મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.115

એવમ્ ઉક્તો ભગવતા વસિષ્ઠેન મહાત્મના ।
રામઃ કમલપત્ત્રાક્ષ ઉન્મીલિત ઇવાબભૌ ॥

વિકાસિતાન્તઃકરણશ્ શોભામ્ અલમ્ ઉપાયયૌ ।
આશ્વસ્તસ્ તમસિ ક્ષીણે પદ્મો ઽર્કાલોકવાન્ ઇવ ॥

બોધવિસ્મયસઞ્જાતસૌમ્યસ્મિતસિતાનનઃ ।
દન્તરશ્મિસુધાધૌતામ્ ઇમાં વાચમ્ ઉવાચ ચ ॥

અહો નુ ચિત્રં પદ્મોત્થૈર્ બદ્ધાસ્ તન્તુભિર્ અદ્રયઃ ।
અવિદ્યમાના યાવિદ્યા તયા સર્વે વશીકૃતાઃ ॥

ઇદં તદ્ વજ્રતાં યાતં રૂપમ્ અસ્મિઞ્ જગત્ત્રયે ।
અવિદ્યયાપિ યન્ નામ સદ્ એવાસદ્ ઇવ સ્થિતમ્ ॥

અસ્યાસ્ સંસારમાયાયા નટ્યાસ્ ત્રિભુવનાઙ્ગને ।
રૂપં સદવબોધાર્થં કથયાનુગ્રહાત્ પુનઃ ॥

અન્યચ્ ચ સંશયો ઽયં મે મહાત્મન્ હૃદિ વર્તતે ।
લવણો ઽસૌ મહાભાગઃ કિં તામ્ આપદમ્ આપ્તવાન્ ॥

સંશ્લિષ્ટયોર્ અહતયોર્ દ્વયોર્ વા દેહદેહિનોઃ ।
બ્રહ્મન્ ક ઇવ સંસારી શુભાશુભફલૈકભુક્ ॥

લવણસ્ય તથા દત્ત્વા તામ્ આપદમ્ અનુત્તમામ્ ।
કિં ગતશ્ ચઞ્ચલારમ્ભઃ કશ્ ચાસાવ્ ઐન્દ્રજાલિકઃ ॥

કાષ્ઠકુડ્યોપમો દેહો ન કિઞ્ચન ઇવાનઘ ।
સ્વપ્નાલોક ઇવાનેન ચેતસા પરિકલ્પ્યતે ॥

ચેતસ્ તુ જીવતાં યાતં ચિચ્છક્તિપરિરૂષિતમ્ ।
વિદ્ધિ સંસારિ સુમતે કપિપોતકચઞ્ચલમ્ ॥

ચેતો હિ કર્મભાગ્ દેહે નાનાકારં શરીરધૃત્ ।
અહઙ્કારમનોજીવનામભિઃ પરિકથ્યતે ॥

તસ્યેમાન્ય્ અપ્રબુદ્ધસ્ય સુપ્રબુદ્ધસ્ય રાઘવ ।
સુખદુખાન્ય્ અનન્તાનિ ન શરીરસ્ય કાનિચિત્ ॥

અપ્રબુદ્ધં મનો નાનાસઞ્જ્ઞાકલ્પિતકલ્પનમ્ ।
વૃત્તીર્ અનુપતચ્ ચિત્રા વિચિત્રાકૃતિતાં ગતમ્ ॥

અપ્રબુદ્ધમ્ ભવેદ્ યાવન્ નિદ્રાન્તં તાવદ્ એવ હિ ।
સમ્ભ્રમં પશ્યતિ સ્વપ્ને ન પ્રબુદ્ધઃ કદાચન ॥

અજ્ઞાનનિદ્રાકુલિતો જીવો યાવન્ ન બોધિતઃ ।
તાવત્ પશ્યતિ દુર્બોધં સંસારારમ્ભવિભ્રમમ્ ॥

સમ્પ્રબુદ્ધસ્ય મનસસ્ તમસ્ સર્વં વિલીયતે ।
કમલસ્ય યથા હ્ય્ આન્ધ્યં દિનાલોકવિકાસિનઃ ॥

ચિત્તાવિદ્યામનોજીવવાસનેતિ કૃતાત્મભિઃ ।
કર્માત્મેતિ ચ યઃ પ્રોક્તસ્ સ દેહી દુઃખકોવિદઃ ॥

જડો દેહો ન દુઃખાર્હો દુઃખી જીવો ઽવિચારતઃ ।
અવિચારો ઘનાજ્ઞાનાદ્ અજ્ઞાનં દુઃખકારણમ્ ॥

શુભાશુભાનાં ધર્માણાં જીવો વિષયતાં ગતઃ ।
અવિવેકૈકદોષેણ કોશે નેદં મહાપદમ્ ॥

અવિવેકામયોત્તબ્ધં મનો વિવિધવૃત્તિમત્ ।
નાનાકારવિહારેણ પરિભ્રમતિ ચક્રવત્ ॥

ઉદેતિ રૌતિ હન્ત્ય્ અત્તિ યાતિ વલ્ગતિ નન્દતિ ।
મન એવ શરીરે ઽસ્મિન્ ન શરીરં કદાચન ॥

યથા ગૃહપતિર્ ગેહે રથે વા સારથિર્ યથા ।
યથા ભુજઙ્ગો ભસ્ત્રાયાં શરીરે ઽસ્મિંસ્ તથા મનઃ ॥

અચલે ચઞ્ચલાકારઃ પાદપે પવનો યથા ।
સ્ફુરત્ય્ એવં મનો દેહે સ્થિતો દેહો ન ચેતસિ ॥

સર્વેષુ સુખદુઃખેષુ સર્વાસુ કલનાસુ ચ ।
મનઃ કર્તૃ મનો ભોક્તૃ માનસં વિદ્ધિ માનવમ્ ॥

અત્ર તે શૃણુ વક્ષ્યામિ વૃત્તાન્તમ્ ઇમમ્ અદ્ભુતમ્ ।
લવણો ઽસૌ યથા યાતશ્ ચણ્ડાલત્વં મનોભ્રમાત્ ॥

મનઃ કર્મફલં ભુઙ્ક્તે શુભં વાશુભમ્ એવ વા ।
યથૈતદ્ બુધ્યસે નૂનં તથાકર્ણય રાઘવ ॥

હરિશ્ચન્દ્રકુલોત્થેન લવણેન પુરાનઘ ।
એકાન્તૈકોપવિષ્ટેન ચિન્તિતં મનસા ચિરમ્ ॥

પિતામહો મે સુમહાન્ રાજસૂયસ્ય યાજકઃ ।
અહં તસ્ય કુલે જાતસ્ તં યજે મનસા મખમ્ ॥

ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય મનસા કૃત્વા સમ્ભારમ્ આદિતઃ ।
રાજસૂયસ્ય દીક્ષાયાં વિવેશ સ મહીપતિઃ ॥

ઋત્વિજશ્ ચાર્ચયામ્ આસ પૂજયામ્ આસ સન્મુનીન્ ।
દેવતા વન્દયામ્ આસ જ્વાલયામ્ આસ પાવકમ્ ॥

તસ્યેત્થં યજમાનસ્ય મનસ્ય્ ઉપવનાન્તરે ।
યયૌ સંવત્સરસ્ સાગ્રો દેવર્ષિદ્વિજપૂજયા ॥

ભૂતેભ્યો દ્વિજપૂર્વેભ્યો દત્ત્વા સર્વસ્વદક્ષિણામ્ ।
વ્યબુધ્યત દિનસ્યાન્તે સ્વસ્મિન્ન્ ઉપવને નૃપઃ ॥

એવં સ લવણો રાજા રાજસૂયમ્ અવાપ્તવાન્ ।
મનસૈવ હિ પુષ્ટેન યુક્તસ્ તસ્ય ફલેન ચ ॥

અતશ્ ચિત્તં નરં વિદ્ધિ ભોક્તારં સુખદુઃખયોઃ ।
તદ્ અનાદાવ્ અનાયાસે સત્યે યોજય રાઘવ ॥

પૂર્ણે ચેતસિ સમ્પૂર્ણઃ પુમાન્ નષ્ટે વિનશ્યતિ ।
દેહો ઽહમ્ ઇતિ યેષાં તુ નિશ્ચયસ્ તૈર્ અલં બુધૈઃ ॥

પૂર્ણે વિવેકવતિ ચેતસિ સમ્પ્રબુદ્ધે દુઃખાન્ય્ અલં વિગલિતાનિ વિવિક્તબુદ્ધેઃ ।
ભાસ્વત્કરપ્રકટિતે નનુ પદ્મષણ્ડે સઙ્કોચજાડ્યતિમિરાણિ ચિરં કૃતાનિ ॥