ ।
સવસન્તં વનમ્ ઇવ ફુલ્લં પ્રાતર્ ઇવામ્બુજમ્ ॥

તયોર્ દેહપ્રભાપૂરૈશ્ શશિનિષ્ષ્યન્દશીતલૈઃ ।
આહ્લાદિતો ઽસૌ બુબુધે રાજોક્ષિત ઇવામૃતૈઃ ॥

આસનદ્વયવિશ્રાન્તં સ દદર્શાપ્સરોદ્વયમ્ ।
મેરુશૃઙ્ગદ્વયે લીનં ચન્દ્રદ્વયમ્ ઇવોદિતમ્ ॥

નિમેષમ્ ઇવ સઞ્ચિન્ત્ય સ વિસ્મિતમના નૃપઃ ।
ઉત્તસ્થૌ શયનાચ્ છેષાદ્ ઇવ ચક્રગદાધરઃ ॥

પરિસમ્યમિતાલમ્બમાલ્યહારવરામ્બરઃ ।
પુષ્પોત્કર ઇવોત્ફુલ્લં જગ્રાહ કુસુમાઞ્જલિમ્ ॥

ઉપધાનપ્રદેશસ્થાત્ સ્વયં પટલકોદરાત્ ।
બદ્ધપદ્માસનો ભૂમૌ ભૂત્વોવાચેદમ્ આનતઃ ॥

જયતાં જન્મદૌસ્સ્થિત્યદાહદોષશશિપ્રભે ।
દેવ્યૌ બાહ્યાન્તરતમોવિદ્રાવણરવિપ્રભે ॥

તયોર્ ઉક્ત્વેતિ તત્યાજ પાદયોઃ કુસુમાઞ્જલિમ્ ।
તીરદ્રુમો વિકસિતં પદ્મિન્યોઃ પદ્મયોર્ ઇવ ॥

લીલાયૈ ભૂપજન્માથ વક્તું મન્ત્રિણમ્ ઈશ્વરી ।
બોધયામ્ આસ પાર્શ્વસ્થં સઙ્કલ્પેન સરસ્વતી ॥

પ્રબુદ્ધો ઽપ્સરસૌ દૃષ્ટ્વા પ્રણમ્ય કુસુમાઞ્જલિમ્ ।
તયોઃ પાદેષુ સન્ત્યજ્ય વિવેશ પુરતો નતઃ ॥

ઉવાચ દેવી હે રાજન્ કસ્ ત્વમ્ કસ્ય સુતઃ કદા ।
ઇહ જાત ઇતિ શ્રુત્વા સ મન્ત્રી વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ॥

દેવ્યૌ યુષ્મત્પ્રસાદો ઽયં ભવત્યોર્ અપિ યત્ પુરઃ ।
વક્તું શક્નોમિ તદ્ ઇદં શ્રૂયતાં જન્મ મત્પ્રભોઃ ॥

આસીદ્ ઇક્ષ્વાકુવંશોત્થો રાજા રાજીવલોચનઃ ।
શ્રીમત્કુન્દરથો નામ દોશ્છાયાચ્છાદિતાવનિઃ ॥

તસ્યાભૂદ્ ઇન્દુવદનઃ પુત્રો ભદ્રરથાભિધઃ ।
તસ્ય વિશ્વરથઃ પુત્રસ્ તસ્ય પુત્રો બૃહદ્રથઃ ॥

તસ્ય સિન્ધુરથઃ પુત્રસ્ તસ્ય શૈલરથસ્ સુતઃ ।
તસ્ય કામરથઃ પુત્રસ્ તસ્ય પુત્રો મહારથઃ ॥

તસ્ય વિષ્ણુરથઃ પુત્રસ્ તસ્ય પુત્રઃ કલારથઃ ।
તસ્ય સૂર્યરથઃ પુત્રસ્ તસ્ય પુત્રો નભોરથઃ ॥

અયમ્ અસ્મત્પ્રભુસ્ તસ્ય પુત્રઃ પૂર્ણામલદ્યુતેઃ ।
અમૃતાપૂરિતરથઃ ક્ષીરોદસ્યેવ ચન્દ્રમાઃ ॥

મહદ્ભિઃ પુણ્યસમ્ભારૈર્ વિદૂરથ ઇતિ શ્રુતઃ ।
જાતો માતુસ્ સુમિત્રાયા ગૌર્યા ગુહ ઇવાપરઃ ॥

પિતાસ્ય દશવર્ષસ્ય દત્ત્વા રાજ્યં વનં ગતઃ ।
પાલયત્ય્ એષ ભૂપીઠં તતઃપ્રભૃતિ ધર્મતઃ ॥

ભવન્ત્યાવ્ અદ્ય સમ્પ્રાપ્તે ફલિતે સુકૃતદ્રુમે ।
દેવ્યૌ દીર્ઘતપઃક્લેશશતદુષ્પ્રાપદર્શને ॥

ઇત્ય્ અયં વસુધાધીશો વિદૂરથ ઇતિ શ્રુતઃ ।
અદ્ય યુષ્મત્પ્રસાદેન પરાં પાવનતાં ગતઃ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સંસ્થિતે તૂષ્ણીં મન્ત્રિણ્ય્ અવનિપે તથા ।
કૃતાઞ્જલૌ નતમુખે બદ્ધપદ્માસને ઽવનૌ ॥

રાજન્ સ્મર વિવેકેન પૂર્વજાતિમ્ ઇમાં સ્વયમ્ ।
વદન્તી મૂર્ધ્નિ પસ્પર્શ તં કરેણ સરસ્વતી ॥

અથ હાર્દતમોમાયા પદ્મસ્ય ક્ષયમ્ આયયૌ ।
સવિકાસં ચ હૃદયં જ્ઞપ્તિસ્પર્શાદ્ અથાભવત્ ॥

સસ્માર પૂર્વવૃત્તાન્તમ્ અન્તસ્સ્ફુરદ્ ઇવ સ્થિતમ્ ।
અન્યદેહૈકરાજત્વં લીલાવિલસિતાન્વિતમ્ ॥

જ્ઞાત્વા પ્રજ્ઞપ્તિવૃત્તાન્તં લીલાયત્નવિજૃમ્ભિતમ્ ।
આત્મોદન્તં બભૂવાસાવ્ ઉહ્યમાન ઇવાર્ણવે ॥

ઉવાચાત્મનિ સંસારે બત માયેયમ્ આતતા ।
પરિજ્ઞાતા પ્રસાદેન દેવ્યોર્ ઇહ મયાધુના ॥

હે દેવ્યૌ કિમ્ ઇદં નામ દિનમ્ એકં મૃતસ્ય મે ।
ગતમ્ અદ્યેહ યાતાનિ વયો વર્ષાણિ સપ્તતિઃ ॥

સ્મરામ્ય્ અનેકકાર્યાણિ સ્મરામિ પ્રપિતામહમ્ ।
સ્મરામિ બાલ્યં તારુણ્યં મિત્રબન્ધુપરિચ્છદમ્ ॥

રાજન્ મૃતિમહામોહમૂર્છાયાસ્ સમનન્તરમ્ ।
તસ્મિંલ્ લોકાન્તરે ઽતીતે તસ્મિન્ન્ એવ મુહૂર્તકે ॥

તસ્મિન્ન્ એવ ગૃહે ઽથાસ્મિન્ નૈવ વેત્સ્ય્ અથ વચ્મિ તે ।
અયં તસ્ય ગૃહસ્યાન્તર્ વ્યોમન્ય્ એવ કિલ સ્થિતઃ ॥

ગિરિગ્રામકવિપ્રસ્ય ગૃહે ઽન્તર્ ભૂપમણ્ડપઃ ।
તસ્યાન્તર્ ઇદમ્ આભાતિ પ્રત્યેકં ચ જગદ્ગૃહમ્ ॥

કિલ બ્રાહ્મણગેહાન્તર્ જીવસ્ તે મદ્વરાત્ સ્થિતઃ ।
તત્રૈવ તસ્ય ભૂપીઠં તસ્મિંશ્ ચ નિજમણ્ડપઃ ॥

તસ્યૈવ ચ ગૃહસ્યાન્તર્ ઇદં સંસારમણ્ડલમ્ ।
તત્રૈવેદં તવ ગૃહં સ્થિતમ્ આરમ્ભમન્થરમ્ ॥

તત્રૈવ ચેતસિ તવ નિર્મલાકાશનિર્મલે ।
પ્રતિભાસાગતમ્ ઇદં વ્યવહારભ્રમં તતમ્ ॥

યથેદં નામ મે જન્મ તથેક્ષ્વાકુકુલં મમ ।
એતન્નામાન એતે મે પુરાભૂવન્ પિતામહાઃ ॥

જાતો ઽહમ્ અભવં બાલો દશવર્શસ્ય મે પિતા ।
પરિવ્રાડ્ વિપિનં યાત ઇહ રાજ્યે ઽભિષિચ્ય મામ્ ॥

તતો દિગ્વિજયં કૃત્વા કૃત્વા રાજ્યમ્ અકણ્ટકમ્ ।
અમીભિર્ મન્ત્રિભિઃ પૌરૈઃ પાલયામિ વસુન્ધરામ્ ॥

યજ્ઞક્રિયાક્રમવતો ધર્મે પાલયતઃ પ્રજાઃ ।
વયસસ્ સમતીતાનિ મમ વર્ષાણિ સપ્તતિઃ ॥

ઇદં પરબલં પ્રાપ્તં મમ દારુણવિગ્રહમ્ ।
યુદ્ધં કૃત્વેદમ્ આયાતો ગૃહમ્ અસ્મિ યથાસ્થિતમ્ ॥

ઇમે દેવ્યૌ ગૃહં પ્રાપ્તે મમૈતે પૂજયામ્ય્ અહમ્ ।
પૂજિતા હિ પ્રયચ્છન્તિ દેવતાસ્ સ્વં સમીહિતમ્ ॥

મમેયમ્ એતયોર્ એકા જ્ઞાનં જાતિસ્મૃતિપ્રદમ્ ।
ઇહ દત્તવતી દેવી ભાબ્જસ્યેવ વિકાસનમ્ ॥

ઇદાનીં કૃતકૃત્યો ઽસ્મિ જાતો ઽસ્મિ ગતસંશયઃ ।
શામ્યામિ પરિનિર્વામિ સુખમ્ આસે ચ કેવલમ્ ॥

ઇતીયમ્ આતતા ભ્રાન્તિર્ ભવતો ભૂરિસમ્ભ્રમા ।
નાનાહારવિહારાઢ્યા સલોકાન્તરસઞ્ચરા ॥

યસ્મિન્ન્ એવ મુહૂર્તે ત્વં મૃતિમ્ અભ્યાગતઃ પુરા ।
તદૈવ પ્રતિભૈષા તે સ્વયમ્ અભ્યુદિતા હૃદિ ॥

એકામ્ આવર્તવલનાં ત્યક્ત્વાધત્તે યથાપરામ્ ।
ક્ષિપ્રમ્ એવ નદીવાહશ્ ચિત્પ્રવાહસ્ તથૈવ વઃ ॥

આવર્તાન્તરસંમિશ્રો યથાવર્તઃ પ્રવર્તતે ।
કદાચિદ્ એવં સર્ગશ્રીર્ મિશ્રામિશ્રા ચ વર્ધતે ॥

તસ્મિન્ મૃતિમુહૂર્તે તે પ્રતિભાનમ્ ઉપાગતમ્ ।
એતજ્ જાલમ્ અસદ્રૂપં ચિદ્ભાગે સદ્ ઇવ સ્થિતમ્ ॥

યથા સ્વપ્નમુહૂર્તે ઽન્તસ્ સંવત્સરશતક્રમઃ ।
યથા સઙ્કલ્પનિર્માણે જીવિતાન્ મરણં પુનઃ ॥

યથા ગન્ધર્વનગરે કુડ્યમણ્ડપકુટ્ટનમ્ ।
યથા નૌયાનસંરમ્ભે વૃક્ષપર્વતચોપનમ્ ॥

યથા સ્વધાતુસઙ્ક્ષોભે પુરપર્વતનર્તનમ્ ।
યથા સમઞ્જસં સ્વપ્ને સ્વશિરઃપરિકર્તનમ્ ॥

મિથ્યૈવેયમ્ ઇહ પ્રૌઢા ભ્રાન્તિર્ આતતરૂપિણી ।
વસ્તુતસ્ તુ ન જાતો ઽસિ ન મૃતો ઽસિ કદાચન ॥

શુદ્ધવિજ્ઞાનરૂપસ્ ત્વં શાન્તમ્ આત્મનિ તિષ્ઠસિ ।
પશ્યસીવૈતદ્ અખિલં ન ચ પશ્યસિ કિઞ્ચન ॥

સર્વાત્મકતયા નિત્યં પ્રકચસ્ય્ આત્મનાત્મનિ ।
મહામણિર્ ઇવોદાર આલોક ઇવ ભાસુરઃ ॥

વસ્તુતસ્ તુ ન ભૂપીઠમ્ ઇદમ્ ન ચ ભવાન્ અયમ્ ।
ન ચેમે ગિરયો ગ્રામા ન ચેહ ન ચ વૈ વયમ્ ॥

ગિરિગ્રામકવિપ્રસ્ય મણ્ડપાકાશકે કિલ ।
તલ્ લીલાપતિરાજ્યાઢ્યં જગદ્ આભાતિ ભાસુરમ્ ॥

તત્ર લીલારાજધાનીમણ્ડપો મણ્ડિતાકૃતિઃ ।
ભાતિ તસ્યોદરે વ્યોમ્નિ તવેદં વિતતં જગત્ ॥

યસ્મિઞ્ જગતિ ગેહે ઽન્તર્ યસ્મિન્ વયમ્ ઇહ સ્થિતાઃ ।
એવં તેષાં મણ્ડપાનાં વ્યોમ વ્યોમૈવ નિર્મલમ્ ॥

તેષુ મણ્ડપખેષ્વ્ અસ્તિ ન મહી ન ચ પત્તનમ્ ।
ન વનાનિ વ શૈલૌઘા ન મેઘસરિદર્ણવાઃ ॥

કેવલં તત્ર નિશ્શૂન્યે વિહરન્તિ ગૃહે જનાઃ ।
ન પશ્યન્તિ જગન્ નાપિ પાર્થિવાન્ ન ચ ભૂધરાન્ ॥

એવં ચેત્ તત્ કથં દેવિ મમેહાનુચરા ઇમે ।
સમ્પન્ના આત્મના સન્તિ તે કિમ્ આત્મનિ નાથવા ॥

જગત્ સ્વપ્નાર્થવદ્ ભાતિ તત્ર સ્વપ્ને નવાદ્રયઃ ।
કથમ્ આત્મનિ સત્યાસ્ સ્યુર્ નાસત્યા વેતિ મે વદ ॥

રાજન્ વિદિતવેદ્યેષુ શુદ્ધબોધૈકરૂપિષુ ।
ન કિઞ્ચિદ્ એતત્ સદ્રૂપં ચિદ્વ્યોમાત્મસુ જાગતમ્ ॥

શુદ્ધબોધાત્મનો ભાતિ કુતો નામ જગદ્ભ્રમઃ ।
રજ્જ્વાં સર્પભ્રમે શાન્તે પુનસ્ સર્પભ્રમઃ કુતઃ ॥

અસદ્ભાતે પરિજ્ઞાતે કુતસ્ સત્તા જગદ્ભ્રમે ।
પરિજ્ઞાતે મરુજલે પુનર્ જલમતિઃ કુતઃ ॥

સ્વપ્નકાલે પરિજ્ઞાતે સ્વે સ્વપ્નમરણે કુતઃ ।
સ્વસ્વપ્ને સ્વપ્નમૃતિભીર્ અમૃતસ્યૈવ જાયતે ॥

બુદ્ધસ્ય શુદ્ધસ્ય શરન્નભશ્શ્રીસ્વચ્છાવદાતસ્ય ઘનાશયસ્ય ।
અહં જગચ્ ચેતિ કુશબ્દકાર્થવર્જં યદ્ અસ્ત્ય્ અઙ્ગનવાચિકં તત્ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તવત્ય્ અથ મુનૌ દિવસો જગામ સાયન્તનાય વિધયે ઽસ્તમ્ ઇનો જગામ ।
સ્નાતું સભા કૃતનમસ્કરણા જગામ શ્યામાક્ષયે રવિકરૈશ્ ચ સહાજગામ ॥