મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.106

અસ્તિ તાવદ્ અયં દેશો નાનાવનનદીયુતઃ ।
વસુધામણ્ડલસ્યાસ્ય સહોદર ઇવાનુજઃ ॥

અસ્મિંશ્ ચાયમ્ અહમ્ રાજા પૌરાભિમતવૃત્તિમાન્ ।
ઇન્દ્રસ્ સ્વર્ગ ઇવાસ્યાં તુ સભાયામ્ અદ્ય સંસ્થિતઃ ॥

યાવદ્ અભ્યાગતો દૂરાત્ કશ્ચિચ્ છામ્બરિકસ્ ત્વ્ અયમ્ ।
રસાતલાદ્ અભ્યુત્થિતો માયી મય ઇવ સ્વયમ્ ॥

અનેન ભ્રામિતૈષેહ પિઞ્છિકા રાજિરાજિતા ।
કલ્પાન્તપવનાભ્રેણ શક્રચાપલતા યથા ॥

આલોક્યૈતામ્ અહં લોલામ્ અસ્યાશ્વસ્ય પુરસ્સ્થિતેઃ ।
પૃષ્ઠમ્ આરૂઢવાન્ એક આત્મના ભ્રાન્તમાનસઃ ॥

તતો ઽદ્રિં પ્રલયક્ષુબ્ધં પુષ્કરાવર્તકો યથા ।
તથા ચલન્તં ચલિતસ્ સ્વશ્વમ્ આરૂઢવાન્ અહમ્ ॥

ગન્તું પ્રવૃત્તો મૃગયામ્ એકો ઽહમ્ અથ રંહસા ।
ઉર્વરામ્ ઇવ નિર્ભેત્તું કલ્લોલઃ પ્રલયામ્બુધેઃ ॥

તેનાનિલવિલોલેન દૂરં નીતો ઽસ્મિ વાજિના ।
ભોગાભ્યાસજડેનાજ્ઞો મુગ્ધસ્ સ્વમનસા યથા ॥

અકિઞ્ચનમનશ્શૂન્યં સ્ત્રીચિત્તમ્ ઇવ દુર્ભગમ્ ।
તતઃ પ્રલયનિર્દગ્ધજગદાસ્પદભીષણમ્ ॥

નિષ્પક્ષિ ક્ષારનીહારં નિર્વૃક્ષમ્ અજલં મહત્ ।
સમ્પ્રાપ્તો ઽહમ્ અપર્યન્તમ્ અરણ્યં તાન્તવાહનઃ ॥

તદ્ દ્વિતીયમ્ ઇવાકાશં તથાષ્ટમમ્ ઇવામ્બુધિમ્ ।
પઞ્ચમં સાગરમ્ ઇવ સંશુષ્કં શૂન્યકોટરમ્ ॥

જ્ઞસ્યેવ વિતતં ચેતો મૂર્ખસ્યેવ રુષો ઽજવમ્ ।
અદૃષ્ટજનસંસર્ગમ્ અજાતતૃણપલ્લવમ્ ॥

અરણ્યં મહદ્ આસાદ્ય મતિર્ મે ખેદમ્ આગતા ।
લલનેવૈત્ય દારિદ્ર્યં નિરન્નફલબાન્ધવમ્ ॥

કચન્મરુમરીચ્યમ્બુપૂરપ્લુતકકુબ્મુખે ।
આસૂર્યાન્તં દિનં તત્ર પ્રક્રાન્તં સીદતા મયા ॥

તદ્ અરણ્યં મયાતીતમ્ અતિકૃચ્છ્રેણ ખેદિના ।
વિવેકિનેવ સંસારો મધ્યશૂન્યાતતાકૃતિઃ ॥

તદ્દિનેનાતિવાહ્યાહં પ્રાપ્તવાઞ્ જઙ્ગલં મહત્ ।
અસ્તાદ્રિસાનું ખિન્નઃ ખં શૂન્યં ભ્રાન્ત્વેવ ભાસ્કરઃ ॥

જમ્બૂકદમ્બપ્રાયેષુ કલાલાપાઃ પતત્રિણઃ ।
યત્ર સ્ફુરન્તિ ષણ્ડેષુ પાન્થાનામ્ ઇવ બન્ધવઃ ॥

યત્ર શષ્પશિખાશ્રેણ્યો દૃશ્યન્તે ઽવિરલાસ્ સ્થલે ।
કદર્થલક્ષ્મ્યા જિહ્મસ્ય હૃદીવાનન્દવૃત્તયઃ ॥

પૂર્વાદ્ અરણ્યાદ્ અરસાત્ તદ્ ધિ કિઞ્ચિત્ સુખાવહમ્ ।
અત્યન્તદુઃખાન્ મરણાદ્ વરં વ્યાધિર્ હિ જન્તુષુ ॥

તત્ર જમ્બીરષણ્ડસ્ય તલં સમ્પ્રાપ્તવાન્ અહમ્ ।
માર્કાણ્ડેય ઇવાગેન્દ્રમ્ એકાર્ણવવિહારતઃ ॥

આલમ્બિતા મયા તત્ર સ્કન્ધસંસઙ્ગિની લતા ।
નીલા જલદમાલેવ તાપતપ્તેન ભૂભૃતા ॥

મયિ પ્રલમ્બમાને ઽસ્યાં પ્રયાતસ્ સ તુરઙ્ગમઃ ।
ગઙ્ગાવલમ્બિનિ જને યથા દુષ્કૃતસઞ્ચયઃ ॥

ચિરદીર્ઘાધ્વગઃ ખિન્નસ્ તત્ર વિશ્રાન્તવાન્ અહમ્ ।
ભાનુર્ અસ્તાચલોત્સઙ્ગે તલે કલ્પતરોર્ ઇવ ॥

યાવત્ સમસ્તસંસારવ્યવહારભરૈસ્ સમમ્ ।
રવિર્ વિશ્રમણાયેવ નિવિષ્ટો ઽસ્તાચલાઙ્ગને ॥

શનૈશ્ શ્યામિકયા ગ્રસ્તે સમસ્તે ભુવનોદરે ।
રાત્રિસંવ્યવહારેષુ સમ્પ્રવૃત્તેષુ જઙ્ગલે ॥

અહં તનુતૃણે તસ્મિન્ પેલવે ષણ્ડકોદરે ।
નિલીનો ઽવિરલાલસ્યસ્ સ્વનીડે વિહગો યથા ॥

વિપદ્ભ્રષ્ટવિવેકસ્ય ચ્છિન્નાશસ્ય ગલત્સ્મૃતેઃ ।
વિક્રીતસ્યેવ દીનસ્ય મગ્નસ્યેવાન્ધકૂપકે ॥

તત્ર કલ્પસમા રાત્રિર્ મોહમગ્નસ્ય મે ગતા ।
એકાર્ણવોહ્યમાનસ્ય માર્કાણ્ડેયમુનેર્ ઇવ ॥

ન સ્નાતવાન્ ન સ્થિતવાન્ ન તદા ભુક્તવાન્ અહમ્ ।
કેવલં મે ગતા રાત્રિસ્ સાપદાં ધુરિ તિષ્ઠતઃ ॥

વિનિદ્રસ્ય વિધૈર્યસ્ય સ્ફુરતસ્ સહ પલ્લવૈઃ ।
મમ દુઃખાતિદૈર્ઘ્યેણ સા વ્યતીયાય શર્વરી ॥

તતસ્ તિમિરલેખાસુ સહ તારેન્દુકૈરવૈઃ ।
મયીવાપદ્યમાનાસુ મ્લાનતામ્ અલસાનનૈઃ ॥

શામ્યન્તીષુ ચ વેતાલક્ષ્વેડાસ્વ્ અજનજઙ્ગલે ।
સહ શીતાર્તિમદ્દન્તપઙ્ક્તિટાઙ્કારસીત્કૃતૈઃ ॥

મામ્ અબન્તરનિર્મગ્નં હસન્તીમ્ ઇવ દૃષ્ટવાન્ ।
અહં પૂર્વાં દિશં પ્રાતર્ મધુપાનારુણામ્ ઇવ ॥

ક્ષણાદ્ અજ્ઞ ઇવ જ્ઞાનં દરિદ્ર ઇવ કાઞ્ચનમ્ ।
દૃષ્ટવાન્ અહમ્ અર્કં ખવારણારોહણોન્મુખમ્ ॥

ઉત્થાય વારવાણં ચ તત આસ્ફોટિતં મયા ।
હસ્તિચર્મ હરેણેવ સન્ધ્યાનૃત્તાનુરાગિણા ॥

પ્રવૃત્તસ્ તામ્ અહં સ્ફારાં વિહર્તું જઙ્ગલસ્થલીમ્ ।
કાલો જગત્કુટીં કલ્પદગ્ધભૂતગણામ્ ઇવ ॥

ન કિઞ્ચિદ્ દૃશ્યતે તત્ર ભૂતં જરઢજઙ્ગલે ।
અભિજાતો ગુણલવો યથા મૂર્ખશરીરકે ॥

કેવલં વિગતાશઙ્કં ષણ્ડભ્રમણચઞ્ચલાઃ ।
ચીચીકૂચીચીવચના વિહરન્તિ વિહઙ્ગમાઃ ॥

અથાષ્ટભાગમ્ આપન્ને વ્યોમ્નો દિવસનાયકે ।
શુષ્કાવશ્યાયલેશાસુ સ્નાતાસ્વ્ ઇવ લતાસુ ચ ॥

ભ્રમતાત્ર મયા દૃષ્ટા દારિકૌદનધારિણી ।
ગૃહીતામૃતસત્કુમ્ભા દાનવેનેવ માધવી ॥

તરત્તારકનેત્રાં તાં શ્યામામ્ અધવલામ્બરામ્ ।
અહમ્ અભ્યાગતસ્ તત્ર શર્વરીમ્ ઇવ ચન્દ્રમાઃ ॥

મહ્યમ્ ઓદનમ્ આશ્વ્ એતદ્ બાલે બલવદાપદે ।
દેહિ દીનાર્તિહરણાત્ સ્ફારતાં યાન્તિ સમ્પદઃ ॥

ક્ષુદ્ અન્તર્ દહતીયં માં બાલે વૃદ્ધિમ્ ઉપેયુષી ।
કૃષ્ણસર્પી પ્રસૂતેવ કોટરસ્થા જરદ્દ્રુમમ્ ॥

યાચ્ઞયાપિ તયા મહ્યમ્ ઇત્થં દત્તં ન કિઞ્ચન ।
યત્નપ્રાર્થિતયા લક્ષ્મ્યા યથા દુષ્કૃતિને ધનમ્ ॥

કેવલં ચિરકાલેન મય્ય્ અત્યન્તાનુગામિનિ ।
ષણ્ડાત્ ષણ્ડં નિપતતિ ચ્છાયાભૂતે પુરસ્સ્થિતે ॥

તયોક્તો હારકેયૂરિંશ્ ચણ્ડાલીં વિદ્ધિ મામ્ ઇતિ ।
રાક્ષસીમ્ ઇવ સુક્રૂરાં પુરુષાશ્વગજાનનામ્ ॥

રાજન્ યાચનમાત્રેણ મત્તો નાપ્નોષિ ભોજનમ્ ।
ગ્રામ્યાદ્ અનભિજાતેહાત્ સૌજન્યમ્ ઇવ સુન્દર ॥

ઇત્ય્ ઉક્તવત્યા ગચ્છન્ત્યા સ્ખલન્ત્યેવ પદે પદે ।
કુઞ્જકેષુ નિમજ્જન્ત્યા લીલાવનતયોદિતમ્ ॥

દદાનિ ભોજનમ્ ઇદં ભર્તા ભવસિ ચેન્ મમ ।
લોકો નોપકરોત્ય્ અર્થં સામાન્યસ્ સ્નિગ્ધતાં વિના ॥

વાહયત્ય્ અત્ર મે દાન્તાન્ ઉડ્ડારે પુક્કસઃ પિતા ।
શ્મશાન ઇવ વેતાલઃ ક્ષુધિતો ધૂલિધૂસરઃ ॥

તસ્યેદમ્ અન્નં ભવતિ ભર્તૃત્વે દીયતે સ્થિતે ।
પ્રાણૈર્ અપિ હિ સમ્પૂજ્યા વલ્લભાઃ પુરુષા યતઃ ॥

અથોક્તા સા મયા ભર્તા ભવામિ તવ સુવ્રતે ।
કેનાપદિ વિચાર્યન્તે વર્ણધર્મકુલક્રમાઃ ॥

તતસ્ તયૌદનાદ્ અર્ધં મહ્યમ્ એકં સમર્પિતમ્ ।
માધવીવામૃતાદ્ અર્ધમ્ ઇન્દ્રાયાગ્નિમતે પુરા ॥

જમ્બૂફલરસઃ પીતસ્ સ ભુક્તઃ પુક્કસૌદનઃ ।
વિશ્રાન્તં ચ મયા તત્ર મોહાપહૃતચેતસા ॥

માં તડાકમ્ ઇવાપૂર્ય સા પ્રાવૃટ્શ્યામલા ગતા ।
હસ્તેન સમુપાદાય પ્રાણં બહિર્ ઇવ સ્થિતમ્ ॥

દુરાકૃતિં દુરારમ્ભમ્ આસસાદ ભયપ્રદમ્ ।
પિતરં પીવરાકારમ્ અવીચિમ્ ઇવ શાસના ॥

તયા મદનુષઙ્ગિણ્યા સ્વાર્થસ્ તસ્મૈ નિવેદિતઃ ।
માતઙ્ગાય ભ્રમર્યેવ નિસ્સ્વનેનાલિલગ્નયા ॥

સ તસ્યા બાઢમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા દિનાન્તે સમુપસ્થિતે ।
મુમોચ દાન્તાવ્ આબદ્ધૌ કૃતાન્તઃ કિઙ્કરાવ્ ઇવ ॥

નીહારાભ્રકડારાસુ દિક્ષુ પ્રોદ્ધૂલિતાસ્વ્ ઇવ ।
વેતાલવદ્ વનાત્ તસ્માદ્ દિનાન્તે ચલિતા વયમ્ ॥

ક્ષણેન પક્કણં પ્રાપ્તાસ્ સન્ધ્યાયાં દીર્ઘજઙ્ગલાત્ ।
શ્મશાનાદ્ ઇવ વેતાલાશ્ શ્મશાનમ્ ઇતરન્ મહત્ ॥

વિકર્તિતવરાહાશ્વકપિકુક્કુટવાયસમ્ ।
રક્તસિક્તોર્વરાભાગપ્રભ્રમન્મક્ષિકાગણમ્ ॥

શોષાર્થપ્રસૃતાર્દ્રાન્ત્રતન્દ્રીજાલપતત્ખગમ્ ।
નિષ્કુટાસ્થિતજમ્બીરષણ્ડલગ્નશ્વજાઘનિ ॥

શુષ્યદ્ગુરુવસાપિણ્ડપૂર્ણાલિન્દલસત્ખગમ્ ।
દૃતિપ્રસક્તરક્તાક્તચર્મસ્રવદસૃગ્લવમ્ ॥

બાલહસ્તસ્થિતક્રવ્યપિણ્ડારણિતમક્ષિકમ્ ।
જર્જરજ્યેષ્ઠચણ્ડાલતર્જિતારટિતાર્ભકમ્ ॥

તત્ પ્રવિષ્ટા વયં કીર્ણશિરોઽન્ત્રં ભીમપક્કણમ્ ।
મૃતભૂતં જગત્ કલ્પે કૃતાન્તાનુચરા ઇવ ॥

સમ્ભ્રમોપહિતાનલ્પકદલીદલપીઠકે ।
અહમ્ આસ્થિતવાંસ્ તત્ર નવે શ્વશુરમન્દિરે ॥

શ્વશ્ર્વા મે કેકરાક્ષ્યાસ્ તુ તેનાસ્રુલવચક્ષુષા ।
જામાતાયમ્ ઇતિ પ્રોક્તં તયા તદ્ અભિનન્દિતમ્ ॥

અથ વિશ્રમ્ય ચણ્ડાલભોજનાન્ય્ અજિનાસને ।
સઞ્ચિતાન્ય્ ઉપભુક્તાનિ દુષ્કૃતાનીવ ભૂરિશઃ ॥

અનન્તદુઃખબીજાનિ નમનોજ્ઞતરાણ્ય્ અપિ ।
તાનિ પ્રણયવાક્યાનિ શ્રુતાન્ય્ અસુભગાન્ય્ અલમ્ ॥

નિરભ્રામ્બરનક્ષત્રે કસ્મિંશ્ચિન્ દિવસે તતઃ ।
તૈસ્ તૈર્ આરમ્ભસંરમ્ભૈસ્ તૈર્ વસ્ત્રવિભવાર્પણૈઃ ॥

દત્તાથ તેન સા મહ્યં કુમારી ભયદાયિની ।
સુકૃષ્ણા કૃષ્ણવર્ણેન દુષ્કૃતેનેવ શાસના ॥

સરભસમ્ અભિતો વિનેદુર્ અત્ર પ્રસૃતમહામદિરાસવાશ્ શ્વપાકાઃ ।
હતપટુપટહા વિલાસવન્તસ્ સ્વયમ્ ઇવ દુષ્કૃતરાશયો મહાન્તઃ ॥