મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.118

ઇમાં સપ્તપદાં જ્ઞાનભૂમિમ્ આકર્ણયાનઘ ।
ન યયા જ્ઞાતયા મોહપઙ્કે ભૂયો નિમજ્જસિ ॥

વદન્તિ બહુભેદેન વાદિનો યોગભૂમિકાઃ ।
મમ ત્વ્ અભિમતા નૂનમ્ ઇમા એવ શુભપ્રદાઃ ॥

અવબોધં વિદુર્ જ્ઞાનં તદ્ ઇદં સાપ્તભૂમિકમ્ ।
મુક્તિસ્ તજ્ જ્ઞેયમ્ ઇત્ય્ ઉક્તા ભૂમિકા સપ્તકાત્ પરમ્ ॥

સત્યાવબોધો મોક્ષશ્ ચૈવેતિ પર્યાયનામની ।
સત્યબોધેન જીવો ઽયં નેહ ભૂયઃ પ્રરોહતિ ॥

જ્ઞાનભૂમિશ્ શુભેચ્છાખ્યા પ્રથમા સમુદાહૃતા ।
વિચારણા દ્વિતીયાત્ર તૃતીયા તનુમાનસા ॥

સત્ત્વાપત્તિશ્ ચતુર્થી સ્યાત્ તતો ઽસંસક્તિનામિકા ।
પદાર્થાભાવની ષષ્ઠી સપ્તમી તુર્યગા સ્મૃતા ॥

આસામ્ અન્તે સ્થિતા મુક્તિસ્ તસ્યાં ભૂયો ન શોચતે ।
એતાસાં ભૂમિકાનાં ત્વમ્ ઇદં નિર્વચનં શૃણુ ॥

સ્થિતઃ કિં મૂઢ એવાસ્મિ પ્રેક્ષે ઽહં શાસ્ત્રસજ્જનમ્ ।
વૈરાગ્યપૂર્વમ્ ઇચ્છેતિ શુભેચ્છેત્ય્ ઉચ્યતે બુધૈઃ ॥

શાસ્ત્રસજ્જનસમ્પર્કવૈરાગ્યાભ્યાસપૂર્વકમ્ ।
સદાચારપ્રવૃત્તિર્ યા પ્રોચ્યતે સા વિચારણા ॥

વિચારણાશુભેચ્છાભ્યામ્ ઇન્દ્રિયાર્થેષ્વ્ અરક્તતા ।
યત્રાશાતનુતાભાવાત્ પ્રોચ્યતે તનુમાનસા ॥

ભૂમિકાત્રિતયાભ્યાસાચ્ ચિત્તે ઽર્થવિરતેર્ વશાત્ ।
સત્ત્વાત્મનિ સ્થિતે શુદ્ધે સત્ત્વાપત્તિર્ ઉદાહૃતા ॥

દશાચતુષ્ટયાભ્યાસાદ્ અસંસઙ્ગફલેન વૈ ।
રૂઢસત્ત્વચમત્કારા પ્રોક્તાસંસક્તિનામિકા ॥

ભૂમિકાપાઞ્ચકાભ્યાસાત્ સ્વાત્મારામતયા દૃઢમ્ ।
આભ્યન્તરાણાં બાહ્યાનાં પદાર્થાનામ્ અભાવનાત્ ॥

પરપ્રયુક્તેન ચિરં પ્રયત્નેનાર્થબોધનાત્ ।
પદાર્થાભાવનાનામ્ની ષષ્ઠી સઞ્જાયતે ગતિઃ ॥

ભૂમિષટ્કચિરાભ્યાસાદ્ ભેદસ્યાનુપલમ્ભતઃ ।
યત્ સ્વભાવૈકનિષ્ઠત્વં સા જ્ઞેયા તુર્યગા ગતિઃ ॥

એષા હિ જીવન્મુક્તેષુ તુર્યાવસ્થેહ વિદ્યતે ।
વિદેહમુક્તવિષયં તુર્યાતીતમ્ અતઃ પરમ્ ॥

યે હિ નામ મહાભાગાસ્ સપ્તમીં ભૂમિકામ્ ઇતાઃ ।
આત્મારામા મહાત્માનસ્ તે મહત્ પદમ્ આગતાઃ ॥

જીવન્મુક્તા ન મજ્જન્તિ સુખદુઃખરસસ્થિતૌ ।
પ્રાકૃતેનાર્યકાર્યેણ કિંચિત્ કુર્વન્તિ વા ન વા ॥

પાર્શ્વસ્થા બોધિતાસ્ સન્તસ્ સર્વાચારે ક્રમાગતમ્ ।
આચારમ્ આચરન્ત્ય્ એવ સુપ્તબુદ્ધવદ્ અક્ષતાઃ ॥

આત્મારામતયા તાંસ્ તાસ્ સુખયન્તિ ન કાશ્ચન ।
જગત્ક્રિયાસ્ સુસંસુપ્તાન્ રૂપાલોકશ્રિયો યથા ॥

ભૂમિકાસપ્તકં ત્વ્ એતદ્ ધીમતામ્ એવ ગોચરમ્ ।
ન પશુસ્થાવરાદીનાં ન ચ મ્લેચ્છાદિચેતસામ્ ॥

પ્રાપ્તા જ્ઞાનદશામ્ એતાં પશુમ્લેચ્છાદયો ઽપિ યે ।
સદેહા વાપ્ય્ અદેહા વા તે મુક્તા નાત્ર સંશયઃ ॥

જ્ઞપ્તિર્ હિ ગ્રન્થિવિચ્છેદસ્ તસ્મિન્ સતિ વિમુક્તતા ।
મૃગતૃષ્ણામ્બુબુદ્ધ્યાદિશાન્તિમાત્રાત્મકસ્ ત્વ્ અસૌ ॥

યે તુ મોહાદ્ ઘનાત્ તીર્ણા ન પ્રાપ્તાઃ પાવનં પદમ્ ।
તે સ્થિતા ભૂમિકાસ્વ્ આસુ સ્વાત્મલાભપરાયણાઃ ॥

સર્વભૂમિગતાઃ કેચિત્ કેચિદ્ આન્તૈકભૂમિકાઃ ।
ભૂમિત્રયગતાઃ કેચિત્ કેચિત્ પઞ્ચમભૂગતાઃ ॥

ભૂમિષટ્કગતાઃ કેચિત્ કેચિત્ સાર્ધૈકભૂમિકાઃ ।
ભૂચતુષ્ટયગાઃ કેચિત્ કેચિદ્ ભૂમિદ્વયે સ્થિતાઃ ॥

ભૂમ્યંશભાજનાઃ કેચિત્ કેચિત્ સાર્ધત્રિભૂમિકાઃ ।
કેચિત્ સાર્ધચતુર્ભૂકાસ્ સાર્ધષડ્ભૂમિકાઃ પરે ॥

વિવેકિનો નરા લોકે ચરન્ત ઇતિ ભૂમિષુ ।
ગૃહાયતનતાપસ્ય દશાવેશેષુ સંસ્થિતાઃ ॥

તે હિ ધીરાસ્ સુરાજાનો દશાસ્વ્ આસુ જયન્તિ તે ।
તૃણાયતે તુ દિગ્દન્તિઘટાભટપરાજયઃ ॥

એતાસુ ભૂમિષુ જયન્તિ હિ યે મહાન્તો વન્દ્યાસ્ ત એવ હિ જિતેન્દ્રિયશાત્રવાસ્ તે ।
સમ્રાડ્ વિરાડ્ અપિ ચ યત્ર તૃણાયતે તત્ સ્ફારં પદં ઝગિતિ તે સમવાપ્નુવન્તિ ॥