મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.40

એવં નિશાચરાચારચિરઘોરે રણાઙ્ગને ।
ઉલ્લસન્તીષુ વેતાલક્ષ્વેડાસૂડ્ડામરારવૈઃ ॥

નભઃપ્રેક્ષકસેનાસુ પ્રગતાસુ યથાગતમ્ ।
વિશ્રાન્તેષ્વ્ ઇવ ભૂપેષુ રથાદિષુ નિજાસ્પદે ॥

મહાસરોજલ ઇવ જને દૃશ્યે રણાઙ્ગને ।
અહનીવ જનાચારે સ્થિતે શ્યામાચરેહિતે ॥

હસ્તહાર્યતમઃપિણ્ડસ્ફુટકુડ્યે નિશાગૃહે ।
લાભોત્સવોચ્છલચ્ચિત્તે ભૂતસઙ્ઘે પ્રનૃત્યતિ ॥

નિશ્શબ્દશાન્તસઞ્ચારે નિદ્રામુદ્રે કકુબ્ગણે ।
લીલાપતિર્ ઉદારાત્મા કિઞ્ચિત્ ખિન્નમના ઇવ ॥

પ્રાતઃકાર્યં વિચાર્યાશુ મન્ત્રિભિર્ મન્ત્રકોવિદૈઃ ।
દીર્ઘચન્દ્રસમાકારે શયને હિમશીતલે ॥

ચન્દ્રોદયનિભે વાસગૃહે શિશિરકોટરે ।
નિદ્રાં મુહૂર્તમ્ અગમન્ મુદ્રિતેક્ષણપુષ્કરઃ ॥

અથ તે લલને વ્યોમ તત્ પરિત્યજ્ય તદ્ ગૃહમ્ ।
રન્ધ્રૈર્ વિવિશતુર્ વાતલેખો ઽબ્જમુકુલં યથા ॥

ઇયન્માત્રમ્ ઇદં સ્થૂલં શરીરં વાગ્વિદાં વર ।
રન્ધ્રેણ તન્તુતનુના કથં પ્રવિશતિ પ્રભો ॥

આધિભૌતિકદેહો ઽયમ્ ઇતિ યસ્ય મતિભ્રમઃ ।
તસ્યાસાવ્ અણુરન્ધ્રેણ ગન્તું શક્નોતિ નાનઘ ॥

રોધિતો ઽહમ્ અનેનેતિ ન મામ્ય્ અત્રેતિ યસ્ય ધીઃ ।
અનુભૂતાનુભવિની ભવતીત્ય્ અનુભૂયતે ॥

યેનાનુભૂતં પૂર્વાર્ધં ગચ્છામીતિ સ તત્ક્રિયઃ ।
કથં ભવતિ પશ્ચાર્ધગમનોન્મુખચેતનઃ ॥

વારિ નૈવોર્ધ્વમ્ આયાતિ નાધો ગચ્છતિ પાવકઃ ।
યા યથૈવ પ્રવૃત્તા ચિત્ સા તથૈવાવતિષ્ઠતે ॥

છાયાયામ્ ઉપવિષ્ટસ્ય કુતસ્ તાપાનુભૂતયઃ ।
અન્યસંવેદનો ઽન્યોઽર્થઃ કેનચિન્ નાનુભૂયતે ॥

યા યથા સમ્પ્રવૃત્તા ચિત્ સા તથૈવ સ્થિતિં ગતા ।
પરમેણ પ્રયત્નેન નીયતે ઽન્યાં દશાં પુનઃ ॥

સર્પૈકપ્રત્યયો રજ્જ્વામ્ અસત્યપ્રત્યયાદ્ બલાત્ ।
નિવર્તતે ઽન્યથા ત્વ્ એષ તિષ્ઠત્ય્ એવ યથાસ્થિતમ્ ॥

યથા સંવિત્ તથા ચિત્તં યથા ચિત્તં તથેહિતમ્ ।
બાલં પ્રત્ય્ અપિ સંસિદ્ધમ્ એતત્ કો નાનુભૂયતે ॥

યઃ પુનસ્ સ્વપ્નસઙ્કલ્પપુરુષપ્રતિમાકૃતિઃ ।
આકાશમાત્રકાકારસ્ સ કથં કેન રોધ્યતે ॥

ચિત્તમાત્રશરીરં તુ સર્વસ્યૈવ હિ સર્વતઃ ।
વિદ્યતે વેદનાત્વે તત્ ક્વચિદ્ એતીવ હૃદ્ગતાત્ ॥

યથાભિમતમ્ એવાસ્ય ભવત્ય્ અસ્તમયોદયમ્ ।
આદિસર્ગે સ્વભાવોત્થં પશ્ચાદ્ દ્વૈતૈક્યભાવનમ્ ॥

ચિત્તાકાશં ચિદાકાશમ્ આકાશં ચ તૃતીયકમ્ ।
વિદ્ધ્ય્ એતત્ ત્રયમ્ એવૈકમ્ અવિનાભાવતાવશાત્ ॥

એતચ્ ચિત્તશરીરં ત્વં વિદ્ધિ સર્વગતોદયમ્ ।
યથા સંવેદનેચ્છત્વાદ્ યથા સંવેદનોદયમ્ ॥

વસતિ ત્રસરેણ્વન્તર્ નીયતે ગગનોદરે ।
લીયતે ઽઙ્કુરકોશેષુ રસીભવતિ પલ્લવે ॥

ઉલ્લસત્ય્ અમ્બુવીચિત્વે પ્રનૃત્યતિ શિલોદરે ।
પ્રવર્ષત્ય્ અમ્બુદો ભૂત્વા શિલીભૂયાવતિષ્ઠતે ॥

યથેચ્છમ્ અમ્બરે યાતિ જઠરે ઽપિ ચ ભૂભૃતામ્ ।
અનન્તમ્ આકાશવપુર્ ધત્તે ઽથ પરમાણુતામ્ ॥

ભવત્ય્ અદ્રિવરાધારો બદ્ધપીઠો નભશ્શિરઃ ।
દેહસ્યાન્તર્ બહિર્ અપિ દધદ્વરતનૂરુહમ્ ॥

ભવત્ય્ આકાશમ્ આધત્તે કોટીઃ પદ્મજસદ્મનામ્ ।
અનન્યાસ્ સ્વાત્મનામ્ભોધિર્ આવર્તરચન ઇવ ॥

અનુદ્ભિન્નપ્રબોધો ઽસૌ સર્ગાદૌ ચિત્તદેહકઃ ।
આકાશાત્મા મહાન્ ભૂત્વા વેત્તિ પ્રકૃતિતાં ગતઃ ॥

અસત્યમ્ એવ વારિત્વં બુદ્ધ્વોદેતીવ તત્તયા ।
વન્ધ્યાપુત્રો ઽયમ્ અસ્મીતિ યથા સ્વપ્નભ્રમે નરઃ ॥

કિં ચિત્તમ્ એતદ્ ભવતિ કિં વા ભવતિ નો કથમ્ ।
કથમ્ એવંમયાદ્ રૂપાન્ નાન્યદ્ ભવતિ વા ક્ષણાત્ ॥

પ્રત્યેકમ્ એવ યચ્ ચિત્તં તદ્ એવંરૂપશક્તિમત્ ।
પૃથક્ પ્રત્યેકમ્ ઉદિતાઃ પ્રતિચિત્તં જગદ્ભ્રમાઃ ॥

ક્ષણકલ્પજગત્સઙ્ગાત્ સમુદ્યન્તિ ગલન્તિ ચ ।
નિમેષાત્ કસ્યચિત્ કલ્પાત્ કસ્યચિત્ તત્ ક્રમં શૃણુ ॥

મરણાદેર્ મહામોહાદ્ અનન્તરમ્ ઇયં સ્થિતિઃ ।
ક્ષણાચ્ ચિરાદ્ વોદેત્ય્ આશુ તત્રેમં ત્વં ક્રમં શૃણુ ॥

મરણાદિમયી મૂર્છા પ્રત્યેકેનાનુભૂયતે ।
યૈવૈતાં વિદ્ધિ સુમતે મહાપ્રલયયામિનીમ્ ॥

તદન્તે તનુતે સર્ગં સર્વ એવ પૃથક્ પૃથક્ ।
સહજસ્વપ્નસઙ્કલ્પસમ્ભ્રમાચલવૃત્તિવત્ ॥

મહાપ્રલયરાત્ર્યન્તે વિરાડાત્મા મનોવપુઃ ।
યથેદં તનુતે તદ્વત્ પ્રત્યેકં મૃત્યનન્તરમ્ ॥

મૃતેર્ અનન્તરં સર્ગો યથા સ્મૃત્યાનુભૂયતે ।
વિરાટ્ તથાનુભવતિ નાતો વિશ્વમ્ અકારણમ્ ॥

મહતિ પ્રલયે રામ સર્વે હરિહરાદયઃ ।
વિદેહમુક્તતાં યાન્તિ સ્મૃતેઃ ક ઇવ સમ્ભવઃ ॥

અસ્મદાદિપ્રબુદ્ધાત્મા કિલાવશ્યં વિમુચ્યતે ।
કથં ભવન્તુ વામુક્તા વિદેહાઃ પદ્મજાદયઃ ॥

અદ્યત્વે તે હિ યે જીવાસ્ તેષાં મરણજન્મસુ ।
સ્મૃતિઃ કારણતામ્ એતિ મોક્ષાભાવવશાદ્ ઇહ ॥

જીવો હિ મૃતિમૂર્છાન્તે યદ્ અન્તઃ પ્રોન્મિષન્ન્ ઇવ ।
અનુન્મિષિત એવાસ્તે તત્ પ્રધાનમ્ ઉદાહૃતમ્ ॥

તદ્ વ્યોમ પ્રકૃતિસ્ સોક્તા તદ્ અવ્યક્તં જડાજડમ્ ।
સંસૃતેર્ અસ્મૃતેશ્ ચૈવ ક્રમ એષ ભવોદયે ॥

બોધોન્મુખત્વે હિ મહત્ તત્ પ્રબુદ્ધં યદા ભવેત્ ।
તદા તન્માત્રદિક્કાલક્રિયાભૂતાદ્ય્ ઉદેતિ ખાત્ ॥

તદ્ એવોચ્છૂનમ્ આબુદ્ધં ભવતીન્દ્રિયપઞ્ચકમ્।
તદ્ એવ બુધ્યતે દેહં સ એષો ઽસ્ત્ય્ આતિવાહિકઃ ॥

ચિરકાલપ્રત્યયતઃ કલ્પનાપરિપીવરઃ ।
આધિભૌતિકતાબોધમ્ આધત્તે ઽથૈષ એવ વઃ ॥

તતો દિક્કાલકલનાસ્ તદાધારતયા સ્થિતાઃ ।
ઉદ્યન્ત્ય્ અનુદિતા એવ વાયૌ સ્પન્દક્રિયા ઇવ ॥

વૃદ્ધિમ્ ઇત્થમ્ અયં યાતો મુધૈવ ભુવનભ્રમઃ ।
સ્વપ્નાઙ્ગનાસઙ્ગસમસ્ સ્વનુભૂતો ઽપ્ય્ અસન્મયઃ ॥

યદૈવ મ્રિયતે જન્તુઃ પશ્યત્ય્ આશુ તદૈવ સઃ ।
તત્રૈવ ભુવનાભોગમ્ ઇદમ્ ઇત્થમ્ અવસ્થિતમ્ ॥

વ્યોમ્નૈવાનુભવત્ય્ અચ્છમ્ અહં જગદ્ ઇતિ ભ્રમમ્ ।
વ્યોમરૂપં વ્યોમરૂપી જીવો જાત ઇવાત્મવાન્ ॥

પુરપત્તનશૈલાર્કતારાનિકરદન્તુરમ્ ।
જરામરણવૈક્લવ્યવ્યાધિસઙ્કટકોટરમ્ ॥

સભાવાભાવસંરમ્ભસ્થૂલસૂક્ષ્મચલાચલમ્ ।
સાદ્રિદ્યૂર્વીનદીશાહોરાત્રિકલ્પક્ષયોદયમ્ ॥

અહં જાતો ઽમુના પિત્રા કિલાત્રેત્ય્ આત્તનિશ્ચયમ્ ।
ઇયં માતા ધનમ્ ઇદં મમેત્ય્ ઉદિતવાસનમ્ ॥

સુકૃતં દુષ્કૃતં ચેતિ મમેતિ કૃતકલ્પનમ્ ।
બાલો ઽભૂવમ્ અહં ત્વ્ અદ્ય યુવેતિ વિલસન્ હૃદિ ॥

પ્રત્યેકમ્ એવમ્ ઉદિતસ્ સંસારવનષણ્ડકઃ ।
તારાકુસુમિતો નીલમેઘચઞ્ચલપલ્લવઃ ॥

ચરન્નરમૃગાનીકસ્ સુરાસુરવિહઙ્ગમઃ ।
સાલોકકૌસુમરજોમાયાગહનકુઞ્જકઃ ॥

અબ્ધિપુષ્કરિણીપૂર્ણો મેર્વાદ્યચલલોષ્ટકઃ ।
ચિત્તપુષ્કરબીજે ઽન્તર્ નિલીનાનુભવાઙ્કુરઃ ॥

યત્રૈષ મ્રિયતે જીવસ્ તત્રૈવં પશ્યતિ ક્ષણાત્ ।
પ્રત્યેકમ્ ઉદિતેષ્વ્ એવં જગત્ષણ્ડેષુ ભૂરિશઃ ॥

કોટયો બ્રહ્મરુદ્રેન્દ્રમરુદ્વિષ્ણુવિવસ્વતામ્ ।
મેર્વબ્ધિમણ્ડલદ્વીપલોકાન્તરદૃશં ગતાઃ ॥

યાતા યાસ્યન્તિ યાન્ત્ય્ એતા દૃષ્તયો ઽનષ્ટરૂપિણિ ।
યા બ્રહ્મણ્ય્ ઉપબૃંહાઢ્યે તાઃ કે ગણયિતું ક્ષમાઃ ॥

એવં કુડ્યમયં વિશ્વં નાસ્ત્ય્ એવ મનનાદ્ ઋતે ।
મનનં ચ ખમ્ એવાતસ્ તદ્ ઇદાનીં વિચારય ॥

યદ્ એવ તચ્ ચિદાકાશં તદ્ એવ પરમં સ્મૃતં ।
મનનં ચ ચિદાકાશં તદ્ એવ પરમં પદમ્ ॥

યદ્ એવામ્બુ સ આવર્તો ન ત્વ્ અસ્ત્ય્ આવર્ત વસ્તુસત્ ।
દૃષ્ટ્વૈવાસ્તે દૃશ્યમ્ ઇવ દૃશ્યં ન ત્વ્ અસ્તિ વસ્તુસત્ ॥

ચિદ્વ્યોમ્નો ભૂતનભસિ કચનં યન્ મણેર્ ઇવ ।
તજ્ જગદ્ ભાતિ નાનાત્મરત્નં શ્વભ્રમ્ ઇવામ્બરે ॥

મદ્બુદ્ધાર્થો જગચ્છબ્દો વિદ્યતે પરમં પદમ્ ।
ત્વદ્બુદ્ધાર્થસ્ તુ નાસ્ત્ય્ એવ ત્વમહંશબ્દકાવ્ અપિ ॥

તસ્માલ્ લીલાસરસ્વત્યાવ્ આકાશવપુષૌ સ્થિતે ।
સર્વગે પરમાત્માચ્છે સર્વત્રાપ્રતિઘે ઽનઘે ॥

યત્ર તત્ર તદા વ્યોમ્નિ યથાકાશં યથેપ્સિતમ્ ।
ઉદયં કુરુતસ્ તેન તદ્ગૃહે તે સ્થિતિં ગતે ॥

સર્વત્ર સમ્ભવતિ ચિદ્ગગનં તદન્તસ્ તદ્વેદનં કલનમ્ આમનનં વિસારિ ।
તચ્ ચાતિવાહિકમ્ ઇહાહુર્ અકુડ્યમ્ એવ દેહં કથં ક ઇવ તં વદ કિં રુણદ્ધિ ॥