મીમાંસાસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 4.4.1

અપવૃત્તે યાગે ચોદ્યતે યાગાન્તરમ્ ઇદમ્, અપવૃત્તિશ્ ચ સર્વેષુ યાગાઙ્ગેષ્વ્ અકૃતેષુ ન ભવતિ. ન યથા ભવાન્ મન્યતે, [515]{*4।361*} યાગમાત્રે નિર્વૃત્ત ઇતિ. કુતઃ? કરણવિભક્ત્યા સંયોગાત્, વાજપેયેનેષ્ટ્યા વાજપેયેન ફલસ્ય વ્યાપારં કૃત્વા{*4।362*}, સાઙ્ગેન ચ વ્યાપારો ગમ્યતે, ન નિરઙ્ગેન. ભવેત્ તન્ત્રમધ્યે પ્રયોગઃ, વદિ વાજપેયમ્ અભિનિર્વર્ત્યેતીપ્સિતભાવો વાજપેયસ્ય સ્યાત્, તતઃ પ્રધાનમાત્રં વાજપેયસંજ્ઞકમ્ અભિનિર્વર્ત્યેતિ ગમ્યેત, ન ત્વ્ એવમ્ અસ્તિ. તસ્માદ્ યથોક્તાનિ સર્વાણ્ય્ અઙ્ગાનિ કૃત્વેત્ય્ અર્થઃ. એવં ચેત્, નિર્વૃત્તે પ્રયોગે, અતિક્રાન્તે વાજપેયકાલે યાગ પ્રયુજ્યતે. તસ્ય ચોદનાસામાન્યાજ્ જ્યોતિષ્ટૌમિકે વિધ્યન્તે પ્રાપ્તે સ્વેન ચોદકપ્રાપ્તેન કાલેન ભવિતવ્યમ્. સૌત્રામણ્યાશ્ ચોદનાસામાન્યાત્, દર્શપૂર્ણમાસકાલેનેતિ.
આહ, વાજપેયે તાવદ્ ઇષ્ટ્વેતિવચનાદ્ યાગમ્ અભિનિર્વર્ત્યેતિ ગમ્યતે, અગ્નૌ તુ નોપપદ્યતે. તત્ર ચિત્વેતિવચનાચ્ ચયનમ્ અભિનિર્વર્ત્યેત્ય્ અર્થઃ સ્યાત્. ઉચ્યતે, નૈતદ્ એવમ્. અગ્નિં ચિત્વેતિ હિ શ્રૂયતે, અગ્નિ ચયનેન સંસ્કૃત્યેત્ય્ અર્થઃ{*4।363*}. અગ્નિર્ ઇતિ જ્વલનો ઽભિધીયતે. ન તસ્ય સ્થલસ્થાપનમાત્રમ્ ઉપકારઃ, યદિ સ્થલસ્થિતે યાગો ભવતિ, તતશ્ ચયનેનાગ્નેર્ ઉપકારો ઽસ્તિ. તમ્ અભિનિર્વર્ત્યેતિ સ્થલસ્થિતે ઽગ્નૌ યાગમ્ અભિનિર્વર્ત્યેતિ ગમ્યતે. યાવત્ સ્થલસ્થિતે ઽગ્નૌ યાગો ન ભવતિ, ન તાવદ્ અગ્નિશ્ ચયનેનોપક્રિયતે. યેનાગ્નિર્ યજમાનસ્યોપકરોતિ, સો ઽગ્નેર્ ઉપકારો ન સ્થલસ્થાપનમાત્રમ્. તસ્માત્ તત્રાપિ યાગમ્ અભિનિર્વર્ત્યેતિ ગમ્યતે.
[516]{*4।364*}
નોતેસ્:
*{4।361: એ2: 5,86; એ6: 2,52}*
*{4।362: એ1 ગિબ્ત્ વાજપેયેન ફલસ્ય વ્યાપારં કૃત્વા ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{4।363: એ1 ગિબ્ત્ અગ્નિ ચયનેન સંસ્કૃત્યેત્ય્ અર્થઃ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{4।364: એ2: 5,87; એ6: 2,53}*
પ્રકરણશબ્દસામાન્યાચ્ ચોદનાનામ્ અનઙ્ગત્વમ્