મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.119

ઊર્મિકાસંવિદા હેમ યથા વિસ્મૃત્ય હેમતામ્ ।
વિરૌતિ નાહં હેમેતિ વૃથાત્માહન્તયા તથા ॥

ઊર્મિકાસંવિદુદયઃ કથં હેમ્નો મહામુને ।
અહમ્ભાવાત્મક ઇતિ યથાવદ્ બ્રૂહિ મે પ્રભો ॥

સત એવાગમાપાયૌ પ્રષ્ટવ્યૌ નાસતસ્ સદા ।
અહન્ત્વમ્ ઊર્મિકાત્વં ચ સતી તુ ન કદાચન ॥

હેમ દેહ્ય્ ઊર્મિકાત્વં ત્વં ગૃહાણેત્ય્ ઉદિતે યદિ ।
તદ્ દીયતે સોર્મિકેણ તત્ તદ્ અસ્તિ ન સંશયઃ ॥

એવં ચેત્ તત્ પ્રભો ઽત્ર સ્યાદ્ ઊર્મિકાત્વં તુ કીદૃશમ્ ।
અનયૈવાર્થવિચ્છિત્ત્યા જ્ઞાસ્યામિ બ્રહ્મણો વપુઃ ॥

રૂપં રાઘવ નીરૂપમ્ અસતશ્ ચેન્ નિરૂપ્યતે ।
તદ્ વન્ધ્યાતનયાકારગુણાન્ મે ત્વમ્ ઉદાહર ॥

ઊર્મિકાત્વં મુધા ભ્રાન્તિર્ માયેવાસત્સ્વરૂપિણી ।
રૂપં તદ્ એતદ્ એવાસ્યાઃ પ્રેક્ષિતા યન્ ન દૃશ્યતે ॥

મૃગતૃષ્ણામ્ભસિ દ્વીન્દાવ્ અહન્તારુચકાદિષુ ।
એતાવદ્ એવ રૂપં યત્ પ્રેક્ષ્યમાણં ન લક્ષ્યતે ॥

યશ્ શુક્તૌ રજતાકારં પ્રેક્ષતે રજતસ્ય સઃ ।
ન સમ્પ્રાપ્નોત્ય્ અણુમ્ અપિ કણં ક્ષીણમ્ અપિ ક્વચિત્ ॥

અપર્યાલોચનેનૈવ સદ્ ઇવાસદ્ વિરાજતે ।
યથા શુક્તૌ રજતતા જલં મરુમરીચિષુ ॥

યન્ નાસ્તિ તસ્ય નાસ્તિત્વં પ્રેક્ષ્યમાણં પ્રકાશતે ।
અપ્રેક્ષ્યમાણં સ્ફુરતિ મૃગતૃષ્ણાસ્વ્ ઇવામ્બુધીઃ ॥

અસદ્ એવ ચ તત્ કાર્યકરં ભવતિ ચ સ્થિરમ્ ।
બાલાનાં મરણાયૈવ વેતાલભ્રાન્તિસઙ્ગમઃ ॥

હેમતાં વર્જયિત્વૈકાં વર્તતે હેમ્નિ નેતરત્ ।
ઊર્મિકાકટકાદિત્વં તૈલાદિ સિકતાસ્વ્ ઇવ ॥

નેહાસ્તિ સત્યં નો મિથ્યા યદ્ યથા પ્રતિભાસતે ।
તત્ તથાર્થક્રિયાકારિ બાલયક્ષવિકારવત્ ॥

સદ્ વા ભવત્વ્ અસદ્ વાપિ સુદૃઢં હૃદયે તુ યત્ ।
તત્ તદ્ અર્થક્રિયાકારિ વિષસ્યેવામૃતક્રિયા ॥

પરમૈવ હિ સાવિદ્યા માયૈષા સંસૃતિર્ હ્ય્ અસૌ ।
અસતો નિષ્પ્રતિષ્ઠસ્ય યદાહન્ત્વસ્ય ભાવનમ્ ॥

હેમ્ન્ય્ અસ્તિ નોર્મિકાદિત્વમ્ અહન્તાદ્ય્ અસ્તિ નાત્મનિ ।
અહન્ત્વાભાવતસ્ ત્વ્ એવં સ્વચ્છે શાન્તે સમે પરે ॥

ન સનાતનતા કાચિન્ ન ચ કાચિદ્ વિરિઞ્ચતા ।
ન ચ બ્રહ્માણ્ડતા કાચિન્ ન ચ કાચિત્ સુરાદિતા ॥

ન લોકાન્તરતા કાચિન્ ન ચ સર્ગાદિતા ક્વચિત્ ।
ન મેરુતા નામ્બરતા ન મનસ્તા ન દેહતા ॥

ન મહાભૂતતા કાચિન્ ન ચ કારણતા ક્વચિત્ ।
ન ચર્તુકાલકલના ન ભાવાભાવવસ્તુતા ॥

ત્વત્તાહન્તાત્મતા તત્તા સત્તાસત્તા ન કાશ્ચન ।
ન ક્વચિદ્ ભેદકલના ન ભાવાભાવરઞ્જના ॥

સર્વં શાન્તં નિરાલમ્ભં જ્ઞમ્ અચ્છં શાશ્વતં શિવમ્ ।
અનામયમ્ અનાભાસમ્ અનામકમ્ અકારણમ્ ॥

ન સન્ નાસન્ ન મધ્યાન્તં ન સર્વં સર્વમ્ એવ ચ ।
મનોવચોભિર્ અગ્રાહ્યં શૂન્યાશૂન્યં સુશાશ્વતમ્ ॥

અવબુદ્ધં મહાબ્રહ્મન્ સર્વમ્ એતન્ મયાધુના ।
તથાપિ ભૂયઃ કથય સર્ગઃ કિમ્ અવલોક્યતે ॥

પરે શાન્તં પરં નામ સ્થિતમ્ ઇત્થમ્ ઇદન્તયા ।
નેહ સર્ગો ન સર્ગાખ્યા કાચનાસ્તિ કદાચન ॥

મહાર્ણવામ્ભસીવામ્બુ સંસ્થિતં પરમે પદે ।
જલં દ્રવત્વાત્ સ્પન્દીવ નિસ્સ્પન્દં પરમં પદમ્ ॥

ભાસ્વાત્મનીવ કચતિ ન કચચ્ ચૈવ તત્ પદમ્ ।
ભાસતે કચનં ભાસાં પરં ત્વ્ અકચનં વિદુઃ ॥

અધ ઊર્ધ્વં વર્જયિત્વા યથાબ્ધેર્ ઉદરે પયઃ ।
સ્ફુરત્ય્ એવં પરે ચિત્ત્વાદ્ ઇદં નાનેવ તત્પરમ્ ॥

ઈષદ્વિદન્ સ્વયં ચિત્ત્વાદ્ અન્યતામ્ ઇવ પશ્યતિ ।
બુધ્યતે સર્ગ ઇત્ય્ એવ શમાચ્ છામ્યતિ શાશ્વતમ્ ॥

સર્ગસ્ તુ પરમાર્થસ્ય સઞ્જ્ઞેત્ય્ એવ વિનિશ્ચયઃ ।
ન નાસ્તિ નાયમ્ અસ્ત્ય્ અન્તર્ અમ્બરસ્ય યથામ્બરમ્ ॥

ચિત્ત્વાત્ સર્ગસમાપત્તિર્ અચિત્ત્વાત્ સર્ગસઙ્ક્ષયઃ ।
પરે પરમં સંશાન્તે હેમ્નીવ કટકભ્રમઃ ॥

સન્ન્ એવ સર્ગો ઽસર્ગત્વમ્ એતિ વિત્ત્વશમોદયે ।
અસત્ સત્તામ્ અવાપ્નોતિ સ્વતસ્ સંવેદનોદયે ॥

સંવેદનમ્ અહમ્ભાવસર્ગસમ્ભવસમ્ભ્રમઃ ।
અસંવેદનમ્ આશાન્તં પરં વિદ્ધિ ન તજ્ જડમ્ ॥

નાનેન સર્ગો નાનાયં જ્ઞાસ્યૈકાત્મા શિવાત્મકઃ ।
પુસ્તકર્મકૃતા સેના મૃણ્મયી શિલ્પિનાં યથા ॥

ઇદં પૂર્ણમ્ અનારમ્ભમ્ અનન્તમ્ અનવોદયમ્ ।
પૂર્ણે પૂર્ણં પરાપૂરૈઃ પૂર્વમ્ એવાવતિષ્ઠતે ॥

યદ્ અયં લક્ષ્યતે સર્ગસ્ તદ્ બ્રહ્મ બ્રહ્મણિ સ્થિતમ્ ।
નભો નભસિ વિશ્રાન્તં શાન્તં શાન્તે શિવં શિવે ॥

મકુરપ્રતિબિમ્બસ્થે નગરે નગરં જને ।
યથા દૂરમ્ અદૂરં ચ તથેશે તદતત્ક્રમઃ ॥

અસદ્ અભ્યુત્થિતં વિશ્વં સદ્ અપ્ય્ અભ્યુદિતં સદા ।
પ્રતિભાસાત્ સદાભાસમ્ અવસ્તુત્વાદ્ અસન્મયમ્ ॥

આદર્શનગરાકારે મૃગતૃષ્ણામ્બુભાસ્વરે ।
દ્વિચન્દ્રવિભ્રમાભાસે સર્ગે ઽસ્મિન્ કેવ સત્યતા ॥

માયાચૂર્ણપરિક્ષેપાદ્ યથા વ્યોમ્નિ પુરભ્રમઃ ।
તથા સંવિદિ સંસારસ્ સારો ઽસારશ્ ચ ભાસતે ॥

યાવદ્ વિચારદહનેન સમૂલદાહં દગ્ધા ન જર્જરલતેવ બલાદ્ અવિદ્યા ।
શાખાપ્રતાનગહના ગહનાનિ તાવન્ નાનાવિધાનિ સુખદુઃખવનાનિ સૂતે ॥