મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.102

સ્વસઙ્કલ્પવશાન્ મૂઢો મોહમ્ એતિ ન પણ્ડિતઃ ।
અયક્ષે યક્ષસઙ્કલ્પાન્ મુહ્યતે શિશુનૈવ હિ ॥

કો ઽસૌ સઙ્કલ્પિતઃ કેન યક્ષો બ્રહ્મવિદાં વર ।
અસતૈવ મહામોહં યેનાદત્તે સદૈવ હિ ॥

અમુના ભૂતસઙ્ગેન યક્ષો ઽહઙ્કારરૂપધૃત્ ।
વેતાલશ્ શિશુનેવેહ મિથ્યૈવ પરિકલ્પિતઃ ॥

એકસ્મિન્ન્ એવ સર્વસ્મિન્ સ્થિતે પરમવસ્તુનિ ।
કુતઃ કો ઽયમ્ અહં નામ કથં નામ કિલોદિતઃ ॥

વસ્તુતો નાસ્ત્ય્ અહઙ્કારઃ પરમાત્મન્ય્ અભેદતઃ ।
અસમ્યગ્દર્શનાન્ માર્ગી સરિત્ તીવ્રાતપે યથા ॥

મનોમણિર્ મહારમ્ભસ્ સંસાર ઇતિ લક્ષ્યતે ।
આત્મનાત્માનમ્ આશ્રિત્ય સ્ફુરત્ય્ અમ્બુ યથામ્બુના ॥

અસમ્યગ્દર્શનં તેન ત્યજ રામ નિરાશ્રયમ્ ।
સાશ્રયં સત્યમ્ આનન્દિ સમ્યગ્દર્શનમ્ આશ્રય ॥

ધિયા વિચારધર્મિણ્યા મોહસંરમ્ભહીનયા ।
વિચારયાધુના સત્યમ્ અસત્યં સમ્પરિત્યજ ॥

અબદ્ધો બદ્ધ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા કિં શોચસિ મુધૈવ હિ ।
અનન્તસ્યાત્મતત્ત્વસ્ય કિં કથં કેન બધ્યતે ॥

નાનાનાનાત્વકલનાસ્વ્ અવિભિન્ને મહાત્મનિ ।
સર્વસ્મિન્ બ્રહ્મતત્ત્વે ઽસ્મિન્ કિં બદ્ધં કિં વિમુચ્યતે ॥

અનાર્તો ઽપ્ય્ આર્તિસદ્ભાવાચ્ છિન્ને ઽઙ્ગે કિં ચ તામ્યસિ ।
ભેદાભેદવિકારાર્તિઃ કાચિન્ નાત્મનિ વિદ્યતે ॥

દેહે નષ્ટે ક્ષતે ક્ષીણે કાત્મનઃ ક્ષતિર્ આગતા ।
ભસ્ત્રાયાં પરિદગ્ધાયાં તત્સ્થં હેમ ન નશ્યતિ ॥

દેહઃ પતતુ વોદેતુ કા નઃ ક્ષતિર્ ઉપાગતા ।
કો નષ્ટઃ પ્રક્ષતે પુષ્પે આમોદો વ્યોમસંશ્રયઃ ॥

આપતન્તુ વપુઃપદ્મં સુખદુઃખહિમશ્રિયઃ ।
આકાશોડ્ડયને ઽલીનાં કા નઃ ક્ષતિર્ ઉપસ્થિતા ॥

દેહઃ પતતુ વોદેતુ યાતુ વા ગગનાન્તરમ્ ।
તદ્વિલક્ષણરૂપસ્ય કાસૌ ભવતિ તે ક્ષતિઃ ॥

યથા પયોદમરુતોર્ યથા ષટ્પદપદ્મયોઃ ।
તથા રાઘવ સમ્બન્ધસ્ ત્વચ્છરીરત્વદાત્મનોઃ ॥

મનો નામ શરીરં હિ જગતસ્ સકલસ્ય ચ ।
આત્મશક્તિશ્ ચિદ્ અસ્યાત્મા ન નશ્યતિ કદાચન ॥

યો ઽસાવ્ આત્મા મહાપ્રાજ્ઞ નશ્યતીત્ય્ અવગચ્છસિ ।
ન નશ્યતિ કદાચિદ્ સ કિં મુધા પરિતપ્યસે ॥

વિશીર્ણે ઽભ્રે યથા વાતશ્ શુષ્કે ઽબ્જે ષટ્પદો યથા ।
યાત્ય્ અનન્તપદં વ્યોમ તથાત્મા દેહસઙ્ક્ષયે ॥

સંસારે ઽસ્મિન્ વિહરતો મનો ઽપિ હિ ન નશ્યતિ ।
જ્ઞાનાગ્નિના વિના જન્તોર્ આત્મનાશે તુ કા કથા ॥

યઃ કુણ્ડબદરન્યાયો યો ઘટાકાશયોઃ ક્રમઃ ।
સ્થિતિર્ દેહાત્મનોસ્ સૈવ સવિનાશાવિનાશયોઃ ॥

બદરં હસ્તમ્ આયાતિ યથા સ્ફુટતિ કુણ્ડકે ।
આત્મા ગગનમ્ આયાતિ તથા ચલતિ દેહકે ॥

કુમ્ભે ગચ્છત્ય્ અકુમ્ભત્વં કુમ્ભાકાશો યથામ્બરે ।
તિષ્ઠત્ય્ એવમ્ અયં દેહી દેહે ક્ષીણે નિરામયઃ ॥

મનો દેહો હિ જન્તૂનાં દેશકાલતિરોહિતઃ ।
મુહુર્ મૃતિપટાચ્છન્નશ્ શેતે કિં પરિદેવના ॥

દેશકાલતિરોધાને મૂઢો ઽપિ મરણે નરઃ ।
કિં બિભેતિ મહાબાહો નેહ નશ્યતિ કશ્ચન ॥

અતસ્ ત્વં વાસનાં રામ મિથ્યૈવાહમ્ ઇતિ સ્થિતામ્ ।
ત્યજ પક્ષીશ્વરો વ્યોમગમનોત્ક ઇવાણ્ડકમ્ ॥

યૈષા હિ માનસી શક્તિર્ ઇષ્ટાનિષ્ટાનુબન્ધિની ।
અનયેદં મુધા ભ્રાન્ત્યા સ્વપ્નવત્ પરિકલ્પિતમ્ ॥

અવિદ્યૈષા દુરન્તૈષા દુઃખાયૈષા હિ વર્ધતે ।
અપરિજ્ઞાયમાનૈષા તનોતીદમ્ અસન્મયમ્ ॥

એષા કુડ્યવદ્ આકાશં તુષારમ્ અનલં યથા ।
પરિપશ્યતિ વિભ્રાન્તા સ્વરૂપસ્ય સ્વભાવતઃ ॥

અસદ્ એવેદમ્ આરમ્ભમન્થરં સદ્ ઇવોત્થિતમ્ ।
કલ્પિતં જગદ્ આભોગિ દીર્ઘસ્વપ્ન ઇવૈતયા ॥

ભાવનામાત્રમ્ એવાસ્યાસ્ સ્વરૂપં કર્તૃતાં ગતમ્ ।
જગતામ્ આકુલં ચક્ષુર્ વ્યોમ્નિ પિઞ્છકતામ્ ઇવ ॥

લયમ્ અસ્યાસ્ સ્વરૂપં ત્વં નય રામ વિચારણાત્ ।
યથા હિમશિલાયાસ્ તુ તપનાદ્ દિવસાધિપઃ ॥

હિમાભાવાર્થિનો ઽર્કસ્ય સ્વોદયેન હિતં યથા ।
સિધ્યત્ય્ એવં વિચારેણ મનોનાશાર્થિનો ઽર્થિતમ્ ॥

અવિદ્યા સમ્પ્રવૃત્તા હિ વિતતાનર્થદુર્ગમા ।
નાનેન્દ્રજાલકલણં શામ્બરી હેમ વર્ષતિ ॥

સ્વવિનાશક્રિયાં ચૈતાં મન એવ કરોત્ય્ અલમ્ ।
મનો હ્ય્ આત્મવધં નામ નાટકં પરિનૃત્યતિ ॥

આત્માનમ્ ઈક્ષતે ચેતસ્ સ્વવિનાશાય કેવલમ્ ।
ન હિ જાનાતિ દુર્બુદ્ધિર્ વિનાશં પ્રત્યુપસ્થિતમ્ ॥

અસઙ્કલ્પનમાત્રેણ સ્વવિકલ્પદશામ્ ઇદમ્ ।
મનસ્ સંસાધયત્ય્ આશુ ક્લેશો નાત્રોપયુજ્યતે ॥

સ્વં વિકલ્પ્ય વિકલ્પ્યાશુ વિવેકોપહિતં મનઃ ।
સન્ત્યજ્ય રૂપમ્ આરમ્ભિ કરોત્ય્ આત્માવબોધનમ્ ॥

મહોદયો મનોનાશો મહોત્પાતો ઽસ્ય તૂદયઃ ।
મનોનાશે પ્રયત્નં ત્વં કુરુ મા મનસો જવે ॥

અવિરલસુખદુઃખવૃક્ષષણ્ડે વિષમકૃતાન્તમહોરગે વને ઽસ્મિન્ ।
પ્રભુર્ ઇદમ્ અખિલે વિવેકહીનં સુભગ મનો મહદ્ આપદેકહેતુઃ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તવત્ય્ અથ મુનૌ દિવસો જગામ સાયન્તનાય વિધયે ઽસ્તમ્ ઇનો જગામ ।
સ્નાતું સભા કૃતનમસ્કરણા જગામ શ્યામાક્ષયે રવિકરૈશ્ ચ સહાજગામ ॥