મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.117

કીદૃશ્યો ભગવન્ યોગભૂમિકાસ્ સપ્ત સિદ્ધિદાઃ ।
સમાસેનેતિ મે બ્રૂહિ સર્વતત્ત્વવિદાં વર ॥

અજ્ઞાનભૂસ્ સપ્તપદા જ્ઞભૂસ્ સપ્તપદૈવ ચ ।
પદાન્તરાણ્ય્ અસઙ્ખ્યાનિ ભવન્ત્ય્ અન્યાન્ય્ અથૈતયોઃ ॥

સ્વયત્નમાધવરસાન્ મહાસત્તાતરૌ લતે ।
એતે પ્રતિપદં બદ્ધમૂલે સ્વં ફલતઃ ફલમ્ ॥

તત્ર સપ્તપ્રકારત્વં ત્વમ્ અજ્ઞાનભુવશ્ શૃણુ ।
તતસ્ સપ્તપ્રકારત્વં શ્રોષ્યસિ જ્ઞાનભૂમિજમ્ ॥

સ્વરૂપાવસ્થિતિર્ મુક્તિસ્ તદ્ભ્રંશો ઽહન્ત્વવેદનમ્ ।
એતત્ સઙ્ક્ષેપતઃ પ્રોક્તં તજ્જ્ઞત્વાજ્ઞત્વલક્ષણમ્ ॥

શુદ્ધચિન્માત્રસંવિત્તેસ્ સ્વરૂપાન્ ન ચલન્તિ યે ।
રાગદ્વેષોદયાભાવાત્ તેષાં નાજ્ઞત્વસમ્ભવઃ ॥

યત્ સ્વરૂપપરિભ્રંશશ્ ચેત્યાર્થપરિમજ્જનમ્ ।
એતસ્માદ્ અપરો મોહો ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ ॥

અર્થાદ્ અર્થાન્તરં ચિત્તે યાતે મધ્યે હિ યા સ્થિતિઃ ।
નિરસ્તમનનાઙ્કાસૌ સ્વરૂપસ્થિતિર્ ઉચ્યતે ॥

સંશાન્તસર્વસઙ્કલ્પં યા શિલાન્તરવત્ સ્થિતિઃ ।
જાડ્યનિદ્રાદિનિર્મુક્તા સા સ્વરૂપસ્થિતિસ્ સ્મૃતા ॥

અહન્તાદાવ્ અલં શાન્તે ભેદે નિસ્સ્પન્દચિત્તતા ।
અજડા યત્ પ્રતપતિ તત્ સ્વરૂપમ્ ઇતિ સ્મૃતમ્ ॥

બીજજાગ્રત્ તથા જાગ્રન્ મહાજાગ્રત્ તથૈવ ચ ।
જાગ્રત્સ્વપ્નસ્ તથા સ્વપ્નસ્ સ્વપ્નજાગ્રત્ સુષુપ્તકમ્ ॥

ઇતિ સપ્તવિધો મોહઃ પુનર્ એષ પરસ્પરમ્ ।
શ્લિષ્ટો ભવત્ય્ અનેકાખ્યં શૃણુ લક્ષણમ્ અસ્ય ચ ॥

પ્રથમં ચેતનં યત્ સ્યાદ્ અનાખ્યં નિર્મલં ચિતઃ ।
ભવિષ્યચ્ચિતિજીવાદિનામશબ્દાર્થભાજનમ્ ॥

બીજરૂપં સ્થિતં જાગ્રદ્ બીજજાગ્રત્ તદ્ ઉચ્યતે ।
એષા જ્ઞપ્તેર્ નવાવસ્થા ત્વં જાગ્રત્સંસ્થિતિં શૃણુ ॥

એવં પ્રસૂતસ્ય પરાદ્ અયં ચાહમ્ ઇદં મમ ।
ઇતિ યઃ પ્રત્યયસ્ સ્વચ્છસ્ તજ્ જાગ્રત્ પ્રાગભાવના ॥

અયં સો ઽહમ્ ઇદં તન્ મે ઇતિ જન્માન્તરોદિતઃ ।
પીવરઃ પ્રત્યયઃ પ્રોક્તં મહાજાગ્રદ્ ઇતિ સ્ફુરત્ ॥

અરૂઢમ્ અથ વારૂઢમ્ અનિદ્રમ્ અબહિર્મયમ્ ।
યજ્ જાગ્રતો મનોરાજ્યં જાગ્રત્સ્વપ્નસ્ સ ઉચ્યતે ॥

દ્વિચન્દ્રશુક્તિકારૂપ્યમૃગતૃષ્ણાદિભેદતઃ ।
અભ્યાસં પ્રાપ્ય જાગ્રત્ત્વં તદ્ અનેકવિધં ભવેત્ ॥

અલ્પકાલં મયા દૃષ્ટમ્ એતન્ નો સત્યમ્ ઇત્ય્ અપિ ।
નિદ્રાકાલાનુભૂતે ઽર્થે નિદ્રાન્તે પ્રત્યયો હિ યઃ ॥

સ સ્વપ્નઃ કથિતસ્ તસ્ય મહાજાગ્રત્ સ્થિતં હૃદિ ।
ચિરસન્દર્શનાભાવાદ્ અપ્રફુલ્તબૃહદ્વપુઃ ॥

સ્વપ્નો જાગ્રત્તયારૂઢો મહાજાગ્રત્પદં ગતઃ ।
યત્ ક્ષતે વાક્ષતે દેહે સ્વપ્નજાગ્રન્ મતં હિ તત્ ॥

ષડવસ્થાપરિત્યાગે જડજીવસ્ય યા સ્થિતિઃ ।
ભવિષ્યદ્દુઃખબોધાઢ્યા સૌષુપ્તી સોચ્યતે ગતિઃ ॥

એતે તસ્યામ્ અવસ્થાયાં તૃણલોષ્ટશિલાદયઃ ।
પદાર્થાસ્ સંસ્થિતાસ્ સર્વે પુરાપાશ્ચાત્યનૂતનાઃ ॥

સપ્તાવસ્થા ઇતિ પ્રોક્તા મયાજ્ઞાનસ્ય રાઘવ ।
એકૈકા શતશાખાત્ર નાનાવિભવરૂપિણી ॥

જાગ્રત્સ્વપ્નશ્ ચિરં રૂઢો જાગ્રત્તામ્ એવ ગચ્છતિ ।
નાનાપદાર્થભેદેન સ વિકાસં વિજૃમ્ભતે ॥

અસ્યાશ્ ચાપ્ય્ ઉદરે સન્તિ મહાજાગ્રદ્દશાદૃશઃ ।
તાસામ્ અપ્ય્ અન્તર્ અન્યાશ્ ચ સન્ત્ય્ એવં સંસૃતિર્ ઘના ॥

સુષુપ્તસ્વપ્નકલને આસ્વ્ અન્તરદશાસ્વ્ અપિ ।
સ્થિતે તેનાયમ્ અખિલસ્ સ્થિતો મોહશ્ શિલાઘનઃ ॥

સ્વપ્નાત્ સ્વપ્નાન્તરં લોકો મોહાન્ મોહાન્તરં વ્રજેત્ ।
અધઃપાતિજલાવર્ત ઇવ યાતિ જલાન્તરમ્ ॥

કાશ્ચિત્ સંસૃતયો દીર્ઘસ્વપ્નજાગ્રત્તયા સ્થિતાઃ ।
કાશ્ચિત્ પુનઃપુનસ્ સ્વપ્ના જાગ્રત્સ્વપ્નાસ્ તથેતરાઃ ॥

અજ્ઞાનભૂમિર્ ઇતિ સપ્તપદા મયોક્તા નાનાવિકારદપદાન્તરભેદભિન્ના ।
અસ્યાસ્ સમુત્તરસિ ચારુવિચારણાભિર્ દૃષ્ટે પ્રબોધવિમલે સ્વયમ્ આત્મનીતિ ॥