મીમાંસાસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 4.2

તુશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ, દ્વે એતે ચતુર્ગૃહીતે, એવં હેતુઃ સમર્થિતો ભવત્ય્ આતિથ્યાયામ્, ચતુર્ગૃહીતાન્ય્ આજ્યાનિ ભવન્તિ, ન હ્ય્ અત્રાનુયાજાન્ યક્ષ્યન્ ભવતીતિ{*4।136*}, અસત્સ્વ્ અપ્ય્ અનુયાજેષ્વ્ એતદ્ અષ્ટગૃહીતમ્ એવૌપભૃતં ભવેત્. યદાષ્ટસંખ્યા ગુણભૂતા, ન તદા દ્વયોશ્ ચતુર્ગૃહીતયોઃ સતોશ્ ચતુર્ગૃહીતાન્{*4।137*} આજ્યાનીતિ બહુવચનમ્ આજ્યેષૂપપદ્યતે. તસ્માચ્ ચતુર્ગૃહીતે દ્વે ઇતિ.
આહ, લિઙ્ગમ્ એતત્ પ્રાપ્તિર્ ઉચ્યતામ્ ઇતિ. તદ્ અભિધીયતે, અનારભ્ય ઉચ્યતે, ચતુર્ગૃહીતં જુહોતીતિ સર્વહોમેષુ, તેન પ્રયાજાનુયાજેષ્વ્ અપિ ન તદ્ અષ્ટગૃહીતેન શક્યતે બાધિતુમ્, નાનાવિષયત્વાત્. અષ્ટગૃહીતં હિ ગ્રહણે, ચતુર્ગૃહીતં હિ હોમે, અસ્તિ હિ સંભવઃ, યદ્ અષ્ટગૃહીતં ગૃહ્યેત, ચતુર્ગૃહીતં હૂયેત, તદ્ એતદ્ ઇહાષ્ટત્વમ્ ગ્રહણે ભવતિ. કથં દ્વે ચતુર્ગૃહીતે હોમે સમ્પાદયેત્? તસ્માદ્ દ્વે એતે ચતુર્ગૃહીતે, અષ્ટગૃહીતે ગૃહ્યમાણે ગૃહ્યેતે. ચતુર્ગૃહીતે દ્વે નાગૃહીત્વાષ્ટગૃહીતં{*4।138*} કશ્ચિત્ સમ્પાદયેત્. તસ્માદ્ દ્વે એતે ચતુર્ગૃહીતે ઇતિ.
અથ યદ્ ઉક્તમ્, અષ્ટગૃહીતં શ્રૂયતે, શ્રુતિશ્ ચ લક્ષણાયા ગરીયસીતિ, ઉચ્યતે - ઉક્તમ્ અસ્માભિર્ અષ્ટસંખ્યાયાઃ પ્રયોજનમ્, કથં દ્વે ચતુર્ગૃહીતે સ્યાતામ્ ઇતિ. અપિ ચ, અષ્ટાવ્ ઉપભૃતિ ગૃહ્ણાતીત્ય્ ઉપભૃતિ સમાનીતે દ્વે ચતુર્ગૃહીતે કથં સ્યાતામ્ ઇતિ. ઇતરથાસત્ય્ અષ્ટશબ્દે નાનાપાત્રયોર્ ગૃહ્યેયાતામ્. તસ્માદ્ અષ્ટશબ્દશ્રવણમ્ અદોષઃ, સાધ્વ્ એતત્, દ્વે ચતુર્ગૃહીતે [465]{*4।139*} ઉપભૃતીતિ. પ્રયોજનમ્, દ્વયોશ્ ચતુર્ગૃહીતયોઃ સતોઃ સમાનયને ઽર્ધં સમાનેતવ્યં ભવતિ, અષ્ટગૃહીતે સતિ ન નિયોગતો ઽર્ધમ્. તથા યત્રાનુયાજાર્થં ન ગ્રહણમ્, તત્રાપ્ય્ અષ્ટગૃહીતમ્, યથા પૂર્વઃ પક્ષઃ. યથા ચ સિદ્ધાન્તઃ, તથા ચાતુર્માસ્યેષુ ચતુર્ગૃહીતમ્ ઉપભૃતિ ભવતિ.
નોતેસ્:
*{4।136: તૈત્.સ્. 5.1.1.1}*
*{4।137: એ2,6: ચતુર્ગૃહીતાન્ય્}*
*{4।138: એ2: ન હિ દ્વે ચતુર્ગૃહીતે અગૃહીત્વાષ્ટગૃહીતં}*
*{4।139: એ2: 5,36; એ6: 2,21}*
સ્વરુસ્ ત્વ્ અનેકનિષ્પત્તિઃ સ્વકર્મશબ્દત્વાત્

અસ્તિ જ્યોતિષ્ટોમે પશુર્ અગ્નીષોમીયઃ, યો દીક્ષિતો યદ્ અગ્નીષોમીયં પશુમ્ આલભત ઇતિ{*4।140*}, તત્રેદમ્ આમ્નાતમ્ - ખાદિરે બધ્નાતિ, પાલાશે બધ્નાતિ, રોહિતે બધ્નાતીતિ. તત્ સંનિધાવ્ ઇદમ્ અપરમ્ આમ્નાયતે, સ્વરુણા પશુમ્ અનક્તિ યૂપસ્ય સ્વરું કરોતીતિ.
અથેદાનીમ્ ઇદં સંદિહ્યતે, કિં ભેદેન યૂપાત્ સ્વરુર્ ઉત્પાદયિતવ્યઃ, ઉત યૂપં ક્રિયમાણમ્ અનુનિષ્પન્નઃ શકલો ગ્રહીતવ્ય ઇતિ. તત્રેદં તાવન્ નઃ પરીક્ષ્યમ્, કિં છેદનાદ્યુત્પત્તેઃ પ્રયોજકઃ સ્વરુઃ, ઉતાપ્રયોજકઃ{*4।141*}? પ્રયોજકશ્ ચેત્, ભેદેન યૂપાન્ નિષ્પાદ્યેત. ન ચેત્ પ્રયોજકઃ, યૂપં નિષ્પદ્યમાનમ્ અનુનિષ્પન્નઃ શકલો ગ્રહીષ્યત ઇતિ. સ કથં પ્રયોજકઃ સ્યાત્? કથં વા ન પ્રયોજક ઇતિ. યદ્ય્ એષા વચનવ્યક્તિઃ, સ્વરુશબ્દવાચ્યં ભાવ્યતે. કથં? જોષણાદિનેતિકર્તવ્યતાવિશેષેણેતિ. તતઃ, સ્વરુણા પશુમ્ અનક્તીતિ, સ સ્વરુર્ ઇત્ય્ અવગતો ગ્રહીષ્યતે, તતઃ પ્રયોજકઃ. અથૈવં વિજ્ઞાયતે, સ્વરુણા પશુમ્ અનક્તીત્ય્ અનવગતઃ સ્વરુઃ. એતાવદ્ અસ્ય{*4।142*} વિજ્ઞાયતે ઽઞ્જનં તેન ક્રિયત ઇતિ, ઇદમ્ અપિ, યૂપસ્ય સ્વરું કરોતીતિ યૂપૈકદેશં સ્વરુકાર્યે ઽઞ્જને વિનિયુઙ્ક્ત ઇતિ તતો ઽપ્રયોજકઃ.
કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? સ્વરુસ્ ત્વ્ અનેકનિષ્પત્તિઃ સ્વકર્મશબ્દત્વાત્, સ્વરુર્ ન યૂપેનૈકનિષ્પત્તિઃ સ્યાત્, યૂપમ્ અનપેક્ષમાણસ્ય સ્વરોર્ જો[467]{*4।143*}ષણાદિનોત્પત્તિઃ. કુતઃ? સ્વકર્મશબ્દત્વાત્. સ્વો હ્ય્ અસ્ય કર્મશબ્દઃ સ્વરુતાયા વિધાયકો ભવતિ, સ્વરું કરોતીતિ. એવં ચ યૂપકાષ્ટાવયવસ્ય સ્વરુત્વં ક્રિયત ઇતિ, યૂપસ્ય સ્વરું કરોતીતિ લક્ષણયા યૂપશબ્દઃ, ખદિરાદ્યવયવસ્યેત્ય્ અર્થઃ. કુતઃ? સ્વરુત્વભાવના હિ શ્રુત્યા ગમ્યતે, સ્વરું કરોતીતિ સ્વરુમ્ ઉત્પાદયતીતિ. યૂપાવયવોપાદાનં વાક્યેન, વાક્યાચ્ ચ શ્રુતિર્ બલીયસીતિ. તસ્માદ્ એવં સતિ ન નિયોગતો યૂપકાષ્ઠાદ્ એવ સ્વરુર્ ઉત્પાદયિતવ્યઃ, નિરપેક્ષાદ્ અન્યસ્માદ્ અપિ વૃક્ષાત્ કર્તવ્યો ભેદેનેતિ.
નોતેસ્:
*{4।140: તૈત્.સ્. 6.1.11.6}*
*{4।141: એ2: ઉતાપ્રયોજક ઇતિ}*
*{4।142: એ2: એતાવદ્ અવશ્યં}*
*{4।143: એ2: 5,37; એ6: 2,22}*
જાત્યન્તરાચ્ ચ શઙ્કતે

ઇતશ્ ચ નિરપેક્ષસ્ય સ્વરોર્ ઉત્પત્તિર્ ઇતિ ગમ્યતે. કુતઃ? જાત્યન્તરાદ્ અપ્ય્ આશઙ્કા ભવતિ, વૃક્ષાન્તરાત્{*4।144*}. કથમ્? નાન્યસ્ય સ્વરું કુર્યાત્, યદ્ય્ અન્યસ્ય વૃક્ષસ્ય સ્વરું કુર્યાત્, અન્યે ઽસ્ય લોકમ્ અન્વારોહેયુઃ, યૂપસ્ય સ્વરું કરોતીતિ. ન હિ યૂપમ્ અનુનિષ્પન્નસ્ય ગર્હણે જાત્યન્તરાશઙ્કાવકલ્પતે, યૂપશકલો હિ સ્વરુકાર્યે તદાનીં વિનિયુજ્યતે. તસ્માદ્ અપિ ભેદેન યૂપાત્ સ્વરુર્ ઉત્પાદયિતવ્ય ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।144: એ2 ગિબ્ત્ વૃક્ષાન્તરાત્ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
તદ્ એકદેશો વા સ્વરુત્વસ્ય તન્નિમિત્તત્વાત્

વાશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ. યૂપૈકદેશો હિ યૂપમ્ અનુનિષ્પન્નઃ શકલો ગ્રહીતવ્ય ઇતિ. કસ્માત્? એવમ્ આમ્નાયતે - યદ્ય્ અન્યસ્ય વૃક્ષસ્ય સ્વરું કુર્યાત્, અન્યે ઽસ્ય લોકમ્ અન્વારોહેયુઃ, યૂપસ્ય સ્વરું કરોતીતિ. ન ચાત્રાયમ્ અર્થો વિધીયતે, સ્વરુમ્ ઉત્પાદયતીતિ. કિં તર્હિ? સ્વરુકાર્યં કર્તું યમ્ ઉપાદત્તે, તં યૂપાદ્ ઇતિ. કુતઃ? સ્વરુત્વસ્ય તન્નિમિત્તત્વાત્, સ્વરુત્વમ્ અત્ર શ્રૂયતે સ્વરોઃ, યૂપસ્ય સ્વરું કરોતિ [468]{*4।145*} ઇતિ. કસ્યાત્મીયમ્? યૂપસ્યેતિ, આત્મીયશ્ ચ સમુદાયસ્યૈકદેશો ભવતિ, તસ્માદ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે, અપ્રાણિનઃ ષષ્ઠી પઞ્ચમ્ય્ અર્થે ભવતિ, યથા શાકસ્ય દેહિ, શાકાદ્ દેહીતિ, તથા ક્વચિત્ તૃતીયાર્થે, ઘૃતસ્ય યજતિ, ઘૃતેન યજતિ. પઞ્ચમ્ય્ અર્થે, ઘૃતાદ્ યજતિ, ઘૃતસ્ય યજતીતિ. દ્વિતીયાર્થે વા, સોમસ્ય પિબતિ, સોમં પિબતિ, સોમાત્ પિબતીતિ.
નનૂક્તમ્, યૂપાવયવો ઽત્ર વાક્યેન વિધીયતે, શ્રુત્યા સ્વરોર્ ઉત્પત્તિઃ, શ્રુતિશ્ ચ વાક્યાદ્ બલીયસીતિ. ઉચ્યતે, સત્યમ્, એવમ્, યૂપસ્યેતિ તુ શબ્દો ઽવિવક્ષિતાર્થો ભવતિ. તત્ર શ્રુતિર્ અપિ બાધ્યતે, વાક્યમ્ અપિ. ન ત્વ્ અસ્મત્પક્ષે કિંચિદ્ અવિવક્ષિતાર્થમ્, સ્વરું કરોતીતિ સ્વાર્થ એવાનુવાદો ભવિષ્યતીતિ, યૂપશકલો વિધાયિષ્યતે. સ્વરુશબ્દશ્ ચાઞ્જનાર્થેન શકલે ઉપચરિત ઇતિ ગમ્યતે, અવયવપ્રસિદ્ધિશ્ ચૈતમ્ અર્થં ગમયિષ્યતિ. ભવતિ હિ બ્રાહ્મણમ્ - અથ કસ્માત્ સ્વરુર્ નામ? એતસ્માદ્ વેષો{*4।146*} ઽવચ્છિદ્યતે, તદ્ અસ્યૈતત્ સ્વમ્ ઇવારુર્ ભવતિ, તસ્માત્ સ્વરુર્ નામેતિ{*4।147*}.
નોતેસ્:
*{4।145: એ2: 5,38; એ6: 2,22}*
*{4।146: એ2: વૈ યો}*
*{4।147: શ્પ્બ્ર્ 3.7.1.24}*
શકલશ્રુતેશ્ ચ

ઇતશ્ ચ યૂપમ્ અનુનિષ્પન્નસ્ય ગ્રહણમ્. કુતઃ? શકલશ્રુતેઃ, શકલશ્રુતિર્ ભવતિ સ્વરોઃ, યઃ પ્રથમઃ શકલઃ પરાપતેત્, સ સ્વરુઃ કાર્ય ઇતિ. શકલશ્ ચૈકદેશઃ, એકદેશશ્ ચાપ્રયોજકઃ, સંબન્ધિશબ્દત્વાત્. તાવતા ચ વ્યવહારાત્ સમુદાયાપેક્ષિણઃ. તત્ર પ્રકરણાદ્ અન્યાર્થેન ખદિરાદિના જોષણાદિકર્મવિશિષ્ટેન યાગાર્થેન પ્રકૃતેનાસ્યૈકવાક્યતા, યૂપાય ખદિરાદિ જોષયતે, છિનત્તિ, તક્ષતિ ચ. તત્ર યઃ શકલઃ પ્રથમઃ પરાપ્તિતસ્ તં ચ સ્વરુમ્ અઞ્જનાર્થં કરોતીતિ. સ્વરુશબ્દં ચ તત્રાનુવદન્ન્ એવોપચરતિ. તસ્માન્ નૈતદ્ અસ્તિ, પૃથઙ્નિષ્પત્તિઃ સ્વરુર્ ઇતિ, [469]{*4।148*} યેનાન્યસ્માદ્ અપિ વૃક્ષાદ્ ઇતિ શઙ્ક્યતે. તસ્માજ્ જાત્યન્તરાશઙ્કાવચનં નિત્યાનુવાદો યૂપશકલસ્તુત્યર્થઃ.
નોતેસ્:
*{4।148: એ2: 5,39; એ6: 2,23}*
પ્રતિયૂપં ચ દર્શનાત્

ઇતશ્ ચ ન પૃથઙ્નિષ્પત્તિઃ સ્વરુઃ. કુતઃ? એકાદશિન્યામ્, પ્રતિયૂપં ચ દર્શનાત્, યથા, અનુપૂર્વં સ્વરુભિઃ પશૂન્ સમજ્ય{*4।149*} મધ્યમે રશનાગુણે સ્વે સ્વે{*4।150*} સ્વં સ્વં યૂપશકલમ્ ઉપગૂહતીતિ સ્વરુબહુત્વં દર્શયતિ, યદિ ચ સ્વરુઃ પૃથઙ્નિષ્પત્તિઃ સ્યાત્, એક એવૈકાદશિન્યાં તન્ત્રેણ કાર્યં સાધયેત્. યૂપમ્ અનુનિષ્પન્નસ્ય તુ ગ્રહણે પ્રકૃતૌ સ્વયૂપશકલેનાઞ્જનં કૃતમ્ ઇત્ય્ એકાદશિન્યામ્ અપિ ચોદકઃ સ્વયૂપશકલમ્ એવ પ્રાપયતીતિ બહુત્વમ્ ઉપપન્નં ભવતિ. સ્વયૂપશકલગ્રહણં ચ પ્રાકૃતસ્ય ગ્રહણાદ્ અધ્યવસીયતે, યાદૃશો ઽસૌ પ્રાકૃતઃ, તાદૃશો ઽસૌ ગર્હીતવ્યઃ, ન વિશિષ્ટ ઇતિ. તસ્માત્ સ્વરુર્ ઉત્પત્તેર્ ન પ્રયોજક ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।149: એ2: સમઞ્જ્ય}*
*{4।150: સો એ1,6, એ2 (fન્.); એ2 ઓમ્. સ્વે સ્વે}*
આદાને કરોતિશબ્દઃ

અથ યદ્ ઉક્તમ્, ઉત્પત્તિર્ અસ્ય શબ્દેનોચ્યતે, સ્વરું કરોતીતિ, એવં ચ કરોતિશબ્દો ઽવકલ્પિષ્યત ઇતિ. ઉચ્યતે, આદાને કરોતિશબ્દો ભવિષ્યતિ, સ્વરું કરોતિ, સ્વરુમ્ આદત્ત ઇતિ. યથા કાષ્ઠાનિ કરોતિ, ગોમયાનિ કરોતીત્ય્ આદાને કરોતિશબ્દો ભવતિ, એવમ્ ઇહાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્{*4।151*}.
નોતેસ્:
*{4।151: દિએ ઔસ્ગબેન્ wઇએદેર્હોલેન્ zwઇસ્છેન્ મ્સ્ 4.2.6 ઉન્દ્ 4.2.7 નોછ્ એઇન્મલ્ મ્સ્ 4.2.1-6 મિત્ ક્üર્zએરેર્, ઇન્હલ્ત્લિછ્ કૌમ્ અબ્wએઇછેન્દેર્ કોમ્મેન્તિએરુન્ગ્}*
શાખાયાં તત્પ્રધાનત્વાત્

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ શ્રૂયતે, શાખામ્ અધિકૃત્ય, પ્રાચીમ્ આહરત્ય્ ઉદીચીમ્ આહરતિ પ્રાગુદીચીમ્ આહરતીતિ{*4।152*}. તત્ર સંદેહઃ - કિમ્ અયં દિગ્વાદઃ, ઉત શાખાવાદ ઇતિ. દિગ્વાદ ઇતિ પ્રાપ્તમ્, તથા શ્રુતિશબ્દઃ, શાખાવાદે લક્ષણેતિ. તસ્માદ્ દિગ્વાદ ઇતિ. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, શાખાવાદ ઇતિ. કુતઃ? યદિ તાવદ્ અયમ્ અર્થઃ, પ્રાચી દિગ્ આહર્તવ્યેતિ, તતો ઽશક્યો ઽર્થઃ, અથ પ્રાચીં દિશં પ્રત્યાહરણીયેતિ, તતઃ કાહર્તવ્યેતિ, વાક્યે શાખાશબ્દસ્યાભાવાદ્ અનુપપન્નો ઽયં સંબન્ધઃ. અથ પ્રકૃતા શાખેતિ, તતઃ પ્રાચીશબ્દેન તસ્યા એવાભિસંબન્ધો ન્યાય્યઃ. કુતઃ? પ્રત્યક્ષા હિ પ્રાચીશબ્દેન હરતેર્ એકવાક્યતા, પ્રકરણાચ્ છાખાશબ્દેન ભવેત્. ઉભયથાત્ર પ્રાચીશબ્દો લક્ષણયા પ્રકૃતાં વા શાખાં લક્ષયેત્, દિશો વાનીપ્સિતત્વાત્, વિહારદેશમ્ ઈપ્સિતતમં અયુક્તમ્{*4।153*}.
અપિ ચ, પ્રાચીતિ સંબન્ધિશબ્દો ઽયમ્, સંબન્ધિશબ્દાશ્ ચ સર્વે સાપેક્ષાઃ, વિના પદાન્તરેણ, ન પરિપૂર્ણમ્ અર્થમ્ અભિવદન્તિ, સામાન્યપદાર્થસંબન્ધે ચ સંવ્યવહારાનુપપત્તિઃ, સર્વસ્યૈવ દેશસ્ય કુતશ્ચિત્ પ્રાગ્ભાવાત્. તથા શાખાશબ્દો ઽપિ સંબન્ધિશબ્દઃ, વૃક્ષસ્યેત્ય્ એતદ્ અપેક્ષતે. યદા વૃક્ષસ્યેત્ય્ એતદ્ અપેક્ષતે, તદા વૃક્ષસ્ય શાખા પ્રાચી, ઉદીચી, પ્રાગુદીચી વેતિ ભવતિ સંબન્ધઃ, તથા ચ સંવ્યવહારો ઽવકલ્પતે. યત્ તુ શાખાવાદે [473]{*4।154*} લક્ષણેતિ. ઉચ્યતે, ભવતિ લક્ષણયાપિ શબ્દાર્થઃ. તસ્માચ્ છાખાવાદ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।152: તૈત્.બ્ર્. 3.2.1.3}*
*{4।153: એ2: ઈપ્સિતતમં યુક્તમ્; એ6, એ2 (fન્.): ઈપ્સિતમયુક્તમ્; એ2 (fન્.): ઈપ્સિતતમં સંયુક્તમ્}*
*{4।154: એ2: 5,43; એ6: 2,25}*
શાખાયાં તત્પ્રધાનત્વાદ્ ઉપવેષેણ વિભાગઃ સ્યાદ્ વૈષમ્યં તત્

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ સમામ્નાયતે, મૂલતઃ શાખાં પરિવાસ્યોપવેષં કરોતીતિ. તત્રાયમ્ અર્થઃ સાંશયિકઃ, કિં શાખાછેદનસ્યોભયં{*4।155*} પ્રયોજકમ્, શાખા ઉપવેષશ્ ચ, ઉત શાખા પ્રયોજકા, ઉપવેષો ઽનુનિષ્પાદીતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? ઉભયં છેદનાન્ નિષ્પદ્યતે, શાખા શાખામૂલં ચ, ઉભયં ચ પ્રયોજનવત્. અગ્રેણ વત્સાપાકરણાદિ કરિષ્યતે, મૂલત ઉપવેષઃ, તેન વિશેષાભાવાદ્ ઉભયં પ્રયોજકમ્.
ઇતિ પ્રાપ્તે, ઉચ્યતે, શાખાયાં બ્રૂમઃ, તત્પ્રધાનત્વાત્, શાખાપ્રધાનત્વાદ્{*4।156*} ઉપવેષેણ વિભાગો ભવેત્. શાખામ્ અનુનિષ્પન્નો ગૃહ્યતે. કથં તત્પ્રાધાન્યમ્? શાખાં પરિવાસ્યેતિ દ્વિતીયાનિર્દેશાત્. નનૂપવેષં કરોતીત્ય્ અપિ દ્વિતીયા. ઉચ્યતે, નાસૌ પરિવાસયતેઃ કર્મ. કસ્ય તર્હિ? કરોતેઃ.
આહ, કસ્માદ્ એવમ્ અભિસંબન્ધો ન ભવતિ, શાખાં પરિવાસ્ય મૂલત ઉપવેષં કરોતીતિ, શાખાશબ્દશ્ ચ યથૈવાગ્રે તથા મૂલે ઽપિ. તત્રાયમ્ અર્થઃ, છેદેનાગ્રમૂલે વિભજેત્. [474]{*4।157*} કિં પ્રયોજનમ્? વિભજ્ય મૂલમ્, ઉપવેષં કરિષ્યામીતિ{*4।158*}. ઉચ્યતે, નૈવમ્, વ્યવહિતકલ્પના હ્ય્ એવં ભવેત્, અવયવધાનેન શાખાર્થં પરિવાસનમ્, વૃત્તે તસ્મિન્ન્ ઉપવેષકરણમ્.
નનુ પ્રકૃતત્વાન્ મૂલમ્ ઉપવેષશબ્દેન સંબધ્યતે. ઉચ્યતે, ઉભયસંબન્ધે વિરોધઃ. વિરોધે ચ પ્રકરણાદ્ વાક્યં બલીયઃ. અથ સંનિહિતેન સંબધ્યતે, તથાપિ શાખાપ્રયુક્તેનેત્ય્ આપતતિ. અતઃ{*4।159*} સિદ્ધમ્ એવ, ઉવવેષો{*4।160*} ન પ્રયોજયતિ છેદનમ્ ઇતિ. એતદ્ અત્ર વૈષમ્યમ્.
નોતેસ્:
*{4।155: એ2: શાખાચ્ છેદનસ્યોભયં}*
*{4।156: એ2 ગિબ્ત્ શાખાપ્રધાનત્વાદ્ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{4।157: એ2: 5,44; એ6: 2,26}*
*{4।158: એ2: કરોતીતિ}*
*{4।159: એ2 ઓમ્. અતઃ}*
*{4।160: એ2,6: ઉપવેષો}*
શ્રુત્યપાયાચ્ ચ

શાખયા વત્સાન્ અપાકરોતિ{*4।161*}, શાખયા ગાઃ પ્રાપયતિ, શાખયા દોહયતીત્ય્{*4।162*}એવમાદિષુ શાખાગ્રહણેષુ નોપવેષસ્ય વ્યાપારસ્ તતઃ શાખાશબ્દો ઽપૈતિ. ન હિ તન્મૂલં શાખેત્ય્ આચક્ષતે. કિમ્ અતઃ? યત્રૈવં{*4।163*} યત્ર શાખાશબ્દઃ, તદર્થં છેદનમ્, દ્વિતીયાનિર્દેશાત્. અથાપિ મૂલે શાખાશબ્દો ભવેત્, એવમ્ અપિ શાખાશબ્દોપદિષ્ટેષુ ન મૂલમ્, અમૂલપરિવાસિતત્વાત્. યચ્ ચૈવં સંસ્કૃતયા શાખયા ક્રિયતે, તદર્થં છેદનમ્. ન ચોપધાનં મૂલપરિવાસિતયા ક્રિયતે. તસ્માન્ ન તદર્થં છેદનમ્. કિં ભવતિ પ્રયોજનમ્? પૌર્ણમાસ્યામ્ અપિ શાખોત્પાદ્યા, યથા પૂર્વઃ પક્ષઃ. યથા સિદ્ધાન્તઃ, તથા નોત્પાદયિતવ્યેતિ.
નોતેસ્:
*{4।161: તૈત્.બ્ર્. 3.2.1.1}*
*{4।162: તૈત્.બ્ર્. 3.2.1.2}*
*{4।163: એ2: યદ્ય્ એવમ્}*
હરણે તુ જુહોતિર્ યોગસામાન્યાદ્ દ્રવ્યાણાં ચાર્થશેષત્વાત્

દર્શપૂર્ણમાસયોર્ આમનન્તિ - સહ શાખયા પ્રસ્તરં પ્રહરતીતિ. તત્ર સંદેહઃ, કિં શાખાપ્રહરણં પ્રતિપત્તિકર્મ, ઉત [475]{*4।164*} અર્થકર્મેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? હરણે તુ જુહોતિઃ સ્યાત્, અર્થકર્મેત્ય્ અર્થઃ. કુતઃ? યોગસામાન્યાત્, યોગો ઽસ્યાઃ સમાનઃ પ્રસ્તરેણ, સહ શાખયા પ્રસ્તરં પ્રહરતીતિ. સહયોગે યત્ર તૃતીયા, તસ્ય ગુણભાવઃ, યત્ર દ્વિતીયા તસ્ય પ્રાધાન્યમ્. પ્રસ્તરે ચ વિસ્પષ્ટો યજિઃ, શાખાપિ તસ્મિન્ન્ એવ યજૌ પ્રસ્તરસ્ય વિશેષણમ્, સમાનયોગિત્વાત્.
આહ, નનુ તત્ર તત્ર ગુણભૂતા શાખા, તસ્યાઃ પ્રતિપત્તિર્ ન્યાય્યાઃ, ઇતરથાનેકગુણભાવઃ પ્રસજ્યેતેતિ. ઉચ્યતે, દ્રવ્યાણાં ચાર્થશેષત્વાદ્ ઉત્પત્ત્યા ચિકીર્ષિતસ્ય શેષભૂતાન્ય્ એવ દ્રવ્યાણ્ય્ ઉપદિશ્યન્તે, ભૂતં ભવ્યાયોપદિશ્યત ઇતિ. તસ્માદ્ અનેકગુણતૈવ દ્રવ્યાનાં ન્યાય્યેતિ.
નોતેસ્:
*{4।164: એ2: 5,45; એ2: 2,27}*
પ્રતિપત્તિર્ વા શબ્દસ્ય તત્પ્રધાનત્વાત્

પ્રતિપત્તિર્ વા શાખાપ્રહરણમ્, શબ્દસ્ય તત્પ્રધાનત્વાત્. શબ્દો ઽત્ર શાખાપ્રધાનઃ. કથમ્? દ્વિતીયાશ્રવણાત્. નન્વ્ અન્યત્રૈવ સા દ્વિતીયા, પ્રસ્તરે, ન શાખાયામ્. ઉચ્યતે, પ્રસ્તરે દ્વિતીયાર્થઃ શાખાયામ્ અપિ. કથમ્? તુલ્યયોગાત્ સહ શાખયા, એવં પ્રસ્તરઃ પ્રહૃતો ભવતિ, યદિ શાખાપિ પ્રહ્રિયતે. તેન તુલ્યયોગે સહશબ્દો ઽયમ્. યદિ પ્રસ્તરઃ પ્રહરણે પ્રધાનમ્, શાખાપિ પ્રસ્તરવિશેષણમ્, ન તર્હિ{*4।165*} તુલ્યયોગઃ. તસ્માદ્ યઃ પ્રસ્તરે દ્વિતીયાર્થઃ, સ શાખાયામ્ અપિ, અતઃ શાખા પ્રધાનમ્. અપિ ચ, તત્ર તત્ર શાખા ગુણભૂતા, તસ્યામ્ અન્યત્રોપદિશ્યમાનાયામ્ અનેકગુણભાવઃ{*4।166*}. તત્ર કો દોષઃ? દૃષ્ટં કાર્યં હિત્વાદૃષ્ટં કલ્પ્યેત. કૃતપ્રયોજનાયાઃ શાખાયા અપનયનેન વેદિવિવેચનાત્ સુખપ્રચારો દૃષ્ટં કાર્યમ્, ન તુ પ્રહરેણ કિંચિત્ સૂક્ષ્મમ્ અપિ દૃષ્ટમ્ અસ્તિ, તસ્માત્ પ્રતિપત્તિર્ ન્યાય્યા.
[476]{*4।167*} આહ, નનુ તૃતીયાશ્રવણાત્ પરાર્થેન શાખોચ્ચારણેન ભવિતું ન્યાય્યમ્. ઉચ્યતે, ભવેદ્ એતન્ ન્યાય્યમ્, યદિ નિર્જ્ઞાતકાલા શાખા સ્યાત્, તતઃ પ્રસ્તરસ્ય કાલપરિચ્છેદાય કીર્ત્યમાના પરાર્થા ઉચ્ચાર્યેત, ઇહ પુનર્ એતદ્ વિપરીતમ્, નિર્જ્ઞાતકાલઃ પ્રસ્તરો ઽનિર્જ્ઞાતકાલા શાખા. તસ્માત્ સત્ય્ અપિ તૃતીયાશ્રવણે પ્રસ્તર એવ શાખાયાઃ કાલં પરિચ્છેત્સ્યતિ. યથા દ્વિતીયાનિર્દિષ્ટઃ{*4।168*}, તથા શાખા દ્રષ્ટવ્યા, યથા તૃતીયાનિર્દિષ્ટા{*4।169*}, તથા પ્રસ્તરઃ. સામર્થ્યં હિ બલવત્તરમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।165: એ2: ન તર્હિ}*
*{4।166: એ2: અનેકગુણભાવઃ સ્યાત્}*
*{4।167: એ2: 5,47; એ6: 2,27}*
*{4।168: એ2: દ્વિતીયાનિર્દિષ્ટા}*
*{4।169: એ2: તૃતીયાનિર્દિષ્ટસ્}*
અર્થે ઽપીતિ ચેત્

આહ, નનુ ગુણભાવે ઽપિ દ્વિતીયા ભવતિ{*4।170*}, યથા સક્તુ મારુતૈકકપાલેષુ{*4।171*}.
નોતેસ્:
*{4।170: એ2 ઓમ્. ભવતિ}*
*{4।171: ચ્f. તૈત્.સ્. 2.4.10.2}*
ન, તસ્યાનધિકારાદ્ અર્થસ્ય ચ કૃતત્વાત્

નૈતત્ સક્ત્વાદિભિસ્ તુલ્યમ્, તસ્ય સક્ત્વાદેર્ અન્યત્રાનધિકારાત્, ઇહ ચ શાખયાન્યસ્યાર્થસ્ય કૃતત્વાદ્ વત્સાપાકરણાદેઃ. આહ, નનુ પુનરુક્તમ્ એતત્ સક્ત્વાદીનાં પ્રદર્શનં સમાધિશ્ ચેતિ. ઉચ્યતે, ન પુનરુક્તતા મહાન્ દોષઃ, બહુકૃત્વો ઽપિ પથ્યં વેદિતવ્યં ભવતિ, ગ્રન્થભયેન{*4।172*} પુનરુક્તં નેચ્છન્તિ. અર્થાગ્રહણાત્ તુ{*4।173*} બિભ્યતઃ પુનર્{*4।174*} પુનર્ અભિધીયમાનં બહુ મન્યન્ત એવ. કિં ચિન્તાયાઃ પ્રયોજનમ્? યદ્ય્ અર્થકર્મ, પૌર્ણમાસ્યામ્ અપિ શાખોત્પાદ્યા, અથ પ્રતિપત્તિર્ નોત્પાદયિતવ્યેતિ.
[477]{*4।175*}
નોતેસ્:
*{4।172: એ2: ગ્રન્થગૌરવભયેન}*
*{4।173: એ2: અર્થાગ્રહણાદ્ ધિ}*
*{4।174: એ2: ભવેત્ તત્ પુનર્}*
*{4।175: એ2: 5,48; એ6: 2,28}*
ઉત્પત્ત્યસંયોગાત્ પ્રણીતાનામ્ આજ્યવદ્ વિભાગઃ સ્યાત્

દર્શપૂર્ણમાસયોર્ આમ્નાયતે - અપઃ પ્રણયત્ય્ આપો વૈ શ્રદ્ધા શ્રદ્ધામ્ એવાલભ્ય યજત ઇતિ{*4।176*}, ઉભયત્ર ચ પ્રણીતાનાં વ્યાપારઃ, પ્રણીતાભિર્{*4।177*} હવીંષિ સંયૌતીતિ, તથા, અન્તર્વેદિ પ્રણીતા નિનયતીતિ. અત્ર{*4।178*} સંદેહઃ, કિમ્ ઉભયમ્ આસાં પ્રયોજકં સંયવનં નિનયનં ચ, ઉત સંયવનાર્થાનાં નિનયનં પ્રતિપત્તિર્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? ઉત્પત્તિસંયોગો નાસાં કેનચિત્ પ્રયોજનેન, ઉભાભ્યામ્ ઉત્પન્નાનાં સંયોગઃ. તસ્માન્ ન ગમ્યતે વિશેષઃ, અગમ્યમાને વિશેષે ઉભયાર્થાનાં વિભાગો ઽયમ્, કશ્ચિદ્ યાગઃ{*4।179*} સંયવને કશ્ચિન્ નિનયન ઇતિ, આજ્યવત્, યથા સર્વસ્મૈ વા એતદ્ યજ્ઞાય ગૃહ્યતે યદ્ ધ્રુવાયામ્ આજ્યમ્ ઇતિ{*4।180*}.
નોતેસ્:
*{4।176: તૈત્.બ્ર્. 3.2.4.1}*
*{4।177: એ2: પ્રણીતાનામ્ ઉત્પન્નાનાં વ્યાપારઃ શ્રૂયતે, પ્રણીતાભિર્}*
*{4।178: એ2,6: તત્ર}*
*{4।179: એ2: વિભાગઃ}*
*{4।180: તૈત્.બ્ર્. 3.3.5.5}*
સંયવનાર્થાનાં વા પ્રતિપત્તિર્ ઇતરાસાં તત્પ્રધાનત્વાત્

સંયવનાર્થાઃ પ્રણીતાઃ. કુતઃ? તૃતીયાનિર્દેશાત્, સંયવને ઽપાં ગુણભાવઃ, દ્વિતીયાનિર્દેશાચ્ ચ નિનયને પ્રાધાન્યમ્. ચિન્તાયાઃ પ્રયોજનમ્, પુરોડાશાભાવે પ્રણીતાનામ્ અભાવઃ, યથા પયસ્યાયામ્.
[478]{*4।181*}
નોતેસ્:
*{4।181: એ2: 5,49; એ6: 2,29}*
પ્રાસનવન્ મૈત્રાવરુણાય દણ્ડપ્રદાનં કૃતાર્થત્વાત્

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે - વાગ્ વૈ દેવેભ્યો ઽપાક્રામત્ યજ્ઞાયાતિષ્ઠમાના સા વનસ્પતીન્ પ્રાવિશત્ સૈષા વાગ્ વનસ્પતિષુ વદતિ. યા દુન્દુભૌ યા ચ{*4।182*} તૂણવે યા ચ{*4।183*} વીણાયામ્, યદ્ દીક્ષિતાય દણ્ડં{*4।184*} પ્રયચ્છતિ વાચમ્ એવાવરુન્ધે, ક્રીતે{*4।185*} સોમે મૈત્રાવરુણાય દણ્ડં પ્રયચ્છતીતિ{*4।186*}. મૈત્રાવરુણાય દણ્ડં પ્રયચ્છતીત્ય્ એતદ્ ઉદાહરણમ્. તત્ર સંશયઃ, કિં દીક્ષિતધારણે શેષભૂતસ્ય દણ્ડસ્ય મૈત્રાવરુણધારણં પ્રતિપત્તિઃ, અથવાર્થકર્મેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? મૈત્રાવરુણાય દણ્ડદાનં પ્રતિપત્તિઃ. કુતઃ? દીક્ષિતધારણે કૃતાર્થત્વાત્. દણ્ડેન દીક્ષયન્તીતિ{*4।187*} શેષભૂતસ્યાન્યત્ર વ્યાપારઃ{*4।188*} પ્રતિપત્તિર્ ન્યાય્યા, યથા ચાત્વાલે કૃષ્ણવિષાણાં પ્રાસ્યતીતિ કણ્ડૂયને શેષભૂતાયાઃ પ્રાસનં પ્રતિપત્તિઃ, એવમ્ અત્રાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્. દ્વિતીયા ચ દણ્ડે વિભક્તિઃ. તસ્માત્ પ્રાધાન્યમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।182: એ2 ઓમ્. ચ}*
*{4।183: એ2 ઓમ્. ચ}*
*{4।184: એ2: દીક્ષિતદણ્ડં}*
*{4।185: એ2: એવાવરુન્ધ ઇતિ. તથા ક્રીતે}*
*{4।186: તૈત્.સ્. 6.1.4.1-2}*
*{4।187: તૈત્.સ્. 6.1.3.8}*
*{4।188: એ2: વ્યાપારે}*
અર્થકર્મ વા કર્તૃસંયોગાત્ સ્રગ્વત્

અર્થકર્મ વા સ્યાત્. કુતઃ? કર્તૃસંયોગાત્, કર્તૃસંયોગો ભવતિ. મૈત્રાવરુણાય દણ્ડમ્ ઇતિ કર્તૃદણ્ડસંયોગો ભવતિ{*4।189*}, તસ્મિંશ્ ચ દણ્ડો ગુણભૂતઃ, પુરુષઃ પ્રધાનભૂતઃ. પુરુષં હિ સ પ્રચરિતું સમર્થં કરોતિ. કથમ્? યથા પૂર્વં{*4।190*} તમો ઽવગાહતે ઽપઃ સર્પતિ{*4।191*} ગાં ચ સર્પં ચ વારયતિ, અવલમ્બનં ચ ભવતિ. અતઃ પુરુષપ્રાધાન્યાન્ ન પ્રતિપત્તિઃ. સ્રગ્વચ્ ચ દ્રષ્ટવ્યમ્, યથા સ્રજમ્ ઉદ્ગાત્રે દદાતિ [479]{*4।192*} ઇત્ય્{*4।193*} અસત્ય્ અપ્ય્ ઉપકારે પુરુષસ્ય પ્રયોજનવત્ત્વાત્, નિષ્પ્રયોજનત્વાચ્ ચ સ્રજઃ, ભવતિ પુરુષપ્રાધાન્યમ્, એવમ્ ઇહાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્. તસ્માન્ ન પ્રતિપત્તિર્ ઇતિ.
અથ યદ્ ઉક્તમ્ - દ્વિતીયાશ્રવણાદ્ દણ્ડપ્રાધાન્યમ્ ઇતિ. ઉચ્યતે, તથા યુક્તં{*4।194*} ચાનીપ્સિતમ્ ઇતિ દ્વિતીયા દ્રષ્ટવ્યા. કુતઃ? મૈત્રાવરુણે ચતુર્થીનિર્દેશાત્. સંપ્રદાને હિ ચતુર્થી ભવતિ, સંપ્રદાનં ચ કર્મણાભિપ્રેયતે. તત્ર દણ્ડાદ્ અભિપ્રેતતરો મૈત્રાવરુણ ઇતિ ગમ્યતે.
નોતેસ્:
*{4।189: એ1,6 ઉન્દ્ એ2 (fન્.); એ2 ઓમ્. કર્તૃદણ્ડસંયોગો ભવતિ}*
*{4।190: એ2: યથાપૂર્વં}*
*{4।191: એ2: પ્રવિશતિ}*
*{4।192: એ2: 5,50; એ6: 2,29}*
*{4।193: તૈત્. સ્. 1.8.18.1}*
*{4।194: એ2: તથાયુક્તં}*
કર્મયુક્તે ચ દર્શનાત્

દણ્ડી પ્રૈષાન્ અન્વાહેત્ય્ અનૂદ્યતે, તેન પ્રચરતો દણ્ડં પ્રદર્શયતિ. તદ્ અર્થકરમણિ સત્ય્ ઉપપદ્યતે. પ્રતિપત્તૌ તુ દણ્ડો મૈત્રાવરુણાય દત્તસ્ તતો ઽપવૃજ્યેત, કૃતં ચ કર્તવ્યમ્ ઇતિ ન{*4।195*} તેન પ્રયોજમ્ ઇતિ ન ધાર્યેત. તત્રૈતદ્દર્શનં નોપપદ્યતે, તથા, અહિસ્ ત્વાં દશતીતિ મૈત્રાવરુણં બ્રૂયાદ્ અહિર્ ઇવ હ્ય્ એષ ઇતિ, તથા{*4।196*}, મુશલ્યન્ વાહેતિ. મુશલશબ્દશ્ ચ દણ્ડે પ્રસિદ્ધઃ, યથા ક્વ નુ ખલુ{*4।197*} મુશલિનો માણવકા ગઙ્ગાં અવતરેયુર્{*4।198*} ઇતિ. તસ્માદ્ અપ્ય્ અર્થકર્મ.
નોતેસ્:
*{4।195: એ2: ઽપવૃજ્યેત. તત્કર્મ કર્તવ્યં ચ કૃતમ્ ઇતિ ન}*
*{4।196: એ2: ઇવ યેન દ્રષ્ટવ્ય ઇતિ. તથા}*
*{4।197: એ2: કથં ન ખલુ}*
*{4।198: એ2: નાવતરેયુર્}*
ઉત્પત્તૌ યેન સંયુક્તં તદર્થં તચ્ છ્રુતિહેતુત્વાત્ તસ્યાર્થાન્તરગમને શેષત્વાત્ પ્રતિપત્તિઃ સ્યાત્

યદ્ ઉક્તમ્, યથા કૃષ્ણવિષાણાપ્રાસનમ્ ઇતિ. તત્રોચ્યતે, યુક્તં તત્રોત્પદ્યમાનં યત્, યેન પ્રયોજનેન સંબદ્ધમ્ ઉત્પદ્યતે, [480]{*4।199*} તત્ તદર્થમ્ એવ ન્યાય્યમ્. તસ્યાન્યત્ર ગમને પ્રતિપત્તિર્ ઇત્ય્ એતદ્ ઉપપદ્યતે, યદિ ન દૃષ્ટં પ્રયોજનં ભવતિ. ઇહ તુ દૃષ્ટં પ્રયોજનં મૈત્રાવરુણસ્ય ધારણએ{*4।200*}, તસ્માદ્ વિષમમ્ એતત્.
અથવા - અધિકરણાન્તરમ્, વિષાણાયાઃ કણ્ડૂયનં પ્રાસનં ચોભયમ્ અપિ પ્રયોજકમ્ ઇતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ, એકનિષ્પત્તેઃ સર્વં સમં સ્યાદ્ ઇતિ. ઉત્ત્તરઃ પક્ષઃ, કણ્ડૂયને તૃતીયાનિર્દેશાદ્ વિષાણાયા ગુણભાવઃ. પ્રાસને ચ દ્વિતીયાનિર્દેશાત્, અન્યત્ર ચ કૃતાર્થત્વાત્ પ્રાધાન્યમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।199: એ2: 5,51; એ6: 2,30}*
*{4।200: એ2: ધારણમ્}*
સૌમિકે ચ કૃતાર્થત્વાત્

અસ્તિ જ્યોતિષ્ટોમે ઽવભૃથઃ, વારુણેનૈકકપાલેનાવભૃથમ્ અભ્યવપન્તીતિ{*4।201*}{*4।202*}. તત્રામ્નાયતે, વરુણગૃહીતં વૈતદ્ યજ્ઞસ્ય યદૃજીષં યદ્ગ્રાવાણ યદૌન્દુવરી{*4।203*} યદભિષવણફલકે, તસ્માદ્ યત્કિંચિત્ સોમલિપ્તં દ્રવ્યં તેનાવભૃથં યન્તીતિ{*4।204*}. તત્ર સંશયઃ, કિં સોમલિપ્તાનાં દ્રવ્યાણામ્ અવભૃથગમનં પ્રતિપત્તિઃ, અથવાર્થકર્મેતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? પ્રતિપત્તિર્ ઇતિ. કુતઃ? કૃતાર્થત્વાત્, કૃતાર્થાન્ય્ એતાનિ દ્રવ્યાણિ તત્ર તત્ર, તેષામ્ અવભૃથગમનં પ્રતિપત્તિર્ ન્યાય્યા.
નોતેસ્:
*{4।201: એ2: અભ્યવયન્તીતિ}*
*{4।202: મૈત્. સ્. 4.8.5}*
*{4।203: એ2: યદ્ ઔદુમ્બરી; એ6: યદીન્દુવરી}*
*{4।204: મૈત્.સ્. 4.8.5}*
અર્થકર્મ વાભિધાનસંયોગાત્

અર્થકર્મ વા, અભિધાનેન સંયોગાત્, તેનાવભૃથં યન્તીતિ. તેનાવભૃથસંજ્ઞકં નિષ્પાદયન્તીતિ, તૃતીયા તેન [481] ઇતિ, દ્વિતીયાવભૃથમ્ ઇતિ. તસ્માત્ સોમલિપ્તં ગુણભૂતમ્, અવભૃથઃ પ્રધાનભૂત ઇતિ.
પ્રતિપત્તિર્ વા તન્ ન્યાયત્વાદ્ દેશાર્થાવભૃથશ્રુતિઃ

પ્રતિપત્તિર્ વા. કુતઃ? તન્ન્યાયત્વાદ્ એવ. એષ હિ ન્યાયઃ, યદ્ અન્યત્ર કૃતાર્થમ્ અન્યત્ર પ્રતિપાદ્યતે, તદ્ ઇહ યદિ સોમલિપ્તં દ્રવ્યમ્ અવભૃથે કરણં વિધીયતે, તતો ઽર્થકર્મ. અથ સોમલિપ્તેન યાનં વિધીયતે, તતઃ પ્રતિપત્તિઃ. ન હ્ય્ અત્ર સોમલિપ્તં વિધીયતે ઽવભૃથે, તથા સત્ય્ અવભૃથસોમલિપ્તસંબન્ધો ઽભ્યવયન્તીત્ય્ અનેનાખ્યાતેન વિધીયેત. તત્ર વાક્યેન વિધાનં સ્યાત્, ન તુ શ્રુત્યા, યાને ઽમુના વિધીયમાને{*4।205*} શ્રુત્યા વિધાનમ્. તત્ પરિગૃહીતં ભવતિ, શ્રુતિશ્ ચ વાક્યાદ્ બલીયસી, તસ્માત્ પ્રતિપત્તિઃ. અથ યદ્ ઉક્તમ્, અર્થકર્માભિધાનેન સંયોગાદ્ ઇતિ. તત્ર બ્રૂમઃ, એવં સતિ દેશાર્થા અવભૃથશ્રુતિઃ, અવભૃથં યન્તીતિ, અવભૃથેન દેશં લક્ષયતિ, યસ્મિન્ દેશે ઽવભૃથઃ, તં દેશં યન્તીતિ. તસ્માત્ પ્રતિપત્તિર્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।205: એ2: યાને પુનર્ વિધીયમાને}*
કર્તૃદેશકાલાનામ્ અચોદનં પ્રયોગે નિત્યસમવાયાત્
ઇદં શ્રૂયતે - પશુબન્ધસ્ય યજ્ઞક્રતોઃ ષડ્ ઋત્વિજઃ{*4।206*}, દર્શપૂર્ણમાસયોર્ યજ્ઞક્રતોશ્ ચત્વાર ઋત્વિજઃ{*4।207*}, ચાતુર્માસ્યાનાં યજ્ઞક્રતૂનાં{*4।208*} પઞ્ચ ઋત્વિજઃ{*4।209*}, અગ્નિહોત્રસ્ય યજ્ઞક્રતોર્ એક ઋત્વિક્{*4।210*}, સૌમ્યસ્યાધ્વરસ્ય યજ્ઞક્રતોઃ સપ્તદશ ઋત્વિજઃ{*4।211*}, તથા, સમે દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં યજેત, પ્રાચીનપ્રવણે વૈશ્વદેવેન યજેત, પૌર્ણમાસ્યાં પૌર્ણમાસ્યા [482]{*4।212*} યજેત, અમાવાસ્યાયામ્ અમાવાસ્યયેતિ{*4।213*}. તત્ર સંદેહઃ, કિં કર્તૃદેશકાલા વિધીયન્તે, ઉતાનૂદ્યન્ત ઇતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? કર્તૃદેશકાલાનામ્ અચોદનમ્ અનુવાદઃ{*4।214*}. કુતઃ? પ્રયોગે નિત્યસમવાયાત્, પ્રયોગે નિત્યસમવેતા એત ઇતિ. ન, ઋતે કર્તૃદેશકાલેભ્યઃ, પ્રયોગઃ સિધ્યતિ, તેન પ્રયોગચોદનયૈવ પ્રાપ્તાનામ્ અનુવાદઃ. નનુ વિષમાદિપ્રતિષેધાર્થમ્ એતદ્ વચનં ભવિષ્યતિ. નેતિ બ્રૂમઃ, ઉપદેશકમ્ એવંજાતીયકં વચનમ્, ન પ્રતિષેધકમ્. તસ્માદ્ અનુવાદ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।206: તૈત્. બ્ર્. 2.3.6.3}*
*{4।207: તૈત્. બ્ર્. 2.3.6.2}*
*{4।208: એ2: યજ્ઞક્રતૂનાં}*
*{4।209: તૈત્. બ્ર્. 2.3.6.2}*
*{4।210: તૈત્. બ્ર્. 2.3.6.1}*
*{4।211: તૈત્. બ્ર્. 2.3.6.4}*
*{4।212: એ2: 5,54; એ6: 2,31}*
*{4।213: એ2: અમાવાસ્યયા યજેતેતિ}*
*{4।214: એ1 ગિબ્ત્ અનુવાદઃ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
નિયમાર્થા વા શ્રુતિઃ

ઉચ્યતે, ન ચૈતદ્ અસ્ત્ય્ અનુવાદ ઇતિ, અનુવાદમાત્રમ્ અનર્થકમ્. યદિ વિધિઃ, એવમ્ અપૂર્વમ્ અર્થં પ્રકરિષ્યતિ, તસ્માદ્ વિધિર્ ઇતિ. નનુ પ્રયોગાઙ્ગત્વાત્ પ્રાપ્ત એવેતિ. ઉચ્યતે, નિયમાર્થા શ્રુતિર્ ભવિષ્યતિ. કો ઽયં નિયમઃ? અનિયતસ્ય નિયતતા, પ્રયોગાઙ્ગતયા સર્વે દેશાઃ પ્રાપ્નુવન્તિ, ન તુ સમુચ્ચયેન. યદા સમઃ, અન્ તદા વિષમઃ, યદા વિષમઃ, ન તદા સમઃ. સ એષ સમઃ પ્રાપ્તશ્ ચાપ્રાપ્તશ્ ચ, યદા ન પ્રાપ્તઃ, સ પક્ષો વિધિં પ્રયોજયતિ. અતો વિષમચિકીર્ષાયામ્ અપિ સમો વિધીયતે. તસ્માદ્ વિષમસ્યાપ્રાપ્તિર્ વિધૌ સતિ ભવતીતિ સમો વિધીયતે. એવમ્ ઇતરેષ્વ્ અપિ, તસ્માદ્ વિધિર્ ઇતિ.
તથા દ્રવ્યેષુ ગુણશ્રુતિર્ ઉત્પત્તિસંયોગાત્

અધિકરણપ્રદેશો ઽયમ્{*4।215*}. ઇદમ્ આમમન્તિ - વાયવ્યં શ્વેતમ્ આલભેત ભૂતિકામઃ{*4।216*}. તથા, સોમારૌદ્રં ઘૃતે ચરું નિર્વપેચ્ છુક્લાનાં વ્રીહીણાં બ્રહ્મવર્ચસ્કામઃ{*4।217*}, તથા, નૈરૃતં ચરું નિર્વપેત્ કૃષ્ણાનાં વ્રીહીણામ્ ઇતિ{*4।218*}. તત્ર સંદેહઃ, કિં શ્વેતાદિવર્ણો વિધીયત ઉતાનૂદ્યતે, ઉતાનૂદ્યત ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? અનૂદ્યતે, દ્રવ્યશ્રુતિગૃહીતત્વાત્. વિધિર્ વા, પક્ષે પ્રાપ્તસ્ય નિયમાર્થ{*4।219*} ઇતિ. પક્ષોક્તં પ્રયોજનમ્ ઉભયોર્ અપ્ય્ અધિકરણયોઃ.
નોતેસ્:
*{4।215: એ2: અધિકરણાતિદેશો ઽયમ્}*
*{4।216: તૈત્. સ્. 2.1.1.1}*
*{4।217: મૈત્. સ્. 2.1.5}*
*{4।218: તૈત્.સ્. 1.8.9.1}*
*{4।219: એ2: પ્રાપ્તસ્ય વર્ણસ્ય નિયમાર્થ}*
સંસ્કારે ચ તત્પ્રધાનત્વાત્

અયમ્ અપ્ય્ અધિકરણાપ્રદેશઃ. દર્શપૂર્ણમાસયોઃ શ્રૂયતે - વ્રીહીન્ અવહન્તિ, તણ્ડુલાન્ પિનષ્ટીતિ, તત્ કિમ્, ઇમૌ વિધી, ઉતાનુવાદાવ્ ઇતિ. સંશયે ઽર્થપ્રાપ્તત્વાત્, અનુવાદાવ્ ઇતિ પ્રાપ્તે, નિયમાર્થત્વાદ્ વિધી ઇતિ.
યજતિચોદના દ્રવ્યદેવતાક્રિયં સમુદાયે કૃતાર્થત્વાત્

શેષવિનિયોગ ઉક્તઃ, કિં તત્ પ્રધાનમ્, યસ્યૈતે શેષા ઇતિ. ઉચ્યતે, યજતિ દદાતિ જુહોતીત્ય્ એવંલક્ષણમ્. અથ કિંલક્ષણકો યજતિજુહોતિર્{*4।220*} દદાતિશ્ ચેતિ. યજતિચોદના, તાવદ્ દ્રવ્યદેવતાક્રિયમ્, દ્રવ્યં દેવતા ચ, તસ્ય દ્રવસ્ય ક્રિયા, યયા{*4।221*} તયોઃ{*4।222*} સંબન્ધો ભવતિ{*4।223*}. સમુદાયે, સમુદિતેષ્વ્ એષુ{*4।224*} યજતિશબ્દો ભવતિ. લોકે, ઇષ્ટો ઽનેન પશુપતિર્ ઇતિ. તેન મન્યામહે, દ્રવ્યદેવતાક્રિયસ્યાર્થસ્ય યજતિશબ્દેન પ્રત્યાયનં [484]{*4।225*} ક્રિયત ઇતિ. લક્ષણકર્મણિ પ્રયોજનં ન વક્તવ્યમ્, જ્ઞાનમ્ એવાત્ર પ્રયોજનમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।220: એ2: યજતિર્ જુહોતિર્}*
*{4।221: એ2: યથા}*
*{4।222: એ2: દ્રવ્યં દેવતામ્ ઉદ્દિશ્ય ત્યજ્યતે, તસ્ય ચ ક્રિયા, યથા ક્રિયયા તયોઃ}*
*{4।223: એ1 ગિબ્ત્ યયા તયોઃ સંબન્ધો ભવતિ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{4।224: એ1 ગિબ્ત્ સમુદિતેષ્વ્ એષુ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{4।225: એ2: 5,56; એ6: 2,33}*
તદુક્તે શ્રવણાજ્ જુહોતિર્ આસેચનાધિકઃ સ્યાત્

અથ કિંલક્ષણકો જુહોતિર્ ઇતિ. તદ્ ઉક્તે યજત્ય્ ઉક્તે ઽર્થે{*4।226*} જુહોતિઃ શ્રૂયતે, આસેચનાધિકે. તસ્માદ્ યજતિર્ એવાસેચનાધિકો જુહોતિઃ, હુતમ્ અનેનેત્ય્ એવંજાતીયકે વક્તારો ભવન્તિ લોકે. વેદે ઽપિ યજતિચોદિતં જુહોતિનાનુવદતિ - સંગ્રામિણં ચતુર્હોત્રા યાજયેત્, ચતુર્ગૃહીતમ્ આજ્યં કૃત્વા ચતુર્હોતારં વ્યાચક્ષીત, પૂર્વેણ ગ્રહેણાર્ધં જુહુયાદ્ ઉત્તરેણાર્ધમ્ ઇતિ.
અથ દદાતિઃ કિંલક્ષણક ઇતિ. આત્મનઃ સ્વત્વવ્યાવૃત્તિઃ પરસ્ય સ્વત્વેન સંબન્ધઃ. યજતિદદાતિજુહોતિષુ સર્વેષૂત્સર્ગઃ સમાનઃ. તત્ર યજતિર્ દેવતામ્ ઉદ્દિશ્યોત્સર્ગમાત્રમ્, જુહોતિર્ આસેચનાધિકઃ, દદાતિ{*4।227*} ઉત્સર્ગપૂર્વકઃ પરસ્વત્વેન સંબન્ધ ઇત્ય્ એષ એષાં વિશેષ ઇતિ.
[485]{*4।228*}
નોતેસ્:
*{4।226: એ1 ગિબ્ત્ યજત્ય્ ઉક્તે ઽર્થે ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{4।227: એ2,6: દદાતિર્}*
*{4।228: એ2: 5,56; એ6: 2,33}*
વિધેઃ કર્માપવર્ગિત્વાદ્ અર્થાન્તરે વિધિપ્રદેશઃ સ્યાત્

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે - યદ્ આતિથ્યાયાં બર્હિઃ, તદ્ ઉપસદામ્, તદ્ અગ્નીષોમીયસ્યેતિ. તત્ર સંદેહઃ, કિં પરદ્રવ્યસ્યોપદેશઃ, ઉત નિરિષ્ટિકસ્ય{*4।229*}, અથવા ધર્મવિધિપ્રદેશઃ, અથવા દ્રવ્યસાધારણ્યમ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? પરદ્રવ્યસ્યોપદેશઃ. કુતઃ? પરદ્રવ્યસ્યોપદેશસદૃશઃ શબ્દઃ, યદ્ આતિથ્યાયામ્, તદ્ ઉપસદામ્ ઇતિ, યથા યો દેવદત્તસ્ય ગૌઃ, સ વિષ્ણુમિત્રસ્ય કર્તવ્ય ઇતિ દેવદત્તાદ્ આચ્છિદ્ય વિષ્ણુમિત્રાય દીયત ઇતિ. અતઃ પરદ્રવ્યસ્યોપ્દેશ ઇતિ. ન ચૈતદ્ અસ્તિ, તથા સત્ય્ આતિથ્યાયાં તસ્ય વિધાનં યત્ પૂર્વમ્, તદ્ અનર્થકં સ્યાત્.
એવં તર્હિ નિરિષ્ટિકસ્યોપદેશઃ{*4।230*}, તેનાતિથ્યાયાં યદ્ વિહિતમ્, આતિથ્યાયાં યદ્ ઉપાત્તમ્ ઇતિ, તથા સત્ય્ અર્થવદ્ આતિથ્યાયાં તદ્ વચનમ્. નિરિષ્ટિકેન{*4।231*} તૂપસદઃ કર્તવ્યા ભવન્તિ{*4।232*}. ન ચૈષ શિષ્ટાનામ્ આચારઃ. ન ચ સર્વે ચોદકપ્રાપ્તા ધર્મા ભવેયુઃ, અતો બ્રૂમઃ - વિધેઃ કર્માપવર્ગિત્વાદ્ અર્થાન્તરે વિધિપ્રદેશઃ સ્યાત્. તદ્ બર્હિઃ પરિસમાપ્તાયામ્ આતિથ્યાયામ્ અપવૃક્તમ્, પૂર્વં{*4।233*} તદ્ આતિથ્યાયાઃ, ઉપસત્કાલે{*4।234*} આતિથ્યાસંબન્ધસ્ તસ્ય નાસ્તિ. ભૂતપૂર્વેણાતિથ્યયા કર્મણા લક્ષ્યેત. લક્ષણા[486]{*4।235*}શબ્દશ્ ચ ન ન્યાય્યઃ. તસ્માદ્ આતિથ્યાબર્હિષ આઞ્જસ્યાભાવાદ્ યદ્ ધર્મકમાતિથ્યાબર્હિઃ, તદ્ ધર્મકમ્ ઉપસદામ્ અગ્નીષોમીયસ્ય ચેતિ ન્યાય્યમ્.
નોતેસ્:
*{4।229: એ2: નિરિષ્ટકસ્ય}*
*{4।230: એ2: નિરિષ્ટકસ્યોપદેશઃ}*
*{4।231: એ2: નિરિષ્ટકેન}*
*{4।232: એ2: ભવન્તીતિ}*
*{4।233: એ2: અપવૃક્તમ્ આસીત્, પૂર્વં}*
*{4।234: એ2: આતિથ્યાયામ્ આસીત્, ઉપસત્કાલે}*
*{4।235: એ2: 5,57; એ6: 2,34}*
અપિ વોત્પત્તિસંયોગાદ્ અર્થસંબન્ધો ઽવિશિષ્ટાનાં પ્રયોગૈકત્વહેતુઃ સ્યાત્