મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.123

એવં તાવદ્ ઇદં વિદ્ધિ દૃશ્યં જગદ્ ઇતિ સ્થિતમ્ ।
અહં ચેત્યાદ્ય્ અનાકારં ભ્રાન્તિમાત્રમ્ અસન્મયમ્ ॥

અકર્તૃકમ્ અનઙ્ગં ચ ગગને ચિત્રમ્ ઉત્થિતમ્ ।
અદ્રષ્ટૃકં સાનુભવમ્ અનિદ્રં સ્વપ્નદર્શનમ્ ॥

ભવિષ્યત્પુરનિર્માણં ચિત્રસંસ્થમ્ ઇવોદિતમ્ ।
મર્કટાનલતાપાભમ્ અમ્બ્વાવર્તવદ્ આસ્થિતમ્ ॥

સદ્રૂપમ્ અપિ નિશ્શૂન્યં તેજસ્ સૌરમ્ ઇવામ્બરે ।
રત્નાભાજાલમ્ ઇવ ખે દૃશ્યમાનમ્ અભિત્તિમત્ ॥

સઙ્કલ્પપુરવત્ પ્રૌઢમ્ અનુભૂતમ્ અસન્મયમ્ ।
કથાર્થપ્રતિભાનાત્મ ન ક્વચિત્ સ્થિતમ્ અસ્તિ ચ ॥

નિસ્સારમ્ અપ્ય્ અતીવાન્તસ્સારં સ્વપ્નાચલોપમમ્ ।
ભૂતાકાશમ્ ઇવાકારભાસુરં શૂન્યમાત્રકમ્ ॥

શરદભ્રમ્ ઇવાગ્રસ્થમ્ અલક્ષ્યક્ષયમ્ આક્ષયિ ।
વર્ણો વ્યોમતલસ્યેવ દૃશ્યમાનમ્ અવસ્તુકમ્ ॥

સ્વપ્નાઙ્ગનારતાકારમ્ અર્થનિષ્ઠમ્ અનર્થકમ્ ।
ચિત્રોદ્યાનમ્ ઇવોત્ફુલ્લમ્ અરસં સરસાકૃતિ ॥

પ્રકાશમ્ ઇવ નિસ્તેજશ્ ચિત્રાર્કાનલવત્ સ્થિતમ્ ।
અનુભૂતં મનોરાજ્યમ્ ઇવાસત્યમ્ અવાસ્તવમ્ ॥

ચિત્રપદ્માકર ઇવ સારસૌગન્ધ્યવર્જિતમ્ ।
શૂન્યે પ્રકચિતં નાનાવર્ણમ્ આકારિતાત્મકમ્ ॥

પરમાર્થેન શુષ્યદ્ભિર્ ભૂતપેલવપલ્લવૈઃ ।
તતં જડમ્ અસારાત્મ કદલીસ્તમ્ભભાસુરમ્ ॥

સ્ફારિતેક્ષણદૃશ્યાન્ધકારચક્રકવત્ તતમ્ ।
અત્યન્તમ્ અભવદ્રૂપમ્ અપિ પ્રત્યક્ષવત્ સ્થિતમ્ ॥

વાર્ બુદ્બુદ ઇવાભોગિ શૂન્યમ્ અન્તસ્ સ્ફુરદ્વપુઃ ।
રસાત્મકં સત્યરસમ્ અવિચ્છિન્નક્ષયોદયમ્ ॥

નીહાર ઇવ વિસ્તારિ ગૃહીતં સન્ ન કિઞ્ચન ।
જડં શૂન્યાસ્પદં શૂન્યં કેષાઞ્ચિત્ પરમાણુવત્ ॥

કિઞ્ચિદ્ ભૂતમયો ઽસ્તીતિ સ્થિતં શૂન્યમ્ અભૂતકમ્ ।
ગૃહ્યમાણમ્ અસદ્રૂપં નિશાતમ ઇવોત્થિતમ્ ॥

મહાકલ્પક્ષયે દૃશ્યમ્ આસ્તે બીજ ઇવાઙ્કુરમ્ ।
પરે ભૂય ઉદેત્ય્ એતત્ તત એવેતિ કિં વદ ॥

એવમ્બોધાઃ કિમ્ અજ્ઞાસ્ સ્યુર્ ઉત તજ્જ્ઞા ઇતિ સ્ફુટમ્ ।
યથાવદ્ ભગવન્ બ્રૂહિ સર્વસંશયશાન્તયે ॥

ઇદં બીજે ઽઙ્કુર ઇવ દૃશ્યમ્ આસ્તે મહાક્ષયે ।
બ્રૂતે યઃ પરમ્ અજ્ઞત્વમ્ એતત્ તસ્યાતિશૈશવાત્ ॥

સ્પર્શે કિં તદ્ અસમ્બદ્ધં કથમ્ એતદ્ અવાસ્તવમ્ ।
વિપરીતો બોધ એષ વક્તુશ્ શ્રોતુશ્ ચ મૌર્ખ્યકૃત્ ॥

બીજકાલે ઽઙ્કુર ઇવ જગદ્ આસ્ત ઇતીહ યા ।
બુદ્ધિસ્ સાસત્પ્રલાપાર્થા મૂઢા શૃણુ કથં કિલ ॥

બીજં ભવેત્ સ્વયં દૃશ્યં ચિત્તાદીન્દ્રિયગોચરઃ ।
વટધાનાદિ ધાન્યાદિ યુક્તમ્ અત્રાઙ્કુરોદ્ભવઃ ॥

મનષ્ષષ્ઠેન્દ્રિયાતીતં યઃ ખાદ્ અતિતરામ્ અપિ ।
બીજં તદ્ ભવિતું શક્તં સ્વયમ્ભૂર્ જગતઃ કથમ્ ॥

આકાશાદ્ અપિ સૂક્ષ્મસ્ય પરસ્ય પરમાત્મનઃ ।
સર્વાક્ષાનુપલભ્યસ્ય કીદૃશી બીજતા કથમ્ ॥

સત્ સૂક્ષ્મમ્ અસદાભાસમ્ અસદ્ એવ હ્ય્ અતદ્દૃશામ્ ।
કીદૃશી બીજતા તત્ર બીજાભાવે કુતો ઽઙ્કુરઃ ॥

ગગનાઙ્ગાદ્ અપિ સ્વચ્છે શૂન્યે તત્ર પરે પદે ।
કથં સન્તિ જગન્મેરુસમુદ્રગગનાદયઃ ॥

નકિઞ્ચિદ્ યત્ કથં કિઞ્ચિત્ તત્રાસ્તે વસ્ત્વ્ અવસ્તુનિ ।
અસ્તિ ચેત્ તત્ કથં તત્ર વિદ્યમાનં ન દૃશ્યતે ॥

નકિઞ્ચિદાત્મનઃ કિઞ્ચિત્ કથમ્ એતિ કુતો ઽથ વા ।
શૂન્યરૂપાદ્ ઘટાકાશાજ્ જાતો ઽદ્રિઃ ક્વ કુતઃ કદા ॥

પ્રતિપક્ષે કથં કિઞ્ચિદ્ આસ્તે છાયાતપે યથા ।
કથમ્ આસ્તે તમો ભાનૌ કથમ્ આસ્તે હિમે ઽનલઃ ॥

મેરુર્ આસ્તે કથમ્ અણૌ કુતઃ કિઞ્ચિદ્ અનાકૃતૌ ।
તદતદ્રૂપયોર્ ઐક્યં ક્વ ચ્છાયાતપયોર્ ઇવ ॥

સાકારે વટધાનાદાવ્ અઙ્કુરો ઽસ્તીતિ યુક્તિમત્ ।
અનાકારે મહાકારં જગદ્ અસ્તીત્ય્ અયુક્તિમત્ ॥

દેશાન્તરે યચ્ ચ નરાન્તરે ચ બુદ્ધ્યાદિસર્વેન્દ્રિયશક્ત્યદૃશ્યમ્ ।
નાસ્ત્ય્ એવ તત્તદ્વિધબુદ્ધિબોધે નકિઞ્ચિદ્ ઇત્ય્ એવ તદ્ ઉચ્યતે ચ ॥

કાર્યસ્ય તત્ કારણતાં પ્રયાતં વક્તીતિ યસ્ તસ્ય વિમૂઢબોધઃ ।
કૈર્ નામ તત્કાર્યમ્ ઉદેતિ તસ્માત્ સ્વૈઃ કારણૌઘૈસ્ સહકારિરૂપૈઃ ॥

દુર્બુદ્ધિભિઃ કારણકાર્યભાવં સઙ્કલ્પિતં દૂરતરે વ્યુદસ્ય ।
યદ્ એવ તત્ સત્યમ્ અનાદિમધ્યં જગત્ તદ્ એવ સ્થિતમ્ ઇત્ય્ અવેહિ ॥