મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.122

નાભિનન્દતિ સમ્પ્રાપ્તં નાપ્રાપ્તમ્ અભિશોચતિ ।
કેવલં વિગતાશઙ્કસ્ સમ્પ્રાપ્તમ્ અનુવર્તતે ॥

ત્વયાપિ રાઘવ જ્ઞાતં જ્ઞાતવ્યમ્ અખિલાન્તરમ્ ।
મન્યે તે સર્વકાર્યેભ્યો વાસનાસ્ તનુતાં ગતાઃ ॥

શરીરાતીતવૃત્તિસ્ ત્વં શરીરસ્થો ઽથવા ભવ ।
મા ગાશ્ શોકં ચ હર્ષં ચ ત્વમ્ આત્મા વિગતામયઃ ॥

ત્વય્ય્ આત્મનિ સ્થિતે સ્વચ્છે સર્વગે સતતોદિતે ।
કુતો દુઃખસુખે રામ કુતો મરણજન્મની ॥

અબન્ધુર્ અપિ કસ્માત્ ત્વં બન્ધુદુઃખાનિ શોચસિ ।
અદ્વિતીયે સ્થિતે હ્ય્ અસ્મિન્ બાન્ધવાઃ ક ઇવાત્મનિ ॥

દૃશ્યતે કેવલં દેહપરમાણુચયઃ પરમ્ ।
દેશકાલાન્યતાપત્તેર્ નાત્મોદેતિ ન લીયતે ॥

અવિનાશો ઽપિ કસ્માત્ ત્વં વિનશ્યામીતિ શોચસિ ।
અમૃત્યુવશિનિ સ્વચ્છે વિનાશઃ ક ઇવાત્મનિ ॥

ઘટે કપાલતાં યાતે ઘટાકાશો ન નશ્યતિ ।
યથા તથા શરીરે ઽસ્મિન્ નષ્ટે ત્વં ન વિનશ્યસિ ॥

મૃગતૃષ્ણાતરઙ્ગિણ્યાં ક્ષીણાયાં નાતપો યથા ।
વિનશ્યતિ તથા દેહે નષ્ટે નાત્મા વિનશ્યતિ ॥

વાઞ્છૈવોદેતિ તે કસ્માદ્ ભ્રાન્તિર્ અન્તર્ નિરર્થિકા ।
અદ્વિતીયો દ્વિતીયં તત્ કિં વસ્ત્વ્ આત્માભિવાઞ્છતુ ॥

શ્રવ્યં સ્પૃશ્યં તથા દૃશ્યં રમ્યં ઘ્રેયં ચ રાઘવ ।
ન કિઞ્ચિદ્ અસ્તિ જગતિ વ્યતિરિક્તં યદ્ આત્મનઃ ॥

સર્વશક્તાવ્ ઇમાસ્ તસ્મિન્ન્ આત્મન્ય્ એવાખિલાસ્ સ્થિતાઃ ।
શક્તયો વિતતે વ્યક્તે આકાશ ઇવ શૂન્યતાઃ ॥

ચિત્તાદ્ રાઘવ રૂઢેયં ત્રિલોકીલલનોદરે ।
ત્રિવિધેન ક્રમેણેહ જનતા જનિતભ્રમા ॥

મનઃપ્રશમને સિદ્ધે વાસનાક્ષયનામનિ ।
કર્મક્ષયાભિધાને ચ માયેયં પ્રવિનશ્યતિ ॥

સંસારોગ્રારઘટ્ટે ઽસ્મિન્ યા દૃઢા યન્ત્રવાહિની ।
રજ્જુસ્ તાં વાસનામ્ એતાં છિન્દ્ધિ રાઘવ યત્નતઃ ॥

અપરિજ્ઞાયમાનૈષા મહામોહપ્રદાયિની ।
પરિજ્ઞાતા ત્વ્ અનન્તાખ્યસુખદા બ્રહ્મગામિની ॥

આગતા બ્રહ્મણો ભુક્ત્વા સંસારમ્ ઇહ લીલયા ।
પુનર્ બ્રહ્મૈવ સંસ્મૃત્ય બ્રહ્મણ્ય્ એવ વિલીયતે ॥

શિવાદ્ રાઘવ નીરૂપાદ્ અપ્રમેયાન્ નિરામયાત્ ।
સર્વભૂતાનિ જાતાનિ પ્રાકાશ્યાનીવ તેજસઃ ॥

રેખાવૃન્દં યથા પર્ણે વીચિજાલં યથા જલે ।
કટકાદિ યથા હેમ્નિ તથૌષ્ણ્યાદિ યથાનલે ॥

તદતદ્ભાવભૂતં હિ તથેદં ભુવનત્રયમ્ ।
તસ્મિન્ન્ એવ સ્થિતં તજ્જં તસ્માદ્ એવ તદ્ એવ ચ ॥

સ એષ સર્વભૂતાનામ્ આત્મા બ્રહ્મેતિ કથ્યતે ।
તસ્મિઞ્ જ્ઞાતે જગજ્ જ્ઞાતમ્ અજ્ઞાતે ઽજ્ઞાતમ્ એવ તત્ ॥

શાસ્ત્રસંવ્યવહારાર્થં તસ્યાસ્ય વિતતાકૃતેઃ ।
ચિદ્ બ્રહ્માત્મેતિ નામાનિ કલ્પિતાનિ કૃતાત્મભિઃ ॥

વિષયેન્દ્રિયસંયોગે હર્ષામર્ષવિવર્જિતા ।
યૈષા શુદ્ધાનુભૂતિર્ હિ સો ઽયમ્ આત્મા ચિદવ્યયઃ ॥

આકાશાતિતરાચ્છાચ્છમ્ ઇદં તસ્મિંશ્ ચિદાત્મનિ ।
સ્વાભોગ એવ હિ જગત્ પૃથગ્વત્ પ્રતિબિમ્બતિ ॥

બુદ્ધાસ્ તદ્વ્યતિરેકેણ લોભમોહાદયો ઽરિતામ્ ।
યાન્ત્ય્ અથાવ્યતિરેકેણ બુદ્ધાસ્ તસ્મિંસ્ તદૈવ તે ॥

અદેહસ્યૈવ તે નામ નિર્વિકલ્પચિદાકૃતેઃ ।
લજ્જાભયવિષાદાખ્યઃ કુતો મોહસ્ સમુત્થિતઃ ॥

અદેહો દેહજૈર્ દોષૈર્ લજ્જાદિભિર્ અસન્મયૈઃ ।
કિં મૂર્ખ ઇવ દુર્બુદ્ધે વિકલ્પૈર્ અભિભૂયસે ॥

અખણ્ડચિતિરૂપસ્ય દેહે ખણ્ડનમ્ આગતે ।
અસમ્યગ્દર્શિનો ઽપ્ય્ અસ્તિ ન નાશઃ કિમ્ ઉ સન્મતેઃ ॥

યદ્ એતદ્ અર્કમાર્ગે ઽપિ ન વિરુદ્ધગમાગમમ્ ।
ચિત્ત્વં રામ સ વિજ્ઞેયઃ પુરુષો ન શરીરકમ્ ॥

શરીરે સત્ય્ અસતિ વા પુમાન્ એષ જગત્ત્રયે ।
જ્ઞો ઽપ્ય્ અજ્ઞો ઽપિ સ્થિતો રામ નષ્ટે દેહે ન નશ્યતિ ॥

યાનીમાનિ વિચિત્રાણિ દુઃખાનિ પરિપશ્યસિ ।
તાનિ સર્વાણિ દેહસ્ય નાગ્રાહ્યસ્ય ચિદાત્મનઃ ॥

મનોમર્ગાદ્ અતીતત્વાદ્ યાસૌ શૂન્યમ્ ઇવ સ્થિતા ।
ચિત્ કથં નામ સા દુઃખૈસ્ સુખૈર્ વા પરિગૃહ્યતે ॥

સંવિદાત્મા તદ્ અસ્માત્ તુ વિશિષ્ટાદ્ દેહપઞ્જરાત્ ।
અભ્યસ્તાં વાસનાં યાતિ ષટ્પદઃ ખમ્ ઇવામ્બુજાત્ ॥

અસચ્ ચેદ્ આત્મતત્ત્વં તદ્ અસ્મિંસ્ તે દેહપઞ્જરે ।
નષ્ટે કિં નામ નષ્ટં સ્યાદ્ રામ યેનાનુશોચસિ ॥

સત્યં ભાવય તેન ત્વં મા મોહમ્ અનુભાવય ।
નિરિચ્છસ્યાત્મનો નેચ્છાઃ કાશ્ચિદ્ અપ્ય્ અનઘાકૃતેઃ ॥

સાક્ષિભૂતે સમે સ્વચ્છે નિર્વિકલ્પે ચિદાત્મનિ ।
સ્વયં જગન્તિ દૃશ્યન્તે સન્મણાવ્ ઇવ રશ્મયઃ ॥

નિરિચ્છમ્ અભિસમ્બન્ધો યથા દર્પણબિમ્બયોઃ ।
સ્વભાવવશસમ્પન્નસ્ તથા ચિજ્જગતોર્ અયમ્ ॥

દ્વિત્વૈકત્વે સ્થિતે યદ્ વર્મકુરપ્રતિબિમ્બયોઃ ।
તથૈવેહાત્મજગતોર્ ભેદાભેદૌ વ્યવસ્થિતૌ ॥

સૂર્યસન્નિધિમાત્રે તુ યથોદેતિ ભુવિ ક્રિયા ।
ચિત્સત્તામાત્રકેનેદં જગન્ નિષ્પદ્યતે તથા ॥

પિણ્ડગ્રહે નિવૃત્તે ઽસ્યા એવં રામ જગત્સ્થિતેઃ ।
આકાશમ્ એષા સમ્પન્ના ભવતામ્ અપિ ચેતસિ ॥

સત્તામાત્રેણ દીપસ્ય યથા દીપ્તિસ્ સ્વભાવતઃ ।
ચિત્તત્ત્વસ્ય સ્વભાવાત્ તુ તથેયં જાગતી ક્રિયા ॥

પૂર્વં મનસ્ સમુદિતં પરમાત્મતત્ત્વાત્ તેનાતતં જગદ્ ઇદં સ્વવિકલ્પજાલમ્ ।
શૂન્યેન શૂન્યમ્ અમલેન યથામ્બરેણ નીલત્વમ્ ઉલ્લસતિ ચારુલતાભિરામમ્ ॥

સઙ્કલ્પસઙ્ક્ષયવશાદ્ ગલિતે તુ ચિત્તે સંસારમોહમિહિકા ગલિતા ભવન્તિ ।
સ્વચ્છં વિભાતિ શરદીવ ખમ્ આશ્રિતાયાં ચિન્માત્રમ્ એકમ્ અજમ્ આદ્યમ્ અનન્તમ્ અન્તઃ ॥

કર્માત્મકં પ્રથમમ્ એવ મનો ઽભ્યુદેતિ સઙ્કલ્પતઃ કમલજપ્રકૃતિં તદ્ એત્ય ।
નાનાવિધં જગદ્ અનન્તમ્ ઇદં તનોતિ વેતાલદેહકલનામ્ ઇવ મુગ્ધબાલઃ ॥

અસન્મયં સદ્ ઇવ પુરોપલક્ષ્યતે પુનર્ ભવત્ય્ અથ પરિલીયતે પુનઃ ।
સ્વયં મનશ્ ચિતિ વિતતં સ્ફુરદ્વપુર્ મહાર્ણવે જલવલયાવલી યથા ॥