મીમાંસાસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 7.4

ન ચૈતદ્ એવમ્, કર્મણઃ પૃષ્ઠશબ્દ ઇતિ. કિં તર્હિ. દ્રવ્યેષુ પૃષ્ઠશબ્દઃ સ્યાત્. ઋગ્દ્રવ્યેષ્વ્ અભિત્વા શૂર નોનુમ ઇત્યેવમાદીનામ્ ઋચાં વાચકઃ. કુતઃ. અભિધાનોપદેશાત્. અભિધાનોપદેશો ઽયં પૃષ્ઠૈર્ ઉપતિષ્ઠન્ત{*7।244*} ઇતિ, પૃષ્ઠૈર્ અભિદધાતીત્ય્ અર્થઃ. કથમ્ પુનર્ અયમ્ ઉપસ્થાનવચનો ઽભિધાનાર્થઃ શક્યો{*7।245*} વિજ્ઞાતુમ્. ઉચ્યતે, ઉપગ્રહવિશેષાત્, મન્ત્રકરણ ઉપતિષ્ઠતેર્ આત્મનેપદં ભવતિ. મન્ત્રસ્ ત્વ્ અભિધાનસ્ય કરણમ્, નોપ[52]{*7।246*}સ્થાનસ્ય. ઉપસ્થાનં શરીરેણ ક્રિયતે, મનસા વા. તસ્માદ્ અભિધાનાર્થઃ. સ એષ વિપ્રતિષેધઃ. યદિ પૃષ્ઠશબ્દઃ કર્મસુ કલ્પ્યતે, આત્મનેપદં બાધ્યતે. ન હિ તદા મન્ત્રઃ કરણં ભવતિ. અથાત્મનેપદમ્ અનુરુધ્યતે, ઉપસ્થાનવિપ્રતિષેધઃ, તદાભિધાનાર્થતાપતતિ. તત્રાત્મનેપદાનુરોધો ન્યાય્યઃ. પૃષ્ઠશબ્દો હિ લક્ષણયા પૃષ્ઠસાધનં મન્ત્રં બ્રુવન્ન્ અર્થવાન્ ભવતિ{*7।247*}. આત્મનેપદં તુ મન્ત્રકરણેનૈવોપપદ્યતે. અતઃ પૃષ્ઠસાધનેષુ મન્ત્રેષુ પૃષ્ઠશબ્દઃ.
આહ, નૈતદ્ યુક્તમ્. ઉપસ્થાનાર્થતા હિ શ્રુત્યોપતિષ્ઠતેઃ. આત્મનેપદાલ્ લિઙ્ગાદ્ અભિધાતાર્થતા. ન ચ લિઙ્ગેન શ્રુતિર્ બાધિતવ્યા. ઉચ્યતે, નૈવાત્ર શ્રુતિર્ બાધ્યતે. સ્વાર્થમ્ એવોપતિષ્ઠતિર્ આહ સમીપસ્થાનમ્. તત્ ત્વ્ અભિધાનાય, અભિધાનં નિર્વર્તયિતુમ્ અગ્નિસમીપે તિષ્ઠેદ્ ઇતિ તિષ્ઠતિર્ આહ, આત્મનેપદાત્. તતો ઽવિરોધઃ.
આહ, એવમ્ અપ્ય્ અભિધાનસ્ય મન્ત્રઃ કરણમ્, નોપતિષ્ઠતેઃ. તત્રાસંબન્ધ એવોપસ્થાનસ્ય મન્ત્રેણ. તથા, પૃષ્ઠૈર્ ઉપતિષ્ઠન્ત{*7।248*} ઇતિ સમુચ્ચારણમ્ અનર્થકં સ્યાત્. ઉચ્યતે, અભિધાનમ્ અભિનિર્વર્તયન્ મન્ત્ર ઉપસ્થાનસ્ય કરણં ભવતિ. યતો ઽસ્ય પ્રયોજનં નિર્વર્તયતિ. ન હિ નિષ્પ્રયોજનમ્ અનુષ્ઠીયતે. તસ્માન્ મન્ત્રેષ્વ્ એવ પૃષ્ઠશબ્દઃ. મન્ત્રેષુ ચેત્, નાસ્તિ ધર્માણાં પ્રાપ્તિઃ. ન હિ મન્ત્રાણાં ધર્માઃ, અધર્મકાસ્ ત ઇતિ.
[53]{*7।249*}
નોતેસ્:
*{7।244: એ2: ઉપતિષ્ઠત}*
*{7।245: એ2: ઽભિધાનાર્થશક્યો}*
*{7।246: એ2: 5,423; એ6: 3,34}*
*{7।247: એ2 ઓમ્. ભવતિ}*
*{7।248: એ2: ઉપતિષ્ઠત}*
*{7।249: એ2: 5,424; એ6: 3,35}*
ઇતિકર્તવ્યતાવિધેર્ યજતેઃ પૂર્વવત્ત્વમ્

અનારભ્ય કિંચિચ્ છ્રૂયતે, સૌર્યં ચરું{*7।250*} નિર્વપેદ્ બ્રહ્મવર્ચસકામ{*7।251*} ઇતિ. તત્રૈષો ઽર્થઃ સમધિગતઃ, યાગો ઽયં ચોદ્યત{*7।252*} ઇતિ, યજતિસ્ તુ દ્રવ્યફલભોક્તૃસંયોગાદ્ એષાં{*7।253*} કર્મસંબન્ધાદ્{*7।254*} ઇતિ. તથેદમ્ અપ્ય્ ઉક્તમ્, કર્મફલયોઃ સંબન્ધે કર્મ ગુણતઃ, ફલં પ્રધાનત ઇતિ, પ્રત્યર્થં ચાભિસંયોગાત્ કર્મતો હ્ય્ અભિસંબન્ધઃ, તસ્માત્ કર્મોપદેશઃ સ્યાદ્ ઇતિ. ઇદમ્ અપિ ચોક્તમ્, યજિર્ અપૂર્વં સાધયતિ. તતશ્ ચાપૂર્વાત્ કાલાન્તરે ફલં ભવતીતિ, ચોદના પુનર્ આરમ્ભ ઇત્ય્ અત્ર. એવમ્ એતસ્મિન્ સતિ સૌર્યં ચરું નિર્વપેદ્ બ્રહ્મવર્ચસકામ{*7।255*} ઇત્ય્ અત્ર સૌર્યયાગેનાપૂર્વં કૃત્વા બ્રહ્મવર્ચસં સાધયેદ્ બ્રહ્મવર્ચસકામ ઇત્ય્ એવં વિજ્ઞાયતે.
આહ, યત્ર તૃતીયાયુક્તો યજિઃ, તત્ર યુક્તો ગુણભાવાભ્યુપગમઃ. યથા, જ્યોતિષ્ટોમેન સ્વર્ગકામો યજેતિ{*7।256*} ઇતિ. ઇહ ત્વ્ અસત્યાં તૃતીયાયાં કથં તૃતીયાર્થો ગમ્યત ઇતિ. ઉચ્યતે, કિમ્ અત્ર તૃતીયાનિર્દિષ્ટેન યજિના કાર્યમ્. યદા સ્વભાવસિદ્ધઃ કર્મણાં ફલં પ્રતિ ગુણભાવઃ. યત્રાપ્ય્ અસૌ શ્રુતઃ, તત્રાપ્ય્ અકિંચિત્કર એવ, ગતાર્થત્વાત્. તથા, યત્રાપિ દ્વિતીયા શ્રુતિઃ, યથાગ્નિહોત્રં જુહુયાદ્ ઇતિ, તત્રાપિ વિભક્તિવ્યત્યયો વા, ઈપ્સિતત્વસ્ય{*7।257*} વાવિવક્ષા કામં વાનર્થક્યં સ્યાત્. ન તુ કથંચિદ્ અપિ કર્મણઃ પ્રતિ ગુણભાવઃ શક્યો ઽપહ્નોતુમ્. તસ્માદ્ યાગેનાપૂર્વસાધનમ્ અત્રોચ્યતે. તત્ર યાગો વિજ્ઞાયતે. [54]{*7।258*} લૌકિકો ઽસૌ પદાર્થઃ. તેન તુ કથમ્ અપૂર્વં સાધ્યત ઇત્ય્ એતન્ ન વિજ્ઞાયતે. ઇહ તુ યાગેનાપૂર્વં સાધયેદ્ ઇત્ય્ એતાવદ્ એવોક્તમ્. કથં સાધયેદ્ ઇતીતિકર્તવ્યતા નોક્તા. યેષાં ચાર્થાનાં જ્ઞાયત એવેતિકર્તવ્યતા, તેષાં કર્તવ્યત્વમાત્રમ્ ઉપદિશ્યતે, યથા, ઓદનં પચેદ્ ઇતિ. યેષાં તુ ન જ્ઞાયતે, તે સહેતિકર્તવ્યતયૈવોપદિશ્યન્તે. યથા દર્શપૂર્ણમાસૌ. એવં ચેન્ નૂનં જ્ઞાયતે, યાગેનાપૂર્વનિર્વૃત્તાવ્ ઇતિકર્તવ્યતા યસ્માદ્ ઉક્તા{*7।259*} તસ્માન્ નૂનમ્ અસાવ્ અસ્તીતિ.
આહ, યદ્ય્ અસ્તિ લોકે, તતો જ્ઞાયેતૈવ. અથ નાસ્ત્ય્ એવ, કથં શક્યા જ્ઞાતુમ્ ઇતિ.
ઉચ્યતે, બાઢમ્ અસ્તિ, લૌકિકી વૈદિકી ચ. લૌકિકી તાવત્ પાર્વણસ્થાલીપાકાદિષુ, વૈદિકી દર્શપૂર્ણમાસાદિષુ. યદિ તત્પૂર્વા એતાશ્ ચોદનાસ્ તદપેક્ષાઃ, સૌર્યયાગેનાપૂર્વં સાધયેત્, યથાજ્ઞાતયેતિકર્તવ્યતયેતિ, તતો યુક્ત ઇતિકર્તવ્યતાયા અવિધિઃ. ન ચ વિધીયતે. અત ઇતિકર્તવ્યતાયા અવિધેર્ યજતેઃ પૂર્વવત્ત્વં, વિહિતેતિકર્તવ્યતાકત્વમ્ ઇતિ.
અથ ય આહુઃ, યજેત યાગં કુર્યાદ્ ઇતિ. જુહુયાદ્ હોમં કુર્યાદ્ ઇતિ. તેષાં કિં નૈવ ધર્માકાઙ્ક્ષા ભવતિ. ભવતીતિ બ્રૂમઃ. યદ્ય્ અપિ પ્રજ્ઞાતેતિકર્તવ્યતો{*7।260*} યજિર્ દ્રવ્યં દેવતાં પ્રત્યુત્સૃજ્યત ઇતિ. તથાપિ યદા ફલાર્થઃ ક્રિયતે, તદા ધર્માન્ આકાઙ્ક્ષતિ. ન હ્ય્ અધર્માત્{*7।261*} ફલં ભવતિ. કથં જ્ઞાયતે. યો હ્ય્ અમેધ્યં દ્રવ્યમ્ ઉચ્છિષ્ટઃ શયાનો વા પ્રૌઢપાદો વામેન હસ્તેન વા પાદેન યથાકથંચિદ્{*7।262*} દેવતાયૈ{*7।263*} ઉત્સૃજતિ, તસ્ય ફલં ન ભવતીતિ શિષ્ટાઃ સ્મરન્તિ. યસ્ તુ મેધ્યં દ્રવ્યં શુચૌ દેશે પ્રયતઃ પ્રાઙ્મુખો દક્ષિણેન હસ્તેન સમાહિતમના [55]{*7।264*} મન્ત્રવન્ નિયમવચ્ ચ દેવતાયૈ{*7।265*} ઉત્સૃજતિ, તસ્ય ફલં ભવતીતિ સ્મરન્તિ. તસ્માદ્ યાવાન્ યજતિઃ ફલાયામ્નાયતે, સ સર્વો ધર્માન્ આકાઙ્ક્ષતિ. અતસ્ તેષામ્ અપ્ય્ અસ્તિ ધર્માકાઙ્ક્ષા. સત્યામ્ આકાઙ્ક્ષાયાં સન્નિહિતૈર્ ધર્મૈર્ અવિપ્રતિષિદ્ધઃ સંબન્ધઃ પ્રકૃતૌ, વિકૃતૌ{*7।266*} ત્વ્ આનુમાનિકૈઃ.
નોતેસ્:
*{7।250: એ2: ચરૂર્}*
*{7।251: વ્ગ્લ્. મૈત્ર્.સ્. 2.2.2; તૈત્. સ્. 2.3.2}*
*{7।252: વ્ગ્લ્. અદ્ મ્સ્ 2.3.14}*
*{7।253: એ2: એતેષાં}*
*{7।254: વ્ગ્લ્. અદ્ મ્સ્ 6.1.3}*
*{7।255: વ્ગ્લ્. મૈત્ર્.સ્. 2.2.2; તૈત્. સ્. 2.3.2}*
*{7।256: આપસ્ત્.શ્.સ્. 10.2.1}*
*{7।257: એ2: ઈપ્સિતતમત્વસ્ય}*
*{7।258: એ2: 5,425; એ6: 3,35}*
*{7।259: એ2: યસ્માન્ નોક્તા}*
*{7।260: એ2: પ્રજ્ઞાતેતિકર્તવ્યતાકો}*
*{7।261: એ2: અધર્મકાત્}*
*{7।262: એ2: પાદેન વા યથાકથંચિદ્}*
*{7।263: એ2: દેવતાયા}*
*{7।264: એ2: 5,426; એ6: 3,36}*
*{7।265: એ2: દેવતાયા}*
*{7।266: એ6 ઓમ્. વિકૃતૌ}*
સ લૌકિકઃ સ્યાદ્ દૃષ્ટપ્રવૃત્તિત્વાત્

અધુનૈવં ચિન્ત્યતે, કિમ્ અનિયમો લૌકિકી વૈદિકી વેતિકર્તવ્યતા, ઉત લૌકિક્ય્ એવ, આહોસ્વિદ્ વૈદિકીતિ{*7।267*}. અત્ર વિશેષાભાવાદ્ અનિયમે પ્રાપ્તે.
ઉચ્યતે, સ લૌકિકઃ સ્યાત્. સ ખલુ કર્તવ્યતોપાયો લૌકિકઃ સ્યાત્. કુતઃ. દૃષ્ટપ્રવૃત્તિત્વાત્. દૃષ્ટા હ્ય્ અસ્ય તત્ર તત્ર પ્રવૃત્તિઃ, યથા પાર્વણસ્થાલીપાકે, અષ્ટકાચરૌ, આગ્રહાયણીયકર્મણિ{*7।268*}, ઇત્ય્ એવં યત્ર યત્ર યાગેનાપૂર્વં સાધ્યતે, તત્ર તત્રાસ્ય પ્રવૃત્તિર્ દૃષ્ટા. અતો ઽન્વયાદ્ વિજ્ઞાયતે, યાગસ્યાપૂર્વં સાધયતો ઽયમ્ અભ્યુપાય ઇતિ. અયં ચાપિ યાગઃ. તસ્માદ્ અસ્યાપિ સ એવાભ્યુપાયઃ.
નોતેસ્:
*{7।267: એ2: વૈદિક્ય્ એવેતિ}*
*{7।268: એ2: આગ્રહાયણે કર્મણિ}*
વચનાત્ તુ તતો ઽન્યત્વમ્

આહ, કિમ્ એષ એવોત્સર્ગઃ, સર્વત્ર લોકિકીતિકર્તવ્યતેતિ. એવં ખલુ પ્રાપ્તમ્. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, વચનાત્ તુ તતો ઽન્યત્વમ્ ઇતિ. યત્ર પ્રત્યક્ષં વચનં વૈદિક્યાઃ, તત્ર ન લૌકિકી સ્યાત્, વચનસામર્થ્યાદ્ વૈદિકી એવ સ્યાત્, યથોપસત્સુ ગૃહમેધીયે ચ.
[56]{*7।269*}
નોતેસ્:
*{7।269: એ2: 5,428; એ6: 3,37}*
લિઙ્ગેન વા નિયમ્યેત લિઙ્ગસ્ય તદ્ગુણત્વાત્

લિઙ્ગેન વેતિકર્તવ્યતા નિયમ્યેત. કતરા. યસ્યા લિઙ્ગમ્, વૈદિક્યાશ્ ચ લિઙ્ગમ્. તસ્માદ્ વૈદિકી. કિં પુનર્ લિઙ્ગમ્. સૌર્યે તાવચ્ ચરૌ શ્રૂયતે, પ્રયાજે{*7।270*} કૃષ્ણલં જુહોતિ{*7।271*} ઇતિ. તથા, ઐન્દ્રબાર્હસ્પત્યે, અર્ધં બર્હિષો લુનાતિ, અર્ધં ન સ્વયં દિતમ્ અર્ધં વેદ્યાં કરોત્ય્ અર્ધં ન{*7।272*} ઇતિ. તથા પિતૃયજ્ઞેન હોતારં{*7।273*} વૃણીતે નાર્ષેયમ્ ઇતિ. એતૈર્ લિઙ્ગૈર્ જ્ઞાયતે વૈદિકીતિકર્તવ્યતેતિ. કથમ્. તદ્ગુણત્વાત્{*7।274*}. એતે હિ પ્રયાજાદયો વૈદિકસ્યાપૂર્વસ્ય ગુણાઃ. યદિ ચ તદીયેતિકર્તવ્યતા પ્રવર્તિતા, તત એતેષુ કર્મસ્વ્ એતે સન્તિ. તત્રૈતાનિ વચનાન્ય્ ઉપપદ્યન્તે, પ્રયાજે પ્રયાજે કૃષ્ણલં જુહોતીત્યેવમાદીનિ. તસ્માદ્ વૈદિકીતિકર્તવ્યતા નિયમ્યેત.
નોતેસ્:
*{7।270: એ2: પ્રયાજે પર્યાજે}*
*{7।271: તૈત્. સ્. 2.3.2}*
*{7।272: કાઠક સ્. 15.5}*
*{7।273: એ2: પિતૃયજ્ઞે, ન હોતારં}*
*{7।274: એ2: લિઙ્ગસ્ય સદ્ગુણત્વાત્}*
અપિ વાન્યાયપૂર્વત્વાદ્ યત્ર નિત્યાનુવાદવચનાનિ સ્યુઃ

અપિ વા નૈવં સ્યાત્, વૈદિકીતિકર્તવ્યતેતિ. યત્ કારણમ્ એતૈર્ લિઙ્ગૈર્ ન શક્યતે વૈદિકી નિયન્તુમ્. કુતઃ. અન્યાયપૂર્વત્વાત્. ન્યાયપૂર્વકં હિ વચનં તત્સાધકં ભવતિ. ન ચૈતાનિ ન્યાયપૂર્વાણિ. ન હિ વૈદિક્યાઃ પ્રવૃત્તિર્ યુક્તા, નિબદ્ધા હિ સા પ્રકરણાદિભિઃ કારણૈર્ દર્શપૂર્ણમાસાદિષુ. કથં તર્હ્ય્ એતાનિ લિઙ્ગાનિ. ઉચ્યતે, યત્ર નિત્યાનુવાદવચનાનિ સ્યુઃ. ઇહ તાવદ્ અર્ધં બર્હિષો લુનાત્ય્ અર્ધં નેતિ, બર્હિર્ યત્રૈવ{*7।275*} ભવૈષ્યતિ. યત્ કારણમ્, સતો બર્હિષ ઉચ્યતે{*7।276*}. ન ચેહાસ્તિ બર્હિઃ. ન હોતારં વૃણીતે નાર્ષેયમ્ ઇતિ નિત્યાનુવાદો ભવિષ્યતિ. [57]{*7।277*}
નનુ નિત્યાનુવાદઃ સન્ન્ અનર્થકો ભવતિ. કિં ક્રિયતામ્, યસ્યાર્થો નાસ્તિ. પ્રયાજે પ્રયાજે કૃષ્ણલં જુહોતીતિવચનં પ્રયાજાનાં ભવિષ્યતિ. કથં પુનર્ અત્ર પ્રયાજાશ્ ચ કૃષ્ણલહોમશ્ ચ શક્યો વક્તુમ્{*7।278*}. ભિદ્યતે હિ તથા વાક્યમ્. એવં તર્હિ ન પ્રયાજાન્ વક્ષ્યતિ. પ્રયાજે કૃષ્ણલહોમં વિધાસ્યતિ. ન ચાસત્સુ પ્રયાજેષુ કૃષ્ણલહોમઃ શક્યતે કર્તુમ્ ઇત્ય્ અર્થાત્ પ્રાયાજાન્ કરિષ્યતિ. તસ્માન્ ન લિઙ્ગેન વૈદિક્યા નિયમઃ. યથોક્તેન ન્યાયેન લૌકિકીતિકર્તવ્યતેતિ.
નોતેસ્:
*{7।275: એ2: યત્ર બર્હિસ્ તત્રૈવ}*
*{7।276: એ2: બર્હિષ એતદ્ ઉચ્યતે}*
*{7।277: એ2: 5,428; એ6: 3,37}*
*{7।278: એ2: ચ યુગપચ્ છક્યો વક્તુમ્}*
મિથો વિપ્રતિષેધાચ્ ચ ગુણાનાં યથાર્થકલ્પના સ્યાત્

તત્રાહ, અથ કસ્માન્ નોભે અપીતિકર્તવ્યતે સહ પ્રવર્તેતે ઇતિ. કિમ્ એવં ભવિષ્યતિ. એવં તુલ્યાપેક્ષા કર્મણામ્ અન્યતરતો ન બાધિતા ભવતિ. ઉચ્યતે, સહપ્રવૃત્તાવ્ એકયા ચેત્ કર્મ નિરપેક્ષં કૃતમ્, દ્વિતીયસ્યાઃ પ્રવૃત્તિર્ વિપ્રતિષિદ્ધા. અતો મિથઃ પ્રવૃત્તેર્ વિપ્રતિષેધાદ્ યથાર્થકલ્પના સ્યાત્. એકસ્યાઃ પ્રવૃત્તિઃ સ્યાદ્ ઇતિ અર્થઃ. કથમ્ એકસ્યાઃ પ્રવૃત્તેર્ ધર્માણાં યથાર્થકલ્પના ભવતિ. યે ધર્મા યેષુ કાર્યેષુ પ્રવૃત્તાવ્ ઉત્પન્નાઃ, ત ઇહાપિ તેષ્વ્ એવ ભવન્તિ. ઇતરથા દ્વિતીયસ્યા ધર્મા અયથાર્થા ભવેયુઃ પૂર્વૈર્ ધર્મૈઃ, તેષાં કાર્યાણાં નિર્વર્તિતત્વાત્. એવમ્ એકસ્યાઃ પ્રવૃત્તેર્ યથાર્થકલ્પના ભવતિ. અતો યથાર્થકલ્પના સ્યાદ્ ઇત્ય્ અનેનૈકસ્યાઃ પ્રવૃત્તિર્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવેત્. એકસ્યાઃ પ્રવૃત્તૌ યથોક્તેનૈવ ન્યાયેન લૌકિક્યાઃ પ્રવૃત્તિર્ ઇતિ.
[58]{*7।279*}
નોતેસ્:
*{7।279: એ2: 5,429; એ6: 3,38}*
ભાગિત્વાત્ તુ નિયમ્યેત ગુણાનામ્ અભિધાનત્વાત્, સંબન્ધાદ્ અભિધાનવદ્ યથા ધેનુઃ કિશોરેણ

{*7।280*}
તુશબ્દઃ પક્ષનિવૃત્તૌ. ન ત્વ્ એવં સ્યાત્, લૌકિકીતિકર્તવ્યતેતિ. કિં તર્હિ. વૈદિકી નિયમ્યેત. કુતઃ. ભાગિત્વાત્. વૈદિક્ય્ અપિ ભાગિની પ્રવૃત્તેઃ. સાપિ હ્ય્ અપૂર્વસ્યેતિકર્તવ્યતા. સમાને ચ ભાગિત્વ ઉભયોર્ વૈદિક્ય્ એવ સ્યાત્. ગુણાનામ્ અભિધાનત્વાત્. ગુણા એતે પ્રયાજાદયઃ સૌર્યાદિષુ દૃશ્યમાના અભિધાયકા ભવન્ત્ય્ એતસ્યાર્થસ્ય. યથા વૈદિક્ય્ અત્રેતિકર્તવ્યતેતિ બોધકા ભવન્તીત્ય્ અર્થઃ.
કસ્માત્. સંબન્ધાત્. એતે હિ તયેતિકર્તવ્યતયા સંબદ્ધાઃ. અતઃ સાહચર્યાત્ તાં ગમયન્તિ. અભિધાનવત્. યથા કૌણ્ડપાયિનામયન અગ્નિહોત્રમ્ ઇત્ય્ અભિધાનં કર્મણો વાચકમ્, તત્કર્મસહચરિતાન્ ધર્માન્ આનયતિ, તેષ્વ્ અસત્સ્વ્ એતદ્ અભિધાનમ્ ઇહ ન યુજ્યત ઇતિ તેષાં ધર્માણાં તત્ર ભાવો વિજ્ઞાયતે. એવમ્ ઇહાપિ પ્રયાજાદીનાં દર્શનમ્ અસત્યં વૈદિક્યાં ન યુજ્યત ઇતિ, તસ્યા અપીહ ભાવો વિજ્ઞાસ્યતે. નન્વ્ અસતિ ન્યાયે લિઙ્ગમ્ અકારણમ્. સત્યમ્ એવમ્, ઉક્તસ્ તુ ન્યાયો ભાગિત્વાદ્ ઇતિ.
યત્ તુ દૃષ્ટપ્રવૃત્તિર્ લૌકિકીતિ. તત્ર બ્રૂમઃ, યદ્ય્ અપિ દૃષ્ટપ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્, તથાપિ વૈદિક્ય્ એવ નિયમ્યેત. કથમ્. યથા ધેનુઃ કિશોરેણ, તદ્ યથા, કૃષ્ણકિશોરા ધેનુર્{*7।281*} ઇતિ. યદ્ય્ અપિ ધેનુશબ્દો ગોધેન્વાં દૃષ્ટપ્રવૃત્તિઃ, તથાપ્ય્ અભિધાનસામાન્યાદ્ અશ્વધેન્વામ્ અપિ ભાગીતિ કિશોરેણ લિઙ્ગેનાશ્વધેન્વાં વિજ્ઞાયતે. એવમ્ ઇહાપિ યદ્ય્ અપિ લૌકિકી દૃષ્ટપ્રવૃત્તિઃ, તથાપીતિકર્તવ્યતાસામાન્યેન ભાગિત્વાલ્ લિઙ્ગેન વૈદિકી વિજ્ઞેયા.
[59]{*7।282*}
નોતેસ્:
*{7।280: એ2 લિએસ્ત્ વોર્ મ્સ્7.4.7 નોછ્: તર્હિ ન પ્રયાજાવ્ અન્વયતિ. પ્રયાજેષુ કૃષ્ણલહોમં વિધાસ્યતિ. ન ચાસત્સુ પ્રયાજેષુ કૃષ્ણલહોમઃ શક્યઃ કર્તુમ્ ઇત્ય્ અર્થાત્ પ્રયાજાન્ કરિષ્યતીતિ}*
*{7।281: અમર 2.8.46}*
*{7।282: એ2: 5,430; એ6: 3,39}*
ઉત્પત્તીનાં સમત્વાદ્ વા યથાધિકારં ભાવઃ સ્યાત્

અથ વા નૈવ લિઙ્ગેન નિયમ ઇતિ. કુતઃ. ઉત્પત્તીનાં સમત્વાત્. ધર્માણાં પ્રયાજાદીનામ્ ઉત્પત્તયઃ સમાઃ સર્વેષામ્ આગ્નેયાદ્યઙ્ગભાવેન, ન પરસ્પરાઙ્ગત્વેન. કિમ્ અતઃ. યદિ પ્રયાજાદીનામ્ અનુયાજાદયો ઽઙ્ગાનિ સ્યુઃ, તતો યત્ર પ્રધાનમ્, તત્રાઙ્ગાનીતિ પ્રયાજદર્શનેનાનુયાજાદયો ઽનુમીયેરન્, યદા તુ સમપ્રધાના એતે, તદા પ્રયાજદર્શનેન કામં પ્રયાજા અનુમીયેરન્, પ્રયાજધર્મા વા. ન ત્વ્ અનુયાજાદયઃ. તસ્માલ્ લિઙ્ગમ્ અનિયામકમ્. યત્ ત્વ્ અભિધાનવદ્ ઇતિ. અત્ર બ્રૂમઃ, યુક્તં તત્ર. તત્ર{*7।283*} હિ પરશબ્દઃ પરત્ર પ્રયુક્તઃ સન્ ધર્માન્{*7।284*} અતિદિશતીત્ય્ ઉક્તમ્.
અપિ ચ, વિધિર્ અસૌ. અગ્નિહોત્રવદ્ ધોતવ્યમ્ ઇતિ. અયં પુનર્ અનુવાદઃ. તેનાત્ર પ્રયાજાદીનામ્ એવ નાસ્તિ પ્રાપ્તિઃ, કુતો ઽનુયાજાદીનામ્. તસ્માદ્ વિષમ ઉપન્યાસઃ, અભિધાનવદ્ ઇતિ. અતો યથાધિકારં ભાવઃ સ્યાત્. યે ધર્મા યસ્યાપૂર્વસ્યાધિકાર આમ્નાતાસ્ તે તત્રૈવ ભવેયુઃ.
એવં તર્હિ, સૌર્યં ચરું નિર્વપેદ્{*7।285*} ઇત્ય્ અનેનાખ્યાતેન પ્રધાનસ્ય વિધાનોત્પત્તિઃ, શેષાણાં ચ વચનં ભવતુ. કથં કૃત્વા. નાનઙ્ગં પ્રધાનમ્ ઉચ્યમાનં કસ્મૈચિત્ પ્રયોજનાય કલ્પત ઇતિ. તેન ચ પ્રાપિતાનામ્ અઙ્ગાનામ્ એતેભ્યો લિઙ્ગેભ્યો વિશેષાવધારણં ભવિષ્યતિ. તત્રેદમ્ ઉચ્યતે,
નોતેસ્:
*{7।283: એ2: યત્ર}*
*{7।284: એ2: સંસ્ તદ્ધર્માન્}*
*{7।285: વ્ગ્લ્. મૈત્ર્.સ્. 2.2.2; તૈત્. સ્. 2.3.2}*
ઉત્પત્તિશેષવચનં ચ વિપ્રતિષિદ્ધમ્ એકસ્મિન્

એકસ્મિઞ્ શબ્દે પ્રધાનસ્યોત્પત્તિર્ અઙ્ગાનાં ચ વચનં ન [60]{*7।286*} સંભવતિ. કિં કારણમ્. ઉત્પન્નં હિ પ્રધાનમ્ અઙ્ગાન્ અપેક્ષતે. અપેક્ષયા ચ તાનિ ગૃહ્યન્તે. તસ્માન્ નૈતદ્ અપિ યુક્તમ્. યદિ ચ નિર્વપેદ્ ઇત્ય્ અનેન શબ્દેનાઙ્ગાન્ય્ અપિ વિધીયેરન્, તતસ્ તેષામ્ અપિ ફલસંબન્ધઃ સ્યાત્. તથાઙ્ગત્વમ્ એવ વ્યાહન્યેત. તતો ઽયમ્ અપિ વાદો ન ઘટતે. તસ્માદ્ યથોક્તો લૌકિક એવાભ્યુપાયઃ.
નોતેસ્:
*{7।286: એ2: 5,431; એ6: 3,39}*
વિધ્યન્તો વા પ્રકૃતિવચ્ ચોદનાયાં પ્રવર્તેત, તથા હિ લિઙ્ગદર્શનમ્

વિધ્યન્તો વા સૌર્યાદિકાયાં ચોદનાયાં પ્રવર્તેત, ન ધર્મા લૌકિકાઃ. કઃ પુનર્ અયં વિધ્યન્તો નામ. વિધેર્ અન્તો વિધ્યન્તઃ. અથ વિધિઃ કઃ. યદ્ વાક્યમ્ ઉપલભ્ય પુરુષઃ કસ્મિંશ્ચિદ્ અર્થે પ્રવર્તતે, કુતશ્ચિદ્ વા નિવર્તતે, સ વિધિઃ. વિધીયતે હ્ય્ અનેનાર્થઃ. યથા લોકે દેવદત્ત ગામ્ અભ્યાજ શુક્લામ્{*7।287*} ઇતિ, તસ્યાભ્યાજેત્યાદિઃ{*7।288*}. ઇતરો ઽન્તઃ. વેદે ઽપિ દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં યજેતેતિ વિધ્યાદિઃ. વિધ્યન્તો ઽપિ પ્રધાનવિધિવર્જિતં કૃત્સ્નં પૌરોડાશિકં બ્રાહ્મણમ્. તેન સમેતો ઽયં વિધ્યાદિર્ વિશિષ્ટાપૂર્વનિર્વૃત્તિં પ્રતિ પુરુષં પ્રવર્તયતિ. તસ્માત્ સો ઽસ્યાન્તઃ. તથા સોમેન યજેત{*7।289*} ઇતિ વિધ્યાદિઃ. સૌમિકમ્ અપિ બ્રાહ્મણં વિધ્યન્તઃ. એષ વિધ્યન્તો નામ.
એતેષુ ચ સૌર્યાદિષુ વિધ્યાદિર્ અસ્તિ, વિધ્યન્તો નાસ્તિ. એતેષ્વ્ અપિ સ વિધ્યન્તઃ કલ્પ્યેત. કથં કૃત્વા. અપરિપૂર્ણં યદ્ વાક્યમ્, તદ્ અધ્યાહારેણ વા પૂર્યેત, વ્યવહિતકલ્પનયા વા. તત્રાધ્યાહારાદ્ વ્યવહિતકલ્પના જ્યાયસી. અધ્યાહારે હ્ય્ અશ્રુતઃ કલ્પ્યેત{*7।290*}. ઇતરત્ર શ્રુતેન સંબન્ધઃ. તસ્માદ્ વ્યવહિતો બ્રાહ્મણાવયવો ઽસ્ય પરિપૂરકઃ કલ્પ્યતે. યથા વસન્તાય કપિઞ્જલાન્ આલભતે{*7।291*}, ગ્રીષ્માય કલવિઙ્કાન્ આલભત{*7।292*} ઇતિ. તેન વૈદિકીતિકર્તવ્યતા પ્રાપ્યતે.
યદિ{*7।293*} તદ્ બ્રાહ્મણમ્ અસ્યાન્તઃ કલ્પ્યતે, તત્ર ન ભવતિ. તદ્ એતન્મયૂરનૃત્યમ્ આપદ્યતે. તદ્ યથા, મયૂરસ્ય નૃત્યતો ઽન્યદપાવ્રિયતે ઽન્યત્ સંવ્રિયતે. એવમ્ ઇહાપીદં સંવ્રિયતે તદપાવ્રિયતે. નૈષ દોષઃ. પ્રત્યક્ષસ્ તસ્ય તત્ર ભાવઃ. ઇહ પુનર્ આનુમાનિકઃ. ન ચાનુમાનિકં પ્રત્યક્ષં બાધતે. ઇહ તર્હિ ન પ્રાપ્નોતિ, પ્રત્યક્ષવિરોધાત્. સ્યાદ્ એવમ્, યદિ વિરોધઃ સ્યાત્. ન ત્વ્ અસ્તિ વિરોધઃ. તત્રાપિ ભવિષ્યતિ, ઇહાપિ તદ્ એતદ્ ઉક્તમ્, વિધ્યન્તો વા પ્રકૃતિવચ્ ચોદનાયાં પ્રવર્તેતેતિ.
ઉચ્યતે, પ્રકૃતિવદ્ ઇતિ કિમ્. આહ, અષ્ટમે પ્રકૃતિનિયમં કરિષ્યતિ. ઇયમ્ અસ્ય પ્રકૃતિર્ ઇતિ. તદ્ ઉચ્યતે, વિધ્યન્તો વા પ્રકૃતેર્ ઇવ પ્રવર્તેત. યા યા તસ્ય કર્મણઃ{*7।294*} પ્રકૃતિર્ ઇતિ યસ્યાગ્નેયઃ પ્રકૃતિઃ, તસ્યાગ્નેયાદ્ એવ. યસ્યાગ્નીષોમીયઃ, તસ્યાગ્નીષોમીયાદ્ ઇત્ય્ એવં સર્વત્ર.
અથ કસ્માન્ ન લૌકિકો વિધ્યન્તઃ કલ્પ્યતે. ઉચ્યતે, લૌકિકસ્ય વિધેર્ અભાવાદ્ વિધ્યન્ત એવ નાસ્તિ. કુતસ્ તત્ કલ્પનેતિ. આહ, લૌકિકીતિકર્તવ્યતા પ્રાપ્યતામ્, કિં વિધ્યન્તકલ્પનયેતિ. ઉચ્યતે, વૈદિકી હ્ય્ અત્રેતિકર્તવ્યતા ન લૌકિકી. કસ્માત્. તથા હિ લિઙ્ગદર્શનં પ્રયાજાદિ સમર્થિતં ભવતિ.
નોતેસ્:
*{7।287: મહાભાષ્ય 1.1.3.92}*
*{7।288: એ2: તસ્યાભ્યાજેતિ વિધ્યાદિઃ}*
*{7।289: તૈત્. સ્. 3.2.2}*
*{7।290: એ2: અશ્રુતઃ શબ્દઃ કલ્પ્યેત}*
*{7।291: વાજ. સ્. 24.20}*
*{7।292: વાજ. સ્. 24.20}*
*{7।293: એ2: નનુ યદિ}*
*{7।294: એ2: યો યસ્ય કર્મણઃ}*
લિઙ્ગહેતુત્વાદ્ અલિઙ્ગે લૌકિકં સ્યાત્

યદિ લિઙ્ગાદ્ વૈદિકો ઽભ્યુપાયો ભવતિ, તેન તર્હ્ય્ અલિઙ્ગે લૌકિકં સ્યાત્. યત્ર કર્મણિ કિંચિલ્ લિઙ્ગં નાસ્તિ, તત્ર લૌકિકં સ્યાદ્ વિધાનમ્. યથા, ઐન્દ્રાગ્નમ્ એકાદશકપાલં નિર્વપેત્, યસ્ય સજાતાવીયુર્ ઇતિ.
[62]{*7।295*}
નોતેસ્:
*{7।295: એ2: 5,433; એ6: 3,41}*
લિઙ્ગસ્ય પૂર્વવત્ત્વાચ્ ચોદનાશબ્દસામાન્યાદ્ એકેનાપિ નિરૂપ્યેત યથા સ્થાલીપુલોકેન

અત્રોચ્યતે, સ્યાદ્ એવમ્, યદિ લિઙ્ગહેતુકો વૈદિક ઉપાયઃ સ્યાત્. ન ત્વ્ અસૌ લિઙ્ગહેતુકઃ. કિંહેતુકસ્ તુ. વિધ્યન્તહેતુકઃ. વિધ્યન્તો ઽપિ ન્યાયપૂર્વઃ, સ ચ ન્યાયસ્ તુલ્યઃ સર્વેષાં કર્મણાં વૈકૃતાનાં લિઙ્ગવતામ્{*7।296*} ચ. કુતઃ. ચોદનાશબ્દસામાન્યાત્. કર્મચોદનાયાં શાબ્દઃ સમાનઃ. સર્વત્ર વિધ્યાદિર્ અસ્તિ, ન વિધ્યન્તઃ. તુલ્યશ્ ચાપેક્ષયાન્યત્ર શ્રુતેન વિધ્યન્તેન સંબન્ધઃ. તદ્ એતન્ ન્યાયપૂર્વકં લિઙ્ગમ્ એકત્રાપિ દૃશ્યમાનમ્, તુલ્યન્યાયાનાં સર્વેષાં ધર્મવત્તાં જ્ઞાપયતિ. યથા સ્થાલ્યાં તુલ્યપાકાનાં પુલાકાનામ્ એકમ્ ઉપમૃદ્યાન્ય્ એષામ્ અપિ સિદ્ધતાં જાનાતિ, તુલ્યો હેતુર્ અસ્ય ચાન્યેષાં ચ સિદ્ધત્વસ્યેતિ. તસ્માત્ સર્વત્ર વૈદિકીતિકર્તવ્યતા.
અથ યદ્ ઉક્તમ્, દૃષ્ટપ્રવૃત્તિર્ લૌકિકીતિકર્તવ્યતેતિ. અત્ર બ્રૂમઃ, સામાન્યતોદૃષ્ટમ્ એતદ્ ઉપદિશ્યતે. સામાન્યતોદૃષ્ટં ચ યદ્ અવ્યભિચારિ, તત્ પ્રમાણમ્. સવ્યભિચારં ચૈતત્. દૃષ્ટા હિ ગણયાગાદયો ઽનેવમિતિકર્તવ્યતાકાઃ. તસ્માદ્ દૃષ્ટપ્રવૃત્તિત્વાદ્ ઇત્ય્ અહેતુઃ.
યત્ તુ વૈદિક્યા ભાગિત્વાત્ તત્પૂર્વકાણિ લિઙ્ગાનિ ભવિષ્યન્તીતિ. અત્ર બ્રૂમઃ, ભાગિત્વસ્યાપૂર્વેતિકર્તવ્યતાકત્વં{*7।297*} કિલ હેતુઃ. તદ્ ભાવશ્ ચ તસ્યાઃ શબ્દપૂર્વઃ. શબ્દેન ચ દર્શપૂર્ણમાસયોર્ અસૌ વિજ્ઞાયતે{*7।298*}, ન સર્વત્રેતિ. તસ્માન્ ન ભાગિત્વમ્. અતો વિધ્યન્તેનૈવેતિકર્તવ્યતા પ્રાપ્યતે, નાન્યથા. અથ કસ્માદ્ એતાનિ વૈકૃતાનિ વાક્યાનિ ન્યૂનાન્ય્ એવ નાનુમન્યન્તે, કિમ્ એભિઃ પૂરિતૈઃ. ન્યૂનાન્ય્ અનર્થકાનિ ભવન્તિ. ભવન્તુ, કો [63]{*7।299*} દોષઃ. શિષ્ટૈર્ એષાં સંપરિગ્રહો ન યુજ્યતે. પ્રમાદાદ્ ભવિષ્યતીતિ. નાસ્ત્ય્ અક્ષરે માત્રાયાં વા પ્રમાદઃ. કુતો એતાવતિ ગ્રન્થે ભવિષ્યતિ. કથમ્. તુલ્યં ચ સાંપ્રદાયિકમ્{*7।300*} ઇત્ય્ ઉક્તમ્. વ્યામોહો ઽપિ વિદુષાં યુગસહસ્રાણિ બહૂનિ નાનુવર્તેત. યુજ્યતે ચૈષામ્ અપેક્ષયા પૂરણમ્. તસ્માદ્ ઊનાનિ નાનુમન્યન્તે. અતો વૈદિકીતિકર્તવ્યતેતિ સિદ્ધમ્.
નોતેસ્:
*{7।296: એ2: લિઙ્ગવતામ્ અલિઙ્ગવતાં}*
*{7।297: એ2: ભાગિત્વસ્યાપૂર્વેતિકર્તવ્યતાત્વં}*
*{7।298: એ2: અસાવ્ ઇતિ જ્ઞાયતે}*
*{7।299: એ2: 5,434; એ6: 3,42}*
*{7।300: તુલ્યં ચ સામ્પ્રદાયિકમ્ (મ્સ્ 1.2.8)}*
દ્વાદશાહિકમ્ અહર્ગણે તત્પ્રકૃતિત્વાદ્ ઐકાહિકમ્ અધિકાગમાત્ તદાખ્યં સ્યાદ્ એકાહવત્

પ્રજાકામા ગવામયનમ્ ઉપેયુર્{*7।301*} ઇતિ સત્રં વિધાયામ્નાયતે, જ્યોતિર્ ગૌર્ આયુર્{*7।302*} ઇતિ, ગવામયને દ્વાદશાહિકો વિધ્યન્ત ઇતિ વક્ષ્યતિ{*7।303*}, ગણેષુ દ્વાદશાહસ્ય{*7।304*} ઇતિ. તત્ર ચોદકેન દ્વાદશાહિકા ધર્માઃ પ્રાપ્યન્તે. એકાહાનામ્ અપિ યથા સ્વં નામભિઃ પ્રાતિસ્વિકાઃ. યે તત્ર દ્વાદશાહિકા ઐકાહિકૈર્ અવિરુદ્ધાઃ, તે યથાપ્રાપ્તં ક્રિયન્તે. વિરુદ્ધેષુ સંશયઃ. કિં દ્વાદશાહિકો ધર્મઃ કર્તવ્યઃ, ઉતૈકાહિક ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. તત્ર સૂત્રેણૈવોપક્રમઃ. દ્વાદશાહિકમ્ અહર્ગણે તત્પ્રકૃતિત્વાત્. દ્વાદશાહપ્રકૃતિત્વાદ્ વિધ્યન્તેનૈવ પ્રાપ્યન્તે.
નન્વ્ એવં નામધેયં બાધ્યતે. ન બાધિષ્યતે નામધેયં જ્યોતિર્ આદિ. અધિકાગમાદ્ ભવિષ્યતિ. યે જ્યૌતિષ્ટૌમિકેભ્યો ઽધિકાઃ સ્તોત્રશસ્ત્રવિકારાઃ, તદાગમાત્, એકાહવત્. યથા તસ્મિન્ન્ એવ જ્યોતિષ્ય્ એકાહે જ્યોતિઃશબ્દો ઽધિકાગમાદ્ ભવતિ. સત્સુ જ્યૌતિષ્ટૌમિકેષુ જ્યોતિષ્ટોમે ઽભાવાત્. અધિકધર્માર્થો ઽયં શબ્દઃ, [64]{*7।305*} ન ચાધિકાનાં દ્વાદશાહિકૈર્ વિરોધો ઽસ્તિ. તસ્માદ્ દ્વાદશાહિકં ધર્મજાતં વિરુદ્ધં કર્તવ્યમ્ ઇતિ.
અધિકાગમાત્ તદાખ્યં સ્યાદ્ એકાહવદ્ ઇત્ય્ એતસ્યાપરા વ્યાખ્યા. યે દ્વાદશાહે ઽધિકા ઐકાહિકેભ્યઃ કેચિદ્ ધર્મા ઉચ્યન્તે. અભિપ્લવો ઽન્વહં ભવતિ{*7।306*}, ગોરિવીતમ્{*7।307*} અન્વહં ભવતીતિ. તેષામ્ અધિકાનામ્ આગમાત્ તદાખ્યં સ્યાત્. એતદ્ દ્વાદશાહિકમ્ અહર્જ્યોતિરાખ્યમ્ આયુરાખ્યં વા{*7।308*}. કથમ્. એકાહવત્. યથા તસ્મિન્ન્ એવૈકાહે ઽયં જ્યોતિરાદિશબ્દો જ્યૌતિષ્ટૌમિકેભ્યો ઽધિકેષુ વૈશેષિકેષુ ધર્મેષ્વ્ આગતેષુ ભવતિ, એવમ્ ઇહાપ્ય્ અધિકાગમસામાન્યાદ્ ગૌણો ભવિષ્યતિ. યથા ષાડહિકાનાં પૃષ્ઠાનાં ભાવાદ્ એકાહો વિશ્વજિત્ ષડહ{*7।309*} ઇત્ય્ ઉક્તમ્. તમ્ એકાહં ષડહ ઇત્ય્ આચક્ષત{*7।310*} ઇતિ. એવમ્ ઇહાપિ. ગૌણશ્ ચેન્ ન પ્રાપકઃ. તસ્માન્ નાસ્તિ નામધેયાદ્ ધર્મપ્રાપ્તિર્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{7।301: તાણ્ડ્. બ્ર્. 4.1.4,7}*
*{7।302: ઐત્. બ્ર્. 18.15; તૈત્. સ્. 7.4.4}*
*{7।303: અદ્ મ્સ્ 8.1.17}*
*{7।304: મ્સ્ 8.1.17}*
*{7।305: એ2: 5,435; એ6: 3,42}*
*{7।306: તાણ્ડ્. બ્ર્. 5.8.4}*
*{7।307: એ2: ગૌરિવીતમ્}*
*{7।308: ઐત્. બ્ર્. 18.15}*
*{7।309: તાણ્ડ્. બ્ર્. 16.5.24}*
*{7।310: વ્ગ્લ્. અદ્ મ્સ્ 7.3.6 ff}*
લિઙ્ગાચ્ ચ

લિઙ્ગાચ્ ચૈતજ્ જ્ઞાયતે, યથા દ્વાદશાહિકં કર્તવ્યમ્ ઇતિ. કિં લિઙ્ગં ભવતિ. દ્વાભ્યાં લોમાવદ્યતિ દ્વાભ્યાં ત્વચં દ્વાભ્યામ્ અસૃગ્ દ્વાભ્યાં માંસમ્{*7।311*} ઇતિ. એવં ષડ્દ્વિકાન્ અનુક્રમ્યાહ, યદ્ દ્વાદશોપસદો ભવન્તિ, આત્માનમ્ એતન્ નિર્વદ્યત ઇતિ દ્વાદશાહિકં ધર્મં દ્વાદશોપસત્ત્વં દર્શયતિ. તદ્ ઉપપદ્યતે, યદિ દ્વાદશાહિકં ધર્મજાતં વિરોધિ કર્તવ્યમ્. ઇતરથા ચૈકાહિકં ષડુપસત્ત્વં{*7।312*} સ્યાત્{*7।313*}. તસ્માત્ પશ્યામઃ, દ્વાદશાહિકં કર્તવ્યમ્ ઇતિ. તથેદમ્ અપરં લિઙ્ગમ્. યસ્યાતિરિક્તમ્ એકાદશિન્યામ્ આલભેરન્ ન પ્રિયં{*7।314*} ભ્રાતૃવ્યમ્ અતિરિચ્યેત. અથ યદ્ દ્વૌ પશૂ સમસ્યેયુઃ, કનીય આયુઃ કુર્વીરન્{*7।315*}. યદ્ય્ એતે બ્રાહ્મણવન્તઃ પશવ આલમ્ભન્તે નાપ્રિયં ભ્રાતૃવ્યમ્ અત્યતિરિચ્યતે [65]{*7।316*} ન કનીય આયુઃ કુર્વીતેતિ{*7।317*}, એકાદશિન્યાં વિહારં દ્વાદશાહિકં ધર્મં દર્શયતિ. કથમ્. વિહારે સત્ય્ અતિરેકઃ પશૂનામ્ આપદ્યતે. અતિરેકભયાચ્ ચ દ્વયોર્ દ્વયોઃ સમાસઃ. એકાહધર્મપ્રાપ્તૌ વિહારો ન સ્યાત્. તત્રૈતદ્દર્શનં ન યુજ્યતે. તસ્માદ્ દ્વાદશાહિકં કાર્યમ્.
નોતેસ્:
*{7।311: તૈત્. સ્. 7.4.9}*
*{7।312: એ2: ત્ર્યુપસત્ત્વં}*
*{7।313: તૈત્. સ્. 6.2.5}*
*{7।314: એ2: અપ્રિયં}*
*{7।315: તૈત્. બ્ર્. 1.2.5.3}*
*{7।316: એ2: 5,436; એ6: 3,43}*
*{7।317: એ2: કુર્વત ઇતિ}*
ન વા ક્રત્વભિધાનાદ્ અધિકાનામ્ અશબ્દત્વમ્

ન વા દ્વાદશાહિકં કાર્યમ્. કિં તર્હિ. એકાહિકમ્. કિં કારણમ્. ચોદકેન દ્વાદશાહિકં પ્રાપ્નોતિ, નામધેયેનૈકાહિકમ્. નામધેયં ચ ચોદકાદ્ બલીયઃ. કુતઃ. પ્રત્યક્ષત્વાત્. પ્રત્યક્ષં નામધેયમ્, ચોદકં ત્વ્ આનુમાનિકમ્.
નનુ વિધ્યન્તો ઽપિ પ્રત્યક્ષઃ. સત્યં પ્રકૃતૌ પ્રત્યક્ષો વિધ્યન્તઃ, વિકૃતૌ ત્વ્ આનુમાનિકઃ, નામધેયં પુનર્ વિકૃતાવ્ અપિ પ્રત્યક્ષમ્, પ્રત્યક્ષં ચાનુમાનાદ્ બલીયઃ, તસ્માદ્ ઐકાહિકં કાર્યમ્.
નન્વ્ અધિકાર્યં નામધેયમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. અત્રોચ્યતે, અધિકાનામ્ અશબ્દત્વમ્. અધિકાનાં શબ્દો નાસ્તિ. ઇમે જ્યોતિરાદયઃ શબ્દાઃ કર્મનામધેયાનીત્ય્ ઉક્તમ્. અપિ વા નામધેયં સ્યાદ્ યદ્ ઉત્પત્તાવ્ અપૂર્વમ્ અવિધાયકત્વાદ્{*7।318*} ઇતિ. યત્ તુ, અધિકાગમાત્ તદાખ્યં સ્યાદ્ ઇતિ. તત્ર બ્રૂમઃ, વચનાદ્ અધિકાગમો ન નામધેયેન. યત્ તુ, તેષ્વ્ અસત્સુ શબ્દસ્યાભાવાદ્ ઇતિ. નૈતે કદાચિદ્ આયુરાદિષુ ન સન્તિ. કથં તેષામ્ અભાવે શબ્દસ્યાભાવો દૃષ્ટઃ. યત્ તુ, જ્યોતિષ્ટોમે નાસ્તિ જ્યોતિરાદિઃ શબ્દ ઇતિ. કર્માન્તરત્વાત્. જ્યોતિષ્ટોમ આયુરાદિઃ શબ્દો નાસ્તિ, ન ધર્માભાવાત્. તસ્માદ્ ઐકાહિકં વિરુદ્ધં ધર્મજાતં કર્તવ્યમ્ ઇતિ. અધિકાગમાત્ તદાખ્યં સ્યાત્. એકાહવદ્ ઇત્ય્ એતસ્ય દ્વિતીયવ્યાખ્યાપરિહારઃ. ગૌણઃ સન્ન્ અનુ[66]{*7।319*}વાદમાત્રમ્ અનર્થકં સ્યાત્. તસ્માત્ પૂર્વોક્તેન ન્યાયેન નામધેયં ધર્માણાં પ્રાપકમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{7।318: મ્સ્ 1.4.2}*
*{7।319: એ2: 5,437; એ6: 3,44}*
લિઙ્ગં સંઘાતધર્મઃ સ્યાત્ તદર્થાપત્તેર્ દ્રવ્યવત્

અથ યલ્ લિઙ્ગમ્ ઉપદિષ્ટમ્, દ્વાદશોપસત્ત્વદર્શનમ્, તસ્ય પરિહાર ઉચ્યતે. લિઙ્ગં સંઘાતધર્મઃ સ્યાત્. લિઙ્ગમ્ એતત્સંઘાતધર્મઃ સ્યાત્. દ્વાદશાહો ઽહઃસંઘાતઃ. સ ફલાય ચોદ્યતે. દ્વાદશાહમ્ ઋદ્ધિકામા ઉપેયુર્ ઇતિ. ગવામયનમ્ અપિ અહઃસંઘાતાન્તરમ્. તસ્મિન્ન્ એવ કાર્યે ફલસિદ્ધૌ વિધીયતે. તસ્ય તત્કાર્યાપત્ત્યા દ્વાદશાહધર્માન્ ગૃહ્ણાતિ, ન ચોદકેન, દ્રવ્યવત્. યથા દ્રવ્યે વ્રીહૌ ધર્માઃ શ્રુતાસ્ તે તત્કાર્યાપન્નેષુ પ્રતિનિધિભૂતેષુ{*7।320*} પ્રાપ્યન્તે, ન ચોદકેન તદ્વત્.
નોતેસ્:
*{7।320: એ2: તત્કાર્યાપન્નેષુ નીવારેષુ પ્રતિનિધિભૂતેષુ}*
ન વાર્થધર્મત્વાત્ સંઘાતસ્ય ગુણત્વાત્

નૈતદ્ યુક્તમ્. કુતઃ. અર્થધર્મત્વાત્. અપૂર્વધર્મત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અપૂર્વધર્મો દ્વાદશોપસત્ત્વં ન સંઘાતધર્મઃ. કસ્માત્. સંઘાતસ્ય ગુણત્વાત્. અહાન્ય્ અત્ર પ્રધાનાનિ. દ્વાદશાહેનેતિ દ્વાદશત્વં{*7।321*} તેષાં ગુણઃ. વિશેષણમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. વિશિષ્ય એવ કાર્યં પ્રતીયતે, ન વિશેષણે. યથા રાજપુરુષ આનીયતામ્ ઇત્ય્ ઉક્તે પુરુષ આનીયતે, ન રાજા. યથા ચ, મૃષ્ટં ભુઙ્ક્તે દેવદત્ત ઇત્ય્ ઉક્તે, ન શાકં સૂપો વા પ્રતીયતે. યદ્ એવ પ્રધાનં તત્ પ્રતીયતે. કિમ્ અતઃ. અતો ઽહાનિ ફલવન્તિ, ન સંઘાતઃ. ફલવતશ્ ચ ધર્માઃ. તસ્માન્ ન દ્વાદશોપસત્ત્વં સંઘાતધર્મઃ. એવં [67]{*7।322*} ચેન્ ન ગવામયને કાર્યાપત્તિતો ધર્માઃ પ્રાપ્યન્તે. અતો ઽપરિહારો ઽયમ્.
નોતેસ્:
*{7।321: એ2: દ્વાદશાહત્વં}*
*{7।322: એ2: 5,438; એ6: 3,44}*
અર્થાપત્તેર્ દ્રવ્યેષુ ધર્મલાભઃ સ્યાત્॥6.4.18॥
યદ્ ઉક્તમ્{*7।323*}, દ્રવ્યવદ્ ઇતિ. યુક્તં દ્રવ્યેષુ. તત્ર હિ વ્રીહિકાર્યાપન્ના નીવારાઃ કાર્યાપત્તિતસ્ તદ્ધર્માંલ્ લભન્તે. ઇહ પુનર્ દ્વાદશોપસત્ત્વં નૈવ સંઘાતધર્મ ઇત્ય્ અપદિષ્ટો હેતુઃ. તસ્માદ્ અદૃષ્ટાન્તો દ્રવ્યવદ્ ઇતિ.
આહ, કથં તર્હિ ઇદં લિઙ્ગદર્શનમ્. અત્રોચ્યતે,
નોતેસ્:
*{7।323: એ2: યચ્ ચોક્તમ્}*
પ્રવૃત્ત્યા નિયતસ્ય લિઙ્ગદર્શનમ્

ગવામયને દ્વાદશાહિકં પ્રથમમ્ અહઃ, પ્રાયણીયો ઽતિરાત્રઃ. તસ્ય ધર્મો દ્વાદશોપસત્ત્વમ્. તદુપાદાને મુખ્યસ્યાનુગ્રહઃ. ષડુપસત્ત્વોપાદાને જઘન્યાનાં જ્યોતિરાદીનામ્, મુખ્યસ્ય પ્રાપ્તકાલમ્ અનુગ્રહમ્ અતિક્રમિતુમ્ કિંચિત્ કાર્યં{*7।324*} નાસ્તિ. અતસ્ તદનુગ્રહાર્થં દ્વાદશોપસત્ત્વં ભવતિ. તથા મુખ્યયા{*7।325*} પ્રવૃત્ત્યા નિયતસ્યૈતદ્દર્શનમ્, ન ચોદકપ્રાપ્ત્યા. યસ્માચ્ ચોદકો નામધેયાદ્ અબલઃ. વક્ષ્યતિ ચ, વિપ્રતિષિદ્ધધર્માણાં સમવાયે ભૂયસાં સ્યાત્ સધર્મત્વમ્{*7।326*}. મુખ્યં વાપૂર્વચોદનાલ્ લોકવદ્{*7।327*} ઇતિ.
અથ યદ્ દ્વિતીયં લિઙ્ગદર્શનમ્ ઉક્તમ્, એકાદશિન્યાં વિહારદર્શનમ્. તત્રોચ્યતે,
[68]{*7।328*}
નોતેસ્:
*{7।324: એ2: કારણં}*
*{7।325: એ2: તસ્માન્ મુખ્યયા}*
*{7।326: મ્સ્ 12.2.24}*
*{7।327: મ્સ્ 12.2.25}*
*{7।328: એ2: 5,439; એ6: 3,45}*
વિહારદર્શનં વિશિષ્ટસ્યાનારભ્યવાદાનાં પ્રકૃત્યર્થત્વાત્