મીમાંસાસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 5.4

સર્વેષાં ચૈષ{*5।95*} વાદઃ, એકસ્તોમકાનામ્ અનેકસ્તોમકાનાં ચ. કુતઃ? અવિશેષવચનાદ્ અન્યશબ્દસ્ય. નન્વ્ એકસ્તોમકાઃ ક્રતવઃ સંકીર્ત્યન્તે. સત્યં સંકીર્ત્યન્તે, પ્રશંસાર્થમ્, ન [585]{*5।96*} વિશેષાર્થમ્. કઃ પુનઃ પ્રશંસાર્થઃ? યો વૈ ત્રિવૃદ્ અન્યં યજ્ઞક્રતુમ્ આપદ્યતે સ તં દીપયતિ, ચોદકપ્રાપ્તા ધર્મા અભ્યસ્તાઃ પ્રકૃતૌ, વિકૃતૌ સુખં પ્રતિપદ્યન્તે.
[586]{*5।97*}
નોતેસ્:
*{5।95: એ2: વૈષ}*
*{5।96: એ2: 5,162; એ6: 2,96}*
*{5।97: એ2: 5,162; એ6: 2,96}*
ક્રમકો યો ઽર્થશબ્દાભ્યાં શ્રુતિવિશેષાદ્ અર્થપરત્વાચ્ ચ

ઇહ પાઠક્રમસ્ય શ્રુત્યર્થક્રમાભ્યાં સહ બાધાં પ્રતિ વિચારણમ્{*5।98*}. કિં પાઠક્રમસ્ તાભ્યાં તુલ્યઃ, ઉત બાધ્યત ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? તુલ્યબલાવ્ એતૌ, પાઠો ઽપિ હિ કારણં શ્રુત્યર્થાવ્ અપિ. ન ચ પ્રામાણ્યે કશ્ચિદ્ વિશેષો ઽસ્તિ, તસ્માદ્ અનિયમ ઇતિ. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, પાઠક્રમો હિ બાધ્યતે શ્રુત્યા, અર્થેન ચ. કુતઃ? શ્રુતિવિશેષાત્, અર્થપરત્વાચ્ ચ. શ્રુતિવિશેષઃ કઃ? યત્ર શ્રવણં તત્ર પ્રત્યક્ષં કારણમ્, પાઠક્રમસ્ ત્વ્ આનુમાનિકઃ, પાઠક્રમેણ સ્મરણમ્, એવમ્ અભિનિર્વર્તયિતવ્યમ્ ઇત્ય્ અવગમ્યતે. તસ્યાર્થવત્ત્વેનૈકયોપપત્ત્યા તસ્યૈવાનુષ્ઠાનમ્{*5।99*}. શ્રુત્યા પુનર્ અનુષ્ઠાનમ્ એવ, એવં ભવતીતિ પ્રત્યક્ષાદ્ અવગમ્યતે.
તથાર્થેન. કુતઃ? અર્થપરત્વાત્, અર્થાર્થં હિ સર્વં પ્રધાનાર્થમ્{*5।100*}, પ્રધાનમ્ અભિનિર્વર્તયતીતિ સર્વં ક્રિયતે. તસ્માત્ પાઠસ્ તાભ્યાં બાધ્યતે.
કિમ્ ઉદાહરણં પ્રયોજનં ચ? શ્રુત્યામ્{*5।101*} આશ્વિનો દશમો ગૃહ્યતે, તં તૃતીયં જુહોતિ, અત્ર પાઠક્રમસ્ય બલીયસ્ત્વે તૃતીયસ્ય ગ્રહણમ્, સિદ્ધાન્તે તુ દશમસ્ય. અર્થે, અગ્નિહોત્રહોમઃ પૂર્વમ્ આમ્નાયતે, પશ્ચાચ્ છ્રપણમ્. એવં કર્તવ્યમ્, યદિ પાઠો બલવાન્. સિદ્ધાન્તે શ્રપણં પૂર્વમ્, તતો હોમઃ.
[587]{*5।102*}
નોતેસ્:
*{5।98: એ2: વિચારણા}*
*{5।99: એ2: તથૈવાનુષ્ઠાનમ્}*
*{5।100: એ1 ગિબ્ત્ પ્રધાનાર્થમ્ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{5।101: એ2: શ્રુતૌ}*
*{5।102: એ2: 5,163; એ6: 2,97}*
અવદાનાભિઘારણાસાદનેષ્વ્ આનુપૂર્વ્યં પ્રવૃત્ત્યા સ્યાત્

સ્તો દર્શપૂર્ણમાસૌ, તત્ર પૂર્વં દધ્નો ધર્માઃ સમામ્નાતાઃ, પશ્ચાદ્ આગ્નેયસ્ય, પ્રદાનં ચાગ્નેયસ્ય પૂર્વમ્. તત્ર સંદેહઃ, કિં પ્રાવૃત્તિકેન ક્રમેણ પૂર્વં દધ્નો ઽવદાનાભિઘારણાસાદનાનિ, ઉત મુખ્યક્રમેણ પૂર્વમ્ આગ્નેયસ્યેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? અનિયમ ઇત્ય્. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, અવદાનાદિષુ પ્રાવૃત્તિકેન પૂર્વં દધ્ન ઇતિ. કુતઃ? એવમ્ અનુજ્ઞાતેભ્યો વ્યવધાયકેભ્યો નાભ્યધિકો ઽન્યો વા વ્યવધાયકઃ કલ્પિતો ભવિષ્યતિ, દર્શયતિ ચ દધ્નઃ પૂર્વમ્ એવ દેયમ્{*5।103*} ઇતિ.
નોતેસ્:
*{5।103: એ2: પૂર્વમ્ અવદેયમ્}*
યથાપ્રદાનં વા તદર્થત્વાત્

યથાપ્રદાનં વા કર્તવ્યાનિ, યસ્ય પ્રદાનં પૂર્વમ્, તસ્યાવદાનાનિ પૂર્વમ્, તસ્માદ્ આગ્નેયસ્ય. કુતઃ? પ્રદાનચોદનાગૃહીતત્વાદ્{*5।104*} અવદાનાદીનામ્, પ્રદાનોપક્રમા એતે ન પૃથક્પદાર્થા એતે{*5।105*} ઇત્ય્ ઉક્તમ્. અભિઘારણમ્ અવદાનં ચ તસ્ય પ્રદાનચિકીર્ષયૈવ ક્રિયતે. આસાદનમ્ અપિ પ્રદાનાર્થમ્ એવાસન્ન્ અકરણમ્{*5।106*}, એવં દૃષ્ટાર્થતા ભવતિ. તસ્માન્ મુખ્યક્રમેણાઙ્ગાનાં પ્રયોગ ઇતિ.
યત્ તુ, દધ્નઃ પૂર્વં પ્રવૃત્તિર્ ઇતિ. અર્થાત્ પૂર્વં પ્રવૃત્તિઃ, ન પાઠાત્. પ્રાવૃત્તિકાચ્ ચ મુખ્યક્રમો બલીયાન્, મુખ્યક્રમે ગૃહ્યમાણે પ્રથમ એકઃ પદાર્થો વિપ્રકૃષ્ટકાલઃ સ્યાત્, પ્રાવૃત્તિકે પુનર્ ગૃહ્યમાણે સર્વેષાં વિપ્રકર્ષઃ. તસ્માન્ મુખ્યક્રમો બલીયાન્ ઇતિ. અથ યલ્ લિઙ્ગમ્ ઉક્તમ્, દધ્નઃ પૂર્વમ્ અવદેયમ્ [588]{*5।107*} ઇતિ. અત્રોચ્યતે, શૃતાભિપ્રાયમ્{*5।108*} એતદ્ ભવિષ્યતિ. તસ્માદ્ અદોષઃ.
નોતેસ્:
*{5।104: એ2: પ્રદાનં ચોદનાગૃહીતત્વાદ્}*
*{5।105: એ2 ઓમ્. એતે}*
*{5।106: એ1 ગિબ્ત્ આસન્ન્ અકરણમ્ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{5।107: એ2: 5,164; એ6: 2,98}*
*{5।108: એ2: શ્રુતાભિપ્રાયમ્}*
લિઙ્ગદર્શનાચ્ ચ

લિઙ્ગમ્ અપ્ય્ અસ્મિન્ન્ અર્થે ભવતિ, સ વૈ ધ્રુવામ્ એવાગ્રે ઽભિઘારયતિ, તતો હિ પ્રથમાવ્ આજ્યભાગૌ યક્ષ્યન્ ભવતીતિ. તસ્માદ્ અપિ મુખ્યક્રમેણ નિયમ ઇતિ.
વચનાદ્ ઇષ્ટિપૂર્વત્વમ્

ઇષ્ટિપૂર્વત્વં સમાનાતમ્. તત્ર સંદેહઃ, કિમ્ ઇષ્ટિપૂર્વત્વમ્, સોમપૂર્વત્વં વા વિકલ્પઃ{*5।109*}, અથવેષ્ટિપૂર્વત્વમ્ એવેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? ઇષ્ટિપૂર્વત્વમ્ એવ સ્યાત્. કુતઃ? વચનાત્, વચનમ્ ઇદં ભવતિ, એષ વૈ દેવરથો યદ્ દર્શપૂર્ણમાસૌ, યો દર્શપૂર્ણમાસાવ્ ઇષ્ટ્વા સોમેન યજતે, રથસ્પષ્ટ એવાવસાને વરે દેવાનામ્ અવસ્યતીતિ{*5।110*}, નાસ્તિ વચનસ્યાતિભારઃ. તસ્માદ્ ઇષ્ટિપૂર્વત્વમ્ એવેતિ.
નોતેસ્:
*{5।109: એ2: વિકલ્પ્યતે}*
*{5।110: તૈત્.સ્. 2.5.6.1}*
સોમશ્ ચૈકેષામ્ અગ્ન્યાધેયસ્યર્તુનક્ષત્રાતિક્રમવચનાત્ તદન્તેનાનર્થકં હિ સ્યાત્

ઇષ્ટિપૂર્વત્વમ્ ઇત્ય્ એતદ્ ગૃહ્ણીમઃ, કિં તુ સોમશ્ ચૈકેષાં{*5।111*} પૂરો{*5।112*} દર્શપૂર્ણમાસયોઃ સ્યાત્. કુતઃ? અગ્ન્યાધેયસ્યર્તુનક્ષત્રાતિક્રમવચનાત્. યઃ સોમેન યક્ષ્યમાણો ઽગ્નીન્ આદધીત, નર્તું સ{*5।113*} પ્રતીક્ષેન્ ન નક્ષત્રમ્ ઇતિ. યઃ સોમયાગં કર્તુમ્ આદધીત્, સ ન પ્રતીક્ષેત નક્ષત્રં નાપ્ય્ ઋતું તાવત્ય્ એવાદધીતેત્ય્ આનન્તર્યમ્ ઉચ્યતે. ઇતરથા, ઋતુનક્ષત્રાતિક્રમવચનમ્ અનર્થકં સ્યાત્ [589]{*5।114*}, આનન્તર્યે ઽનપેક્ષ્યમાણે યસ્યૈવર્તુનક્ષત્રે ઉક્તે તસ્યૈવ તયોર્ અનાદરઃ કીર્તિતઃ સ્યાત્, તસ્માદ્ અસ્તિ સોમાધાનયોર્ આનન્તર્યમ્ ઇતિ. અપિ ચ વિસ્પષ્ટા ચાદ્યતની વિભક્તિઃ, સોમેન યક્ષ્યમાણ ઇતિ, સા ચ નેષ્ટિપૂર્વત્વમ્{*5।115*} અનુજ્ઞાય વિવક્ષ્યતે, ન તદાદ્યતનકાલવિવક્ષા, તત્રાયં શબ્દો વિપ્રતિષિધ્યેત. તસ્માદ્ આનન્તર્યવિવક્ષેત્ય્ અવગમ્યતે.
નોતેસ્:
*{5।111: એ2: ચૈષાં}*
*{5।112: એ2: પૂર્વો}*
*{5।113: એ2 ઓમ્. સ}*
*{5।114: એ2: 5,165; એ6: 2,98}*
*{5।115: એ2: યદા સેષ્ટિપૂર્વત્વમ્}*
તદર્થવચનાચ્ ચ નાવિશેષાત્ તદર્થત્વમ્

ઇતશ્ ચ સોમાધાનયોર્ આનન્તર્યમ્. કુતઃ? તદર્થવચનાત્, યઃ સોમેન યજેત સ અગ્નિમ્ આદધીતેતિ ચ. સર્વૈર્ અપ્ય્ અસૌ યક્ષ્યમાણો ઽગ્નિમ્ આધત્તે સોમેનાગ્નિહોત્રાદિભિશ્ ચ, નાસતિ સોમસ્ય વિશેષે સોમાર્થતા સ્યાત્. અયમ્ અસૌ વિશેષઃ સ્યાત્, યદ્ આનન્તર્યં સોમાધાનયોર્ ઇતિ.
અયક્ષ્યમાણસ્ય ચ પવમાનહવિષાં કાલનિર્દેશાદ્ આનન્તર્યાદ્ વિશઙ્કા સ્યાત્

સોમેનાયક્ષ્યમાણસ્ય ચ પવમાનહવિષાં કાલો નિર્દિશ્યતે, યઃ સોમેનાયક્ષ્યંઆણો ઽગ્નિમ્ આદધીત, સ પુરા સંવત્સરાદ્ ધવીંષિ નિર્વપેદ્ ઇતિ, ન ખલુ કશ્ચિદ્ અયક્ષ્યમાણઃ, સર્વસ્ય વિહિતત્વાત્. તસ્માદ્ અનન્તરમ્ અયક્ષ્યમાણ ઇતિ ગમ્યતે.
ઇષ્ટિર્ અયક્ષ્યમાણસ્ય, તાદર્થ્યે સોમપૂર્વત્વમ્

ઇદં પ્રયોજનસૂત્રં વર્ણ્યતે. ક્ષીણમ્ અધિકરણમ્. કિં પ્રયોજનં ચિન્તાયાઃ? ઇષ્ટિર્ અયક્ષ્યમાણસ્ય સોમેન નિરભિસંધિક આધાને. તદર્થત્વે તુ સોમપૂર્વત્વમ્{*5।116*}, સોમાર્થતાયાં ત્વ્ આધાનસ્ય સોમપૂર્વત્વં સ્યાત્.
[590]{*5।117*}
નોતેસ્:
*{5।116: એ2: તાદર્થ્યે સોમપૂર્વત્વમ્}*
*{5।117: એ2: 5,166; એ6: 2,99}*
ઉત્કર્ષાદ્ બ્રાહ્મણસ્ય સોમઃ સ્યાત્

અસ્ત્ય્ આધાનમ્, તત્રૈષો ઽર્હઃ સમધિગતઃ, ઇષ્ટિપૂર્વત્વં સોમપૂર્વત્વં ચેતિ. ઇદાનીં સંદેહઃ, કિં ત્રયાણાં વર્ણાનામ્ ઇષ્ટિપૂર્વત્વં સોમપૂર્વત્વં વા, ઉત બ્રાહ્મણસ્ય સોમપૂર્વત્વમ્ એવ, ઉત કેવલા પૌર્ણમાસ્ય્ ઉત્કૃષ્યતે, બ્રાહ્મણસ્યોભૌ કલ્પાવ્ ઇતિ. અથ વા કર્માન્તરમ્ ઇદમ્, યદ્ ઊર્ધ્વં સોમાત્, અથ વૈકં હવિર્ ઉત્કૃષ્યતે, બ્રાહ્મણસ્યોભાવ્ એવ કલ્પાવ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? ત્રયાણાં વર્ણાનામ્ ઇષ્ટિપૂર્વત્વં સોમપૂર્વત્વં વા. કુતઃ? અવિષેશાત્. ન કિંચિદ્ વિશેષમ્ અવગચ્છામઃ. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, બ્રાહ્મણસ્ય સોમપૂર્વત્વં સ્યાત્. કસ્માત્? ઉત્કર્ષાત્, ઉત્કર્ષો હિ શ્રૂયતે, આગ્નેયો વૈ બ્રાહ્મણો દેવતયા, સ સોમેનેષ્ટ્વાગ્નીસોમીયો ભવતિ. યદ્ એવાદઃ પૌર્ણમાસં હવિઃ, તત્ર હ્ય્{*5।118*} અનુનિર્વપેત્, તર્હ્ય્ ઉભયદેવત્યો ભવતીતિ. કિમ્ ઇવ હિ વચનં ન કુર્યાત્. તસ્માદ્ બ્રાહ્મણસ્ય સોમપૂર્વત્વમ્ એવેતિ.
નોતેસ્:
*{5।118: એ2: તત્ તર્હ્ય્}*
પૌર્ણમાસી વા શ્રુતિસંયોગાત્

યદ્ ઉક્તમ્, બ્રાહ્મણસ્ય સોમપૂર્વત્વમ્ એવેતિ, તન્ ન, તસ્યાપ્ય્ ઉભૌ કલ્પૌ. કુતઃ? અવિશેષાત્, ન હિ કલ્પયોર્ બ્રાહ્મણસ્ય કશ્ચિદ્ વિશેષ આમ્નાયતે. નન્વ્ ઇદાનીમ્ એવોક્તમ્, બ્રાહ્મણસ્યોત્કર્ષ ઇતિ. નેતિ બ્રૂમઃ, પૌર્ણમાસીમાત્રસ્ય તત્રોત્કર્ષઃ. શ્રુતિસંયોગઃ પૌર્ણમાસ્યાસ્ તત્ર, યદ્ એવાદઃ પૌર્ણમાસં હવિર્ ઇતિ, યાવદ્ વચનં વાચનિકમ્, તત્ર ન ન્યાયઃ ક્રમતે. તુલ્યયોર્ એકદેશ ઉત્કૃષ્ટે નૂનમ્ અપરો ઽપ્ય્ એકદેશ ઉત્કૃષ્યત ઇતિ.
[591]{*5।119*}
નોતેસ્:
*{5।119: એ2: 5,167; એ6: 2,100}*
સર્વસ્ય વૈકકર્મ્યાત્

યદ્ ઉચ્યતે, કેવલા પૌર્ણમાસ્ય્ ઉત્કૃષ્યત ઇતિ. તન્ ન, કૃત્સ્નસ્ય દર્શપૂર્ણમાસકર્મણ ઉત્કર્ષઃ, એવં ફલેન સંબન્ધઃ, ઇતરથા ન સ્યાત્ ફલમ્. એકદેશત્વાત્ પૌર્ણમાસ્યાઃ, કેવલાયામ્ ઉત્કૃષ્યમાણાયામ્ અવશિષ્ટસ્ય પૂર્વત્ર ક્રિયમાણસ્ય ન ફલં સ્યાત્, એકદેશત્વાત્, અફલત્વાચ્ ચોક્તમ્ અપિ ન ક્રિયેત. સમુદાયે ચોત્કૃષ્યમાણે ભવતિ ફલમ્. તસ્માદ્ અર્થાત્ સમુદાયસ્યોત્કર્ષઃ, એવં કૃત્સ્નોપદેશો ઽર્થવાન્ ભવિષ્યતીતિ. તસ્માત્ સર્વસ્યોત્કર્ષઃ, સોમપૂર્વત્વમ્ એવ બ્રાહ્મણસ્યેતિ.
સ્યાદ્ વા વિધિસ્ તદર્થેન

નૈતદ્ અસ્તિ{*5।120*}, યદ્ એવં સમુદાયસ્યાસતિ વચન ઉત્કર્ષઃ પરિકલ્પ્યેત, તસ્માદ્ અન્યદ્ એવૈવં નામકં કર્મ, ઊર્ધ્વં સોમાત્ સ્યાત્. એવમ્ એકદેશસ્યાશ્રુતં ફલં ન કલ્પયિતવ્યં ભવિષ્યતિ. નામધેયં તુ દ્વયોઃ કર્મણોર્ એકમ્, અક્ષાઃ પાદાઃ માષા ઇતિ યથા. પૌર્ણમાસધર્મકં વા કર્માન્તરં ચોદ્યત ઇતિ કર્મવિધાનમ્, શ્રુતેર્ એતદ્ ભવતિ, તદ્ વાક્યસ્ય બાધકમ્. તસ્માત્ કર્માન્તરમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{5।120: એ2: નૈતદ્ અસ્તિ કૃત્સ્નોત્કર્ષ ઇતિ}*
પ્રકરણાત્ તુ કાલઃ સ્યાત્

કર્માન્તરસ્યૈતદ્વાચકમ્ ઇતિ પ્રમાણાભાવઃ. પ્રકૃતસ્ય કર્મણો વાચકમ્ ઇતિ પ્રત્યક્ષમ્, યચ્ ચ સપ્રમાણકમ્, તદ્ ગ્રાહ્યમ્, અન્યાયશ્ ચાનેકાર્થત્વમ્. ધર્મગ્રહણે લક્ષણાશબ્દઃ શ્રુતિસંભવે કલ્પ્યઃ સ્યાત્. અપિ ચાસ્ય રૂપં ન ગમ્યતે, રૂપાવચનાન્ ન કર્માન્તરમ્. તસ્માત્ પ્રસિદ્ધેન નામ્ના પ્રકૃતસ્ય કર્મણો ગ્રહણં કાલવિધાનાર્થં સ્યાત્. ફલવત્ત્વાચ્ ચ કૃત્સ્નસ્યોત્કર્ષઃ, બ્રાહ્મણસ્ય [592]{*5।121*} ચ તથૈવ. યત્ તુ, શ્રુતિર્ વાક્યાદ્ બલીયસીતિ, અત્રોચ્યતે, યત્ર ફલં ન શ્રૂયતે, વાક્યાર્થો ઽપિ તાવત્ તત્ર ગૃહ્યતે. ન ચ, ઇહ ફલસ્ય શ્રવણમ્ અસ્તિ. કલ્પ્યં ફલમ્ ઇતિ યદ્ ઉચ્યતે, ન તત્, ફલવચનમ્{*5।122*} અન્તરેણ. તત્ર ફલવચનઃ શબ્દઃ કલ્પ્યેત, તેન ચ સહૈકવાક્યતા. કાલવચનેન તુ સહ પ્રત્યક્ષેણૈકવાક્યતેતિ. તસ્માન્ ન કર્માન્તરમ્. સ્થિતં તાવદ્ અપર્યવસિતમ્ અધિકરણમ્{*5।123*}.
નોતેસ્:
*{5।121: એ2: 5,186; એ6: 2,100}*
*{5।122: એ2: ફલં વચનમ્}*
*{5।123: એ2: અધિકરણમ્. અન્તરા ચિન્તાન્તરં વક્ષ્યતે}*
સ્વકાલે સ્યાદ્ અવિપ્રતિષેધાત્

યઃ સોમેન યક્ષ્યમાણો ઽગ્નિમ્ આદધીત, નર્તું સ{*5।124*} પ્રતીક્ષેન્{*5।125*} ન નક્ષત્રમ્ ઇતિ. અત્ર સંદેહઃ, કિમ્ આધાનસ્યાયં કાલવિશેષબાધઃ, ઉત સોમસ્યેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? આધાનસ્ય કાલબાધઃ, સ્વકાલે સ્યાત્ સોમઃ. કુતઃ? અવિપ્રતિષેધાત્, અઙ્ગમ્ આધાનમ્, તસ્ય કાલબાધો ન્યાય્યઃ, ન પ્રધાનસ્ય. અઙ્ગગુણવિરોધે ચ તાદર્થ્યાદ્ ઇતિ વક્ષ્યતે{*5।126*}.
નોતેસ્:
*{5।124: એ2 ઓમ્. સ}*
*{5।125: એ1 (વ્.લ્.): સૂક્ષ્મેત}*
*{5।126: વ્ગ્લ્. zઉ મ્સ્ 12.2.25}*
અપનયો વાધાનસ્ય સર્વકાલત્વાત્

અપનયો વાધાનાત્{*5।127*} સોમકાલસ્ય સ્યાત્. કુતઃ? આધાનસ્ય સર્વકાલત્વાત્, નૈવાધાને કશ્ચિત્ કાલનિયમો ઽસ્તિ, યદ્ અહર્ એવૈનં શ્રદ્ધોપનમેત્{*5।128*} તદ્ અહર્ આદધીતેતિ{*5।129*}. અપ્રાપ્તમ્ એવ તદ્ આધાનસ્ય, યત્ પ્રતિષિધ્યતે. તસ્માત્ સોમસ્ય કાલબાધ ઇતિ.
[593]{*5।130*}
નોતેસ્:
*{5।127: એ2 ઓમ્. આધાનાત્}*
*{5।128: એ1 (વ્.લ્.): યજ્ઞ ઉપનમેત્}*
*{5।129: શ્પ્બ્ર્ 2.1.3.9}*
*{5।130: એ2: 5,169; એ6: 2,101}*
પૌર્ણમાસ્ય્ ઊર્ધ્વં સોમાદ્ બ્રાહ્મણસ્ય વચનાત્

સ્થિતાદ્ ઉત્તરમ્. ન વૈતદ્{*5।131*} અસ્તિ, કૃત્સ્નૌ દર્શપૂર્ણમાસાવ્ ઉત્કૃષ્યેતે, ઊર્ધ્વં સોમાત્, કેવલા પૌર્ણમાસ્ય્ ઉત્કૃષ્યતે. કુતઃ? વચનાત્, વચનમ્ ઇદમ્, યદ્ એવાદઃ પૌર્ણમાસં હવિસ્ તત્ તર્હ્ય્ અનુનિર્વપેદ્ ઇતિ, નાસ્તિ વચનસ્યાતિભારઃ. તસ્માત્ પૌર્ણમાસીમાત્રમ્ ઉત્કૃષ્યેત. યત્ તુ ફલં નાસ્તીતિ, સમુદાયાદ્ એવ ફલં ભવિષ્યતીતિ, વચનાદ્ એવં વિજ્ઞાનાત્. તસ્માદ્ અદોષઃ.
નોતેસ્:
*{5।131: એ2: ચૈતદ્}*
એકં{*5।132*} શબ્દસામર્થ્યાત્ પ્રાક્ કૃત્સ્નવિધાનાત્

એકં વા હવિર્ ઉત્કૃષ્યેત, ન કૃત્સ્ના પૌર્ણમાસી. કુતઃ? શબ્દસામર્થ્યાત્, એકં હવિર્ ઉત્ક્રષ્ટું શબ્દઃ સમર્થઃ, યદ્ એવાદઃ પૌર્ણમાસં હવિર્ ઇતિ શ્રૂયતે, યાવદ્ વચનં વાચનિકમ્, તાવદ્ વચનેનોત્ક્રષ્ટું શક્યતે, નાન્યદ્ અપિ. પ્રાક્ સોમાત્ કૃત્સ્નં વિધીયતે. તતો યદ્ વચનેનોત્કૃષ્યતે, તદ્ ઊર્ધ્વં સોમાત્, યન્ નોત્કૃષ્યતે, તત્ પ્રાગ્ ભવિતુમ્ અર્હતિ. તસ્માદ્ એકં હવિર્ ઉત્ક્રષ્ટવ્યમ્, બ્રાહ્મણસ્યોભૌ કલ્પાવ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{5।132: એ2: એકં વા}*
પુરોડાશસ્ ત્વ્ અનિર્દેશે તદ્યુક્તે દેવતાભાવાત્

ઇદં શ્રૂયતે, આગ્નેયો વૈ બ્રાહ્મણો દેવતયા, સ સોમેનેષ્ટ્વાગ્નીષોમીયો ભવતિ, યદ્ એવાદઃ પૌર્ણમાસં હવિસ્ તત્ તર્હ્ય્ અનુનિર્વપેત્, તર્હ્ય્ ઉભયદેવત્યો ભવતીતિ. યસ્માત્ તસ્મિન્ કાલે સો [594]{*5।133*} ઽગ્નીષોમીયો ભવતિ, ન પ્રાચીને કાલે તસ્માદ્ અદો હવિર્ અનુનિર્વપેદ્ ઇતિ, અગ્નીષોમીયત્વં વિધાય દ્વિદેવતાકત્વં હેતુત્વેન નિર્દિશ્યતે. તસ્માદ્ અગ્નીષોમીયં હવિર્ હેતુમત્ સ્યાત્, નાન્યદેવતાકમ્, તદાસાવ્ અગ્નીષોમૌ યષ્ટુમ્ અર્હતિ, ન પ્રાક્ સાસ્ય દેવતેતિ ભવતિ પુરુષસ્યાપિ યષ્ટુર્ દેવતાભિસંબન્ધઃ. તસ્માત્ પુરોડાશો ઽગ્નીષોમીયો નાન્યદ્ ધવિર્ ઇતિ સિદ્ધમ્.
નોતેસ્:
*{5।133: એ2: 5,170; એ6: 2,101}*
આજ્યમ્ અપીતિ ચેત્

ઇતિ ચેત્ પશ્યસ્ય્ અગ્નીષોમીયત્વાત્ પુરોડાશ ઇતિ, આજ્યમ્ અપિ હ્ય્ અગ્નીષોમીયમ્. તસ્માત્ તદ્ અપ્ય્ ઉત્કૃષ્યેત.
ન મિશ્રદેવતત્વાદ્ ઐન્દ્રાગ્નવત્

મિશ્રદેવતં હ્ય્ આજ્યમ્, અગ્નીષોમીયમ્, પ્રાજાપત્યમ્, વૈષ્ણવમ્ ઇતિ ચ. પુરોડાશસ્ ત્વ્ અગ્નીષોમીય એવ. ન ત્વ્ અત્ર મિશ્રદેવતસ્ય વાદઃ, મિશ્રદેવતસ્ય હિ પ્રાગ્ અપિ ભાવો ઽવકલ્પ્યતે. યદ્ અપિ તદાનીં યજમાનો નાગ્નિષોમીયસ્ તદ્દેવતાર્હઃ, તથાપ્ય્ આજ્યં હવિઃ કરિષ્યત્ય્ એવ, પ્રજાપતિં યક્ષ્યતિ, વિષ્ણું વા. તસ્માત્ તસ્યોર્ધ્વભાવે ન એષ હેતુર્ અગ્નીષોમીયત્વં નામ. યથા ચતુર્ધાકરણં મિશ્રદેવતત્વાદ્ ઐન્દ્રાગ્નેન ભવતિ, તદ્વત્ તત્રાગ્નેય ઇતિ, ઐન્દ્રાગ્નો ન શક્યતે વદિતુમ્, તદ્ ધિતઃ સાકાઙ્ક્ષાન્ નોત્પદ્યત ઇતિ. એવમ્ ઇહાગ્નીષોમીયશબ્દેન ન શક્યમ્ આજ્યં વદિતુમ્ અગ્નીષોમીયો હિ અસૌ{*5।134*}. તસ્માચ્ છક્યં પ્રાગ્ યજમાનેન કર્તુમ્ ઇતિ. તસ્માન્ ન તસ્યોત્કર્ષે ઽગ્નીષોમીયતા યજમાનસ્ય હેતુર્ ઇતિ, મિશ્રદેવતસ્ય ગ્રહણસામાન્યાદ્{*5।135*} ઐન્દ્રાગ્નવદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્.
[595]{*5।136*}
નોતેસ્:
*{5।134: એ2: અનગ્નીષોમીયો ઽપ્ય્ અસૌ}*
*{5।135: એ2: મિશ્રદેવતસ્યાગ્રહણસામાન્યાદ્}*
*{5।136: એ2: 5,171; એ6: 2,102}*
વિકૃતેઃ પ્રકૃતિકાલત્વાત્ સદ્યસ્કાલોત્તરા વિકૃતિસ્ તયોઃ પ્રત્યક્ષશિષ્ટત્વાત્

ઇહ વૈકૃતાનિ કર્માણ્ય્ ઉદાહરણમ્, ઐન્દ્રાગ્નમ્ એકાદશકપાલં નિર્વપેદ્ ઇત્યેવમાદીનિ. તત્ર સંદેહઃ, કિમ્ એતા વિકૃતયઃ સદ્યસ્કાલાઃ, ઉત દ્વ્યહકાલા ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? વિકૃતિઃ પ્રાકૃતાન્ ધર્માંશ્ ચોદકેન ગૃહ્ણાતિ, અતસ્ તે ધર્મા આનુમાનિકાઃ, પૌર્ણમાસી ચાન્યઃ કાલઃ. સ યદિ વા પ્રકૃત્યા ગૃહ્યેત, યદિ વા વિકૃત્યા, અસંભવે ઽન્યતરસ્યાઃ કાલસ્ ત્યક્તવ્યઃ, તત્રાનુમાનિકો વૈકૃતસ્ય ત્યજ્યતામ્, ન પ્રત્યક્ષશ્રુતઃ પ્રાકૃતસ્યેતિ ન્યાય્યમ્. તસ્માત્ સદ્યસ્કાલા એતા વિકૃતયો ભવેયુર્ ઇતિ.
દ્વૈયહકાલ્યે તુ યથાન્યાયમ્

દ્વૈયહકાલ્યે ક્રિયમાણે યથાન્યાયં કૃતં ભવતિ, તસ્માદ્ દ્વૈયહકાલ્યં સ્યાત્. ચોદકસ્ તથાનુગૃહીતો ભવતિ, પ્રકૃતૌ હિ શ્રૂયતે, પૂર્વેદ્યુર્ અગ્નિં ગૃહ્ણાતિ, ઉત્તરમ્ અહર્ દેવતાં યજતીતિ. તસ્માદ્ દ્વ્યહકાલમ્ એકમ્ અભિનિર્વર્ત્યમ્, તદહર્ એવોપક્રમ્યાપરેદ્યુઃ પરિસમાપયેત્.
વચનાદ્ વૈકકાલ્યં સ્યાત્

નૈતદ્ એવમ્, દ્વ્યહકાલા વિકૃતયો ભવેયુર્ ઇતિ, સદ્યસ્કાલાઃ સ્યુઃ. કસ્માત્? વચનમ્ ઇદં ભવતિ, ઇષ્ટ્યા{*5।137*} પશુના સોમેનાગ્રયણેન વા યક્ષ્યમાણઃ સ પૌર્ણમાસ્યામ્ અમાવાસ્યાયાં વા યજેતેતિ, સાઙ્ગસ્યૈતદ્ વચનમ્. તસ્માત્ સાઙ્ગં પૌર્ણ[596]{*5।138*}માસ્યામ્ અમાવાસ્યાયાં વા કુર્વીતેતિ ગમ્યતે, તેન સદ્યસ્કાલા વિકૃતયઃ.
નોતેસ્:
*{5।137: એ2: ન ઇષ્ટ્યા}*
*{5।138: એ2: 5,172; એ6: 2,103}*
સાંનાય્યાગ્નીષોમીયવિકારા ઊર્ધ્વં સોમાત્ પ્રકૃતિવત્

ઇહ સાંનાય્યવિકારાશ્ ચાગ્નીષોમીયવિકારાશ્ ચોદાહરણમ્, સાંનાય્યવિકારાસ્ તાવદ્ યથા, આમિક્ષા{*5।139*} પશુર્ ઇતિ, અગ્નીષોમીયમ્{*5।140*} એકાદશકપાલં નિર્વપેચ્ છ્યામાકમ્, બ્રાહ્મણો વસન્તે બ્રહ્મવર્ચસ્કામ ઇત્ય્{*5।141*}એવમાદ્યઃ. તત્ર સંદેહઃ, કિમ્ એતે પ્રાગ્ ઊર્ધ્વં ચ સોમાત્, ઉતોર્ધ્વમ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? પ્રાગ્ ઊર્ધ્વં ચ, વિશેષાનવગમાત્. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, ઊર્ધ્વં સોમાદ્ સ્યુર્ ઇતિ, પ્રકૃતિર્ હ્ય્ એષામ્ ઊર્ધ્વં સોમાત્, ચોદકેન એભિર્ અપિ ઊર્ધ્વં સોમાત્ ભવિતવ્યમ્. સાન્નાય્યસ્ય ઊર્ધ્વં સોમાત્, વચનેન, અસોમયાજી સંનયેદ્ ઇતિ. અગ્નીસોમીયસ્યાપિ, આગ્નેયો વૈ બ્રાહ્મણો દેવતયા સ સોમેનેષ્ટ્વા ભવતિ{*5।142*}, યદ્ એવાદઃ પૌર્ણમાસં હવિઃ, તત્ તર્હ્ય્ અનુનિર્વપેદ્ ઇતિ, તર્હિ સ ઉભયદેવત્યો ભવતીતિ, તદ્વિકૃતિર્ અપિ સોમાદ્ ઊર્ધ્વં ભવિતુમ્ અર્હતિ.
નોતેસ્:
*{5।139: વ્ગ્લ્. તૈત્.સ્. 1.8.2.1}*
*{5।140: એ2: અગ્નીષોમીયવિકારાઃ, અગ્નીષોમીયમ્}*
*{5।141: તૈત્.સ્. 2.5.5.1}*
*{5।142: એ2: સોમેનેષ્ટ્વાગ્નીષોમીયો ભવતિ}*
તથા સોમવિકારા દર્શપૂર્ણમાસાભ્યામ્