મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.132

અથ વર્ષસહસ્રેણ દિવ્યેન પરમેશ્વરઃ ।
ભૃગુઃ પરમસમ્બોધાદ્ વિરરામ સમાધિતઃ ॥

નાપશ્યદ્ અગ્રે તનયં તં નયાવનતાનનમ્ ।
સીમાન્તં ગુણસીમાયાઃ પુણ્યં મૂર્તમ્ ઇવ સ્થિતમ્ ॥

અપશ્યત્ કેવલં કાલં કઙ્કાલં પુરતો મહત્ ।
દેહયુક્તમ્ ઇવાભાગ્યં દારિદ્ર્યમ્ ઇવ મૂર્તિમત્ ॥

તાપશુષ્કવપુઃ કૃત્તિરન્ધ્રસ્ફુરિતતિત્તિરિ ।
સંશુષ્કાન્ત્રોદરગુહાછાયાવિશ્રાન્તદર્દુરમ્ ॥

નેત્રગર્તકસંસુપ્તપ્રસૂનવનકીટકમ્ ।
મક્ષિકાપઞ્જરપ્રોતકોશકારક્રિમિવ્રજમ્ ॥

પ્રાક્તનીમ્ ઉપભોગેહામ્ ઇષ્ટાનિષ્ટફલપ્રદામ્ ।
ધારાધૌતાન્તયા તન્વા હસચ્ છુષ્કાસ્થિમાલયા ॥

શિરોઘટેન શુભ્રેણ સમ્પન્નેનેન્દુવર્ચસા ।
વિડમ્બયચ્ ચ કર્પૂરપ્લુતલિઙ્ગશિરશ્શ્રિયમ્ ॥

ઋજ્વા સંશુષ્કસિતયા સ્વાસ્થિમાત્રાવશેષયા ।
ગ્રીવયાત્માનુસૃતયા દીર્ઘીકુર્વદ્ ઇવાકૃતિમ્ ॥

મૃણાલિકાપાણ્ડુરયા ધારાવધુતમાંસયા ।
નાસાસ્થિલતયા વક્ત્રં કૃતસીમાક્રમં દધત્ ॥

દીર્ઘકન્ધરયા નૂનમ્ ઉત્તાનીકૃતવક્ત્રયા ।
પ્રેક્ષમાણમ્ ઇવ પ્રાણાન્ ઉત્ક્રાન્તાન્ અમ્બરોદરે ॥

જઙ્ઘોરુજાનુદોર્દણ્ડૈર્ દ્વિગુણં દીર્ઘતાં ગતૈઃ ।
પ્રમિમાણમ્ ઇવાશાન્તં દીર્ઘાધ્વશ્રમભીતિતઃ ॥

ઉદરેણાતિનિમ્નેન ચર્મશેષેણ શોષિણા ।
પ્રદર્શયદ્ ઇવાજ્ઞસ્ય હૃદયસ્યાતિશૂન્યતામ્ ॥

પ્રેક્ષ્ય તચ્ છુષ્કકઙ્કાલમ્ આલાનમ્ ઇવ દન્તિનઃ ।
પૂર્વાપરપરામર્શમ્ અકુર્વન્ ભૃગુર્ ઉત્થિતઃ ॥

આલોકસમકાલં હિ પ્રતિભાતં તતો ભૃગોઃ ।
ચિરમ્ ઉત્ક્રાન્તજીવઃ કિં મત્પુત્રો ઽયમ્ ઇતિ ક્ષણાત્ ॥

અચિન્તયત એવાસ્ય ભવિષ્યત્તાબલં તતઃ ।
કાલં પ્રતિ બભૂવાશુ કોપઃ પરમદારુણઃ ॥

અકાલ એવ મત્પુત્રો નીતઃ કિમ્ ઇતિ કોપિતઃ ।
કાલાય શાપમ્ ઉત્સ્રષ્ટું ભગવાન્ ઉપચક્રમે ॥

અથાકલિતરૂપો ઽસૌ કાલઃ કવલિતપ્રજઃ ।
આધિભૌતિકમ્ આસ્થાય વપુર્ મુનિમ્ ઉપાયયૌ ॥

ખડ્ગપાશધરશ્ શ્રીમાન્ કુણ્ડલી કવચાન્વિતઃ ।
ષડ્ભુજષ્ ષણ્મુખો બહ્વ્યા વૃતઃ કિઙ્કરસેનયા ॥

યચ્છરીરસમુત્થેન જ્વાલાજાલેન વલ્ગતા ।
ફુલ્લકિંશુકવૃક્ષસ્ય બભારાદ્રેશ્ શ્રિયં નભઃ ॥

યત્કરસ્થત્રિશૂલાગ્રનિષ્ઠ્યૂતૈર્ અગ્નિમણ્ડલૈઃ ।
વિરેજુર્ ઉદિતૈર્ આશાઃ કાનકૈર્ ઇવ કુણ્ડલૈઃ ॥

યત્પાશશ્વસનાયસ્તશિખરા મેદિનીભૃતઃ ।
દોલામ્ ઇવ સમારૂઢાશ્ ચેલુઃ પેતુશ્ ચ ઘૂર્ણિતાઃ ॥

યત્ખડ્ગમણ્ડલોદ્દ્યોતશ્યામં બિમ્બં વિવસ્વતઃ ।
કલ્પદગ્ધજગદ્ધૂમપર્યાકુલમ્ ઇવાબભૌ ॥

સ ઉપેત્ય મહાબાહુઃ કુપિતં તં મહામુનિમ્ ।
કલ્પક્ષુબ્ધાબ્ધિગમ્ભીરં સાન્ત્વપૂર્વમ્ ઉવાચ હ ॥

વિજ્ઞાતલોકસ્થિતયો મુને દૃષ્ટપરાવરાઃ ।
હેતુનાપિ ન મુહ્યન્તિ કિમ્ ઉ હેતુમ્ વિનોત્તમાઃ ॥

ત્વમ્ અનન્તતપા વિપ્રો વયં નિયતિપાલકાઃ ।
તેન સમ્પૂજ્યસે પૂજ્ય સાધો નેતરયેચ્છયા ॥

મા તપઃ ક્ષપય ક્ષુબ્ધૈઃ કલ્પકાલમહાનલૈઃ ।
યો ન દગ્ધો ઽસ્મિ મે તસ્ય કિં ત્વં શાપેન ધક્ષ્યસિ ॥

સંસારાવલયો ગ્રસ્તા નિગીર્ણા રુદ્રકોટયઃ ।
ભુક્તાનિ વિષ્ણુવૃન્દાનિ કેન શપ્તા વયં મુને ॥

ભોક્તારો હિ વયં બ્રહ્મન્ ભોજનં યુષ્મદાદયઃ ।
સ્વયં નિયતિર્ એષા હિ નાવયોર્ એતદ્ ઈહિતમ્ ॥

સ્વયમ્ ઊર્ધ્વં પ્રયાત્ય્ અગ્નિસ્ સ્વયં યાન્તિ પયાંસ્ય્ અધઃ ।
ભોક્તારં ભોજનં યાતિ સૃષ્ટિશ્ ચાપ્ય્ અન્તકં સ્વયમ્ ॥

ઇદમ્ ઇત્થં મુને રૂપમ્ અસ્યેહ પરમાત્મનઃ ।
સ્વાત્મનિ સ્વયમ્ એવાત્મા સ્વત એવ વિજૃમ્ભતે ॥

નેહ કર્તા ન ભોક્તાસ્તિ દૃષ્ટ્યા નષ્ટકલઙ્કયા ।
બહવશ્ ચેહ કર્તારો દૃષ્ટ્યાનષ્ટકલઙ્કયા ॥

કર્તૃતાકર્તૃતે બ્રહ્મન્ કેવલં પરિકલ્પિતે ।
અસમ્યગ્દર્શનેનૈવ ન સમ્યગ્દર્શનેન વઃ ॥

પુષ્પાણિ તરુષણ્ડેષુ ભૂતાનિ ભુવનેષુ ચ ।
સ્વયમ્ આયાન્તિ યાન્તીહ કલ્પ્યતે હેતુતા વિધેઃ ॥

અબ્બિમ્બિતસ્ય ચન્દ્રસ્ય ચલને કર્ત્રકર્તૃતે ।
ન સત્યે નાનૃતે યદ્વત્ તદ્વત્ કાલસ્ય સૃષ્ટિષુ ॥

મનો મિથ્યાભ્રમાલ્ લોકે કર્તૃતાકર્તૃતામયીમ્ ।
કરોતિ કલનાં રજ્જ્વાં ભ્રાન્તેક્ષણ ઇવાહિતામ્ ॥

તેન મા ગા મુને કોપમ્ આપદામ્ ઈદૃશઃ ક્રમઃ ।
યદ્ યથા તત્ તથૈવાસ્તુ સત્યમ્ આલોકયાકુલઃ ॥

ન વયં પ્રભુતાર્થેન નાભિમાનવશીકૃતાઃ ।
સ્વતો હેવાકવશતઃ કેવલં નિયતૌ સ્થિતાઃ ॥

પ્રકૃતવ્યવહારેહાં નિયતાં નિયતેર્ વશાત્ ।
પ્રાજ્ઞસ્ સમનુવર્તેત નાભિમાનમહાતમાઃ ॥

કર્તવ્યમ્ એવ ક્રિયતે કેવલં કાર્યકોવિદૈઃ ।
સૌષુપ્તીં વૃત્તિમ્ આશ્રિત્ય કયાચિદ્ અપિ નાશયા ॥

ક્વ સા જ્ઞાનમયી દૃષ્ટિઃ ક્વ મહત્ત્વં ક્વ ધીરતા ।
માર્ગે સર્વપ્રસિદ્ધે હિ કિમ્ અન્ધ ઇવ મુહ્યસિ ॥

ત્રિકાલામલદર્શિત્વં ધારયન્ન્ અપિ ચેતસિ ।
અવિચાર્ય જગદ્યાત્રાં કિં મૂર્ખ ઇવ મુહ્યસિ ॥

સ્વકર્મફલપાકોત્થામ્ અવિચાર્ય દશાં સુતે ।
કિં મૂર્ખ ઇવ સર્વજ્ઞ મુધા માં શપ્તુમ્ અર્હસિ ॥

દેહિનામ્ ઇહ સર્વેષાં શરીરં દ્વિવિધં મુને ।
કિં ન જાનાસિ વા દેહમ્ એકમ્ અન્યન્ મનોઽભિધમ્ ॥

તત્ર દેહો જડો ઽત્યર્થં વિનાશૈકપરાયણઃ ।
મનસ્ તૂત્થાનનિયતં કદર્થાત્ ક્ષીયતે ન વા ॥

ચતુરેણ યથા સાધો રથસ્ સારથિનોહ્યતે ।
કુર્વતા કિઞ્ચન સ્વેહાં દેહો ઽયં મનસા તથા ॥

અસત્ સઙ્કલ્પ્ય ક્રિયતે સચ્ છરીરં વિનાશ્યતે ।
ક્ષણેન મનસા પઙ્કપુરુષશ્ શિશુના યથા ॥

ચિત્તમ્ એવેહ પુરુષસ્ તત્કૃતં કૃતમ્ ઉચ્યતે ।
તદ્ બદ્ધં કલનાહેતોઃ કલનાસ્તં વિમુચ્યતે ॥

અયં દેહ ઇદં નેત્રમ્ ઇદમ્ અઙ્ગમ્ ઇદં શિરઃ ।
ઇદં સ્ફારવિકારં તન્ મન એવાભિધીયતે ॥

મનો હિ જીવજ્ જીવાખ્યં નિશ્ચાયકતયા તુ ધીઃ ।
અહઙ્કારો ઽભિમાનિત્વાન્ નાનાત્વં ત્વ્ ઇદમ્ એતિ હિ ॥

દેહવાસનયા ચેતસ્ ત્વ્ અન્યાનિ સ્વાનિ ચેદ્ધયા ।
પાર્થિવાનિ શરીરાણિ સન્તીવ પરિપશ્યતિ ॥

આલોકયતિ ચેત્ સત્યં તદ્ અસત્યમયીં મનઃ ।
શરીરભાવનાં ત્યક્ત્વા પરમાં યાતિ નિર્વૃતિમ્ ॥

તન્ મનસ્ તવ પુત્રસ્ય સમાધૌ ત્વયિ સંસ્થિતે ।
સ્વમનોરથમાર્ગેણ દૂરાદ્ દૂરતરં ગતમ્ ॥

ઇદમ્ ઔશનસં ત્યક્ત્વા દેહં મન્દરકન્દરે ।
પ્રયાતં વૈબુધં સદ્મ નીડોડ્ડીનઃ ખગો યથા ॥

તત્ર મન્દારકુઞ્જેષુ પારિજાતગૃહેષુ ચ ।
નન્દનોદ્યાનષણ્ડેષુ લોકપાલપુરેષુ ચ ॥

મુને ચતુર્યુગાન્ય્ અષ્ટૌ વિશ્વાચીં દેવસુન્દરીમ્ ।
અસેવત મહાતેજાષ્ ષટ્પદઃ પદ્મિનીમ્ ઇવ ॥

તીવ્રસંવેગસમ્પન્નસ્ સ્વસઙ્કલ્પોપકલ્પિતે ।
અથ પુણ્યક્ષયે જાતે નીહાર ઇવ શાર્વરે ॥

પ્રમ્લાનકુસુમોત્તંસસ્ સ્વિન્નાઙ્ગાવલયાલસઃ ।
સ પપાત તયા સાકં કાલપક્વં ફલં યથા ॥

વૈબુધં તત્ પરિત્યજ્ય નભસ્ય્ એવ શરીરકમ્ ।
ભૂતાકાશમ્ અથાસાદ્ય વસુધાયામ્ અજાયત ॥

આસીદ્ દ્વિજો દશાર્ણેષુ કોસલેષુ મહીપતિઃ ।
ધીવરો ઽઙ્ગમહાટવ્યાં હંસસ્ ત્રિપથગાતટે ॥

સૂર્યવંશી નૃપઃ પૌણ્ડ્રે સૌરસ્ સાલ્વેષુ દૈશિકઃ ।
કલ્પં વિદ્યાધરશ્ શ્રીમાન્ ધીમાન્ અથ મુનેસ્ સુતઃ ॥

મદ્રેષ્વ્ અથ મહીપાલસ્ તતસ્ તાપસબાલકઃ ।
વાસુદેવ ઇતિ ખ્યાતસ્ સમઙ્ગાયાસ્ તટે સ્થિતઃ ॥

અન્યાસ્વ્ અપિ વિચિત્રાસુ વાસનાવશતસ્ સ્વયમ્ ।
વિષમાસ્વ્ એષ પુત્રસ્ તે ચચારાનન્તયોનિષુ ॥

અભૂદ્ વિન્ધ્યવને ગોપઃ કિરતઃ કેકયેષુ ચ ।
સૌવીરેષુ ચ સામન્તસ્ ત્રૈગર્તશ્ ચૈવ દૈશિકઃ ॥

વંશગુલ્મઃ કિરાતેષુ હરિણશ્ ચીરજઙ્ગલે ।
સરીસૃપસ્ તાલતલે તમાલે વનકુક્કુટઃ ॥

અયં સ પુત્રો ભવતો ભૂત્વા મન્ત્રવિદાં વરઃ ।
પ્રજજાપ પુરા વિદ્યાં વિદ્યાધરપદપ્રદામ્ ॥

તેનાસૌ ભગવન્ બ્રહ્મન્ વ્યોમ્નિ વિદ્યાધરો મહાન્ ।
હારકુણ્ડલકેયૂરી લીલાનિચયલાસકઃ ॥

નાયિકાનલિનીભાનુઃ પુષ્પચાપ ઇવાપરઃ ।
વિદ્યાધરીણાં દયિતો ગન્ધર્વપુરભૂષણમ્ ॥

સ કલ્પાવધિમ્ આસાદ્ય દ્વાદશાદિત્યધામનિ ।
જગામ ભસ્મશેષત્વં શલભઃ પાવકે યથા ॥

જગન્નિર્માણરહિતે સ્ફારે નભસિ સા તતઃ ।
વાસના તસ્ય બભ્રામ નિર્નીડા વિહગી યથા ॥

અથ કાલેન સઞ્જાતે વિચિત્રારમ્ભકારિણિ ।
સંસારાડમ્બરારમ્ભે બ્રાહ્મી રાત્રિવિપર્યયે ॥

સા મનોવાસના તસ્ય વાતવ્યાવલિતા સતી ।
કૃતે બ્રાહ્મણતામ્ એત્ય જાતાદ્ય વસુધાતલે ॥

વાસુદેવાભિધાનો ઽસૌ મુને વિપ્રકુમારકઃ ।
જાતો મતિમતાં મધ્યે સમધીતાખિલશ્રુતિઃ ॥

કલ્પં વિદ્યાધરો ભૂત્વા નદ્યા અદ્ય મહામુને ।
તપશ્ ચરતિ તે પુત્રસ્ સમઙ્ગાયાસ્ તટે સ્થિતઃ ॥

વિવિધવિષમવાસનાનુવૃત્ત્યા ખદિરકરઞ્જકરાલકોટરાસુ ।
જગતિ જરઢયોનિષુ પ્રયાતો ગહનતરાસુ ચ કાનનસ્થલીષુ ॥