મીમાંસાસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3.5

અથ યદ્ દક્ષિણાસંસ્તવ ઇતિ, વ્યાદેશસામાન્યાત્ તત્, અપરિક્રયાર્થે ઽપિ ભવિષ્યતીતિ.
[342]{*3।465*}
નોતેસ્:
*{3।465: એ2: 4,440; એ4: 4,711; એ6: 1,232}*
આજ્યાચ્ ચ સર્વસંયોગાત્

સ્તો દર્શપૂર્ણમાસૌ, તત્ર શ્રૂયતે - ઉત્તરાર્ધાત્ સ્વિષ્ટકૃતે સમવદ્યતીતિ{*3।466*}, તથા - ઇડામ્ ઉપહ્વયતીતિ{*3।467*}, તથાન્યાનિ પ્રાશિત્રાવદાનાદીનિ શેષકાર્યાણિ{*3।468*}. તત્ર સંદેહઃ - કિમ્ આજ્યાદ્ ઉપાંશુયાજદ્રવ્યાત્ સ્વિષ્ટકૃદ્ ઇડમ્ અવદાતવ્યમ્, ઉત નેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? અવદાતવ્યમ્ ઇતિ. કુતઃ? સર્વસંયોગાત્, સાધારણપ્રકરણસમામ્નાતાત્ સર્વેષાં શેષકાર્યાણિ. અપિ ચ સર્વસંયોગો ભવતિ, તદ્ યત્{*3।469*} સર્વેભ્યો હવિર્ભ્યઃ સમવદ્યતીતિ. તસ્માદ્ આજ્યાદ્ અપિ શેષકાર્યાણિ ક્રિયન્તે.
નોતેસ્:
*{3।466: તૈત્.સ્. 2.6.6.5}*
*{3।467: તૈત્.સ્. 2.6.7.3}*
*{3।468: એ2,4: તથાન્યાનિ પ્રાશિત્રાવદાનાદીનિ શેષકાર્યાણિ}*
*{3।469: એ2,4 ઓમ્. તદ્ યત્}*
કારણાચ્ ચ

કારણં શ્રૂયતે - દેવા વૈ સ્વિષ્ટકૃતમ્ અબ્રુવન્ હવ્યં નો વહેતિ, સો ઽબ્રવીદ્ વરં વૃણૈ ભાગો મે ઽસ્ત્વ્ ઇતિ, વૃણીષ્વેત્ય્ અબ્રુવન્{*3।470*}, સો ઽબ્રવીદ્ ઉત્તરાર્ધાદ્ એવ મહ્યં સકૃત્ સકૃદ્ અવદ્યાદ્ ઇતિ, તુલ્યં કારણમ્ અન્યેષામ્ આજ્યસ્ય ચાર્થવાદે સંકીર્ત્યતે. તસ્માદ્ અપ્ય્ આજ્યાદ્ અવદાતવ્યમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।470: એ2,4: વૃણીષ્વેવ્ય્ અબ્રુવન્}*
એકસ્મિન્ સમવત્તશબ્દાત્

આદિત્યે ચરૌ પ્રાયણીયે શ્રૂયતે - અગ્નયે સ્વિષ્ટકૃતે સમવદ્યતીતિ{*3।471*}, આજ્યાદ્ એકસ્માચ્ ચ હવિષો ઽવદ્યતીતિ, મિશ્રસ્યાન્યેન હવિષા સમવદ્યતીતિ. યદિ ચાજ્યાદ્ અપિ સ્વિષ્ટકૃતે ઽવદીયેત, તતશ્ ચોદકેન પ્રાપણીય{*3।472*} આજ્યાવદાને ક્રિયમાણે [343]{*3।473*} સમવદ્યતીત્ય્ ઉપપદ્યતે. ઇતરથા ચરોર્ એકસ્માદ્ અવદ્યતીત્ય્ અભવિષ્યત્.
નોતેસ્:
*{3।471: તૈત્.બ્ર્. 1.7.4.4}*
*{3।472: એ2,4: પ્રાયણીય}*
*{3।473: એ2: 4,441; એ4: 4,712; એ6: 1,232}*
આજ્યે ચ દર્શનાત્ સ્વિષ્ટકૃદ્ અર્થવાદસ્ય

ધ્રૌવે ચાજ્યે સ્વિષ્ટકૃદ્ અર્થવાદો ભવતિ - અવદાયાવદાય ધ્રુવાં પ્રત્યભિધારયતિ, સ્વિષ્ટકૃતે ઽવદાય ન ધ્રુવાં પ્રત્યભિધારયતિ. ન હિ તતઃ પરામાહુતિં યક્ષ્યન્ ભવતીતિ, પ્રત્યભિધારણસ્યૈતત્ પ્રયોજનં દર્શયતિ - તતઃ પત્રામાહુતિં હોષ્યતીતિ. સૌવિષ્ટકૃતે વૃત્તે{*3।474*} તતઃ પરાહુતિર્ નાસ્તીતિ ન પ્રત્યભિધાર્યેત. સ્વિષ્ટકૃદ્ અર્થે ધ્રુવાયાં ભવતિ પ્રત્યભિધારણમ્ ઇતિ દર્શયતિ.
નોતેસ્:
*{3।474: એ2,4: ઽવત્તે}*
અશેષાત્વાત્ તુ નૈવં સ્યાત્ સર્વાદાનાદ્ અશેષતા

નૈવમ્, ધ્રૌવાજ્યાત્ સ્વિષ્ટકૃદ્ ઇડમ્ અવદાતવ્યમ્ ઇતિ. કસ્માત્? અશેષત્વાત્. કુતો નાસ્ય શેષઃ? સર્વાદાનાત્.
સાધારણ્યાન્ ન ધ્રુવાયાં સ્યાત્

નનૂપાંશુયાજાર્થં ગૃહીતે યદ્ ધ્રુવાયાં શિષ્ટમ્, તત્ શેષભૂતમ્. નૈતત્, સાધારણં હિ તત્, ઉપાંશુયાજાય, અન્યેભ્યશ્ ચ પ્રયોજનેભ્યઃ. યાવદ્ આજ્યેન યષ્ટવ્યમ્, તત્ તદ્ આજ્યં પ્રયોજયતિ. યસ્ય યસ્યાજ્યમ્, તસ્ય તસ્યૈવં ગ્રહીતવ્યં સંસ્કર્તવ્યં ચેતિ, તસ્માત્ સાધારણં ધ્રૌવમ્ આજ્યમ્. દર્શયતિ ચ - સર્વસ્મૈ વા એતદ્ યજ્ઞાય ગૃહ્યતે યદ્ ધ્રુવાયામ્ આજ્યમ્ ઇતિ{*3।475*}. કિમ્ અતો યદ્ય્ એવમ્ ઇતિ. યત્ સાધારણમ્ ઉપાંશુયાજાયાવત્તં ધ્રુવાયામ્ આજ્યમ્, તેનાન્યાનિ પ્રયોજનાનિ કાર્યાણિ, ન [344]{*3।476*} તુ તત્ પ્રતિપાદ્યમ્, યદ્ ધિ કૃતપ્રયોજનમ્ આકીર્ણકરમ્ અવતિષ્ઠતે, તત્ પ્રતિપાદયિતવ્યમ્ ઇતિ. ક્વચિચ્ ચ, યત્ પ્રતિપાદયિતવ્યમ્ તત્, એવં પ્રતિપાદયિતવ્યમ્ ઇતિ. યત્ તુ પ્રયોજનવદ્ ઉપાત્તં તન્ ન પ્રતિપાદયિતવ્યમ્. તસ્માન્ ન ધ્રુવાયામ્ ઉપાંશુયાજસ્ય{*3।477*} સૌવિષ્ટકૃતશ્ ચ{*3।478*} કશ્ચિચ્ છેષઃ પ્રતિપાદનીયઃ, યથા યત્રૈકસ્યામુખ્યાયાં બહૂનામ્ ઓદનઃ શૃતો ભવતિ, તત્રૈકસ્મિન્ ભુક્તવતિ, ન તસ્ય શિષ્ટં ભૃત્યેભ્યઃ પ્રતિપાદનીયમુખાયામ્ અસ્તીતિ ગમ્યતે, પ્રયોજનવદ્ ધિ તત્. એવમ્ ઉપાંશુયાજાજ્યે ઽપિ દ્રષ્ટવ્યમ્{*3।479*} ઇતિ.
આહ - જુહ્વાં તર્હ્ય્ આજ્યસ્ય શેષો ભવિષ્યતિ, ચમસવત્, યથા ચમસેષુ ગ્રહેષુ ચ સોમસ્ય ચોદનયેતિ. તત્ર પ્રત્યાહ -
નોતેસ્:
*{3।475: તૈત્.બ્ર્. 3.3.5.5}*
*{3।476: એ2: 4,443; એ4: 4,715; એ6: 1,233}*
*{3।477: એ2,4: ઉપાંશુયાજાર્થસ્ય}*
*{3।478: એ2,4: સૌવિષ્ટકૃતસ્ય}*
*{3।479: એ1: દ્રવ્યમ્}*
અવત્તત્વાચ્ ચ જુહ્વામ્, તસ્ય ચ હોમસંયોગાત્

ધ્રુવાયાં તાવન્ નાસ્તિ શેષઃ, ઉપાંશુયાજસ્ય સાધારણત્વાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. અથ કસ્માન્ ન જુહ્વાં યચ્ છિષ્ટમ્, તેન શેષકાર્યમ્, યથા હોમાર્થે ચમસે શેષ ઇતિ. ઉચ્યતે - યજ્ જુહ્વામ્ અવત્તમ્, તત્ સર્વં હોમેન સંબદ્ધમ્, તસ્માન્ ન જુહ્વાં શેષઃ.
ચમસવદ્ ઇતિ ચેત્

ઇતિ પુનર્ યદ્ ઉક્તમ્, તત્ પરિહર્તવ્યમ્.
ન ચોદનાવિરોધાદ્ ધવિઃપ્રકલ્પનત્વાચ્ ચ

નૈતદ્ એવમ્. કુતઃ? ચોદનાવિરોધાત્, સોમસ્યાગ્નેર્{*3।480*} વીહીત્ય્{*3।481*} અનુવષટ્કરોતીતિ{*3।482*} તત્ર ચોદના. અપિ ચ, તત્રૈન્દ્રવાયવં ગૃહ્ણાતીત્યેવમાદીનિ ગ્રહણાનિ ન સોમસંયુક્તાનિ{*3।483*}, [345]{*3।484*} હવિઃપ્રકલ્પનાન્ય્ એવ, ઇહ પુનર્ હોમસંયોગઃ, ચતુર્ગૃહીતં જુહોતીતિ{*3।485*}.
નોતેસ્:
*{3।480: એ2,4: સોમસ્યાગ્ને}*
*{3।481: એ4: વ્રીહીત્ય્}*
*{3।482: ઐ.બ્ર્. 3.5}*
*{3।483: એ2,4: હોમસંયુક્તાનિ}*
*{3।484: એ2: 4,445; એ4: 4,718; એ6: 1,234}*
*{3।485: તૈત્.સ્. 5.1.1.1}*
ઉત્પન્નાધિકારાત્ સતિ સર્વવચનમ્

અથ યદ્ ઉક્તમ્ - તદ્ યત્{*3।486*} સર્વેભ્યઃ હવિર્ભ્યઃ સમવદ્યતીતિ. ઉચ્યતે - ઉત્પન્નં શેષમ્ અધિકૃત્યૈતદ્ ઉચ્યતે, નાવિશેષણમ્, તસ્માદ્ ય{*3।487*} ઇહ શેષાસ્ તેભ્યઃ સર્વેભ્ય ઇતિ, યથા સર્વ ઓદનો ભુક્તઃ, સર્વે બ્રાહ્મણા ભુક્તવન્ત ઇતિ પ્રકૃતાપેક્ષઃ સર્વશબ્દ એવમ્ અત્રાપીતિ.
નોતેસ્:
*{3।486: એ2,4 ઓમ્. તદ્ યત્}*
*{3।487: એ2,4: યં}*
જાતિવિશેષાત્ પરમ્

અથ યદ્ ઉક્તમ્ - પ્રાપણીયે{*3।488*} કેવલે ચરૌ સમવત્તશબ્દો નાવકલ્પતે, યદિ ન તત્ર ચોદકેનાજ્યાદ્ અપિ સ્વિષ્ટૃઅકૃદ્ અવદાનમ્ ઇતિ. ઉચ્યતે - અસત્ય્ અપ્ય્ આજ્યાચ્ છેષકાર્યે સમવત્તશબ્દો જાતિવિશેષાપેક્ષ ઉપપદ્યતે, ઓદનજાતિમ્ આજ્યજાતિં{*3।489*} ચાપેક્ષ્ય. અનુવાદો હિ સઃ, યથાસંભવં ચાનુવાદઃ કલ્પ્યેત.
નોતેસ્:
*{3।488: એ2,4: પ્રાયણીયે}*
*{3।489: એ2,4: ઓદનજાતિભાજ્યજાતિં}*
અન્ત્યમ્ અરેકાર્થે

અથ યદ્ ઉક્તમ્ - સ્વિષ્ટકૃદ્ અર્થં ધ્રુવાયામ્ અભિધારણં દર્શયતીતિ. ન તત્ સ્વિષ્ટકૃદ્ અર્થમ્, શેષાભાવાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. તસ્માદ્ અયં તસ્યાર્થઃ. ન હિ તત આહુતિં યક્ષ્યન્ ભવતીતિ ન રેક્ષ્યતે, ધ્રુવાતો યદ્ય્ આહુતિર્ અપરા હોતવ્યા ભવેત્, ન ચ પ્રત્યભિધાર્યેત. ધુવાતઃ કિલ{*3।490*} રિચ્યેત, ન રક્ષ્યતે, અપરસ્યા આહુતેર્ અભાવાત્, કિં પ્રત્યભિધારણેનેતિ.
[346]{*3।491*}
નોતેસ્:
*{3।490: એ2,4: ધુવા તતઃ કિલ}*
*{3।491: એ2: 4,447; એ4: 4,722; એ6: 1,234}*
સાકં પ્રસ્થાયીયે{*3।492*} સ્વિષ્ટકૃદ્ ઇડં ચ તદ્વત્

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ શ્રૂયતે - સાકં પ્રસ્થાયીયેન યજેતેતિ{*3।493*}. તત્ર સંદેહઃ - કિં સ્વિષ્ટકૃદ્ ઇડમ્ અસ્તિ, નાસ્તીતિ. અસ્તીતિ બ્રૂમહ્. કુતઃ? દર્શપૂર્ણમાસવિકારો હિ સાકં પ્રસ્થાયીયમ્ ઇતિ. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - નાસ્તીતિ. કુતઃ? અશેષત્વાત્, સર્વાદાનાચ્ ચાશેષતા. કથમ્? એવં તત્ર શ્રૂયતે - આજ્યભાગાભ્યાં પ્રચર્યાગ્નેયેન ચ પુરોડાશેનાગ્નીધ્રે સ્રુચૌ પ્રદાય સહ કુમ્ભીભિર્ અભિક્રામન્ન્ આહેતિ. તસ્માન્ ન તતઃ શેષકાર્યદ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।492: એ1: પ્રસ્થાય્યે}*
*{3।493: તૈત્.સ્. 2.5.4.3}*
સૌત્રામણ્યાં ચ ગ્રહેષુ

અસ્તિ સૌત્રામણી, તત્ર ગ્રહાઃ{*3।494*} શ્રૂયન્તે, આશ્વિનસારસ્વતૈન્દ્રાઃ, તત્ર ચોદકેન સ્વિષ્ટકૃદ્ ઇડં પ્રાપ્તમ્. અથેદાનીં સંદેહઃ - કિં નિવર્તતે, ઉત નેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? ચોદકાનુગ્રહાય કર્તવ્યમ્ ઇતિ. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - સૌત્રામણ્યાં ચ ગ્રહેષુ ન{*3।495*} કર્તવ્યમ્ ઇતિ ચશબ્દેનાતિદિશ્યતે{*3।496*}. કુતઃ? અશેષત્વાત્, સર્વાદાનાદ્ શેષતા. તત્રાપિ હિ ગ્રહૈર્ એવં હોતું પ્રતિષ્ઠન્તે, યત્ પયોગ્રહાશ્ ચ સુરગ્રહાશ્ ચ ગૃહ્યન્ત ઇતિ. ગ્રહસ્થં ખલ્વ્ અપિ તદ્ દ્રવ્યમ્ અભિગૃહીતમ્ અભ્યનુક્રમમ્ અભ્યાશ્રાવિતં દેવતાં પ્રતિ. યથા - ગૃહીતાન્ ગ્રહાન્ ઋત્વિજ આદદતે, આશ્વિનમ્ અધ્વર્યુઃ, સારસ્વતં બ્રહ્મા, ઐન્દ્રં પ્રતિપ્રસ્થાતેતિ, હોમાર્થમ્ [347]{*3।497*} અશેષાદાનં ભવતિ. હોમસંયોગશ્ ચૈષાં શ્રુયતે - ઉત્તરે ઽગ્નૌ પયોગ્રહાજ્ જુહ્વતિ દક્ષિણે ઽગ્નૌ સુરગ્રહાજ્ જુહ્વતીતિ.
નોતેસ્:
*{3।494: એ2,4: પ્રહાઃ}*
*{3।495: એ2,4: ચ}*
*{3।496: એ2,4: ચશબ્દેનાન્વાદિશ્યતે}*
*{3।497: એ2: 4,448; એ4: 4,723; એ6: 1,235}*
તદ્વચ્ ચ શેષવચનમ્

એતમ્ એવ ન્યાયમ્, શેષવચનમ્ ઉપોદ્બલયતિ. ઉચ્છિનષ્ટિ, ન સર્વં જુહોતીતિ{*3।498*}, સર્વહોમે પ્રાપ્તે, પ્રતિષેધો ઽવકલ્પ્યતે. વાચનિકત્વાચ્ ચ સ્વિષ્ટકૃદ્ ઇડં ન ભવતિ, તસ્યાન્યત્રોપયોગવચનાત્, બ્રાહ્મણં પરિક્રીણીયાદ્ ઉચ્છેષણસ્ય પાતારમ્ ઇતિ, અપરસ્યાપિ શેષસ્ય વાચનિકો વિનિયોગઃ, શતાતૃણાયાં વિક્ષારયન્તીતિ.
નોતેસ્:
*{3।498: તૈત્.બ્ર્. 1.8.6.2}*
દ્રવ્યૈકત્વે કર્મભેદાત્ પ્રતિકર્મ ક્રિયેરન્

અસ્તિ સર્વપૃષ્ઠેષ્ટિઃ - ઇન્દ્રાય રાથન્તરાય, ઇન્દ્રાય બાર્હતાય{*3।499*}, ઇન્દ્રાય વૈરૂપાય, ઇન્દ્રાય વૈરાજાય, ઇન્દ્રાય શાક્નરાયેતિ. તત્ર પુરોડાશો બહૂનાં કર્મણાં સાધારણઃ. તત્ર સંદેહઃ - કિં પ્રતિકર્મ, સ્વિષ્ટકૃદ્ ઇડં કર્તવ્યમ્, સકૃદ્ એવ વેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? ચોદનાનુગ્રહાત્ પ્રતિકર્મ, કર્તવ્યમ્, એકસ્મિન્ન્ અપિ દ્રવ્યે બહુત્વાત્ કર્મણામ્.
નોતેસ્:
*{3।499: એ2,4: આબર્હતાય}*
અવિભાગાચ્ ચ શેષસ્ય, સર્વાન્ પ્રત્ય્ અવિશિષ્ટત્વાત્

સકૃદ્ એવ કર્તવ્યમ્ ઇતિ બ્રૂમઃ, અવિભાગાચ્ છેષસ્ય. ન [348]{*3।500*} અત્ર વિભાગઃ સર્વેષાં કર્મણાં પુરોડાશસ્ય, ઉત્તરાર્ધાત્ સ્વિષ્ટકૃદ્ અવદાતવ્યમ્, એકશ્ ચાસૌ ઉત્તરાર્ધઃ, તતો ઽવદીયમાને ન ગમ્યતે વિશેષઃ. કસ્યાવત્તમ્, કસ્ય નેતિ, એવમ્ ઇડાયામ્ અપિ. તસ્માત્ સકૃદ્ અવદાતવ્યમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।500: એ2: 4,450; એ4: 4,726; એ6: 1,235}*
ઐન્દ્રવાયવે તુ વચનાત્ પ્રતિકર્મ ભક્ષઃ સ્યાત્

અસ્તિ જ્યોતિષ્ટોમઃ - જ્યોતિષ્ટોમેન સ્વર્ગકામો યજેતેતિ. તત્રૈન્દ્રવાયવે ગ્રહે સંદેહઃ - કિં સકૃદ્ ભક્ષણમ્, ઉત દ્વિર્ ઇતિ. સોમસંસ્કારાર્થત્વાત્ સકૃદ્ ઇતિ પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - ઐન્દ્રવાયવે દ્વિર્ ભક્ષયિતવ્યમ્ ઇતિ. કુતઃ? વચનાત્, વચનમ્ ઇદં ભવતિ, દ્વિર્ ઐન્દ્રવાયવસ્ય ભક્ષયતિ, દ્વિર્ હ્ય્ એતસ્ય વષટ્કરોતીતિ, નાસ્તિ વચનસ્યાતિભારઃ.
સોમે ઽવચનાદ્ ભક્ષો ન વિદ્યતે

જ્યોતિષ્ટોમે સમામનન્તિ સોમાન્. તેષુ સંદેહઃ - કિં{*3।501*} તેષાં શેષો ભક્ષયિતવ્યઃ, ઉત નેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? સોમે ભક્ષો ન વિદ્યતે. કસ્માત્? અવચનાત્, ન શક્યમ્ અસતિ વચને ઽધ્યવસાતું ભક્ષણમ્. તસ્માત્ સોમશેષો ન ભક્ષયિતવ્ય ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।501: એ2,4 ઓમ્. કિં}*
સ્યાદ્ વાન્યાર્થદર્શનાત્

ભવેદ્ વા ભક્ષઃ, અન્યાર્થં હિ વચનં ભક્ષં દર્શયતિ - સર્વતઃ પરિહારમ્ આશ્વિનં ભક્ષયતિ, ભક્ષિતાપ્ય્ આયિતાંશ્ ચમસાન્ [349]{*3।502*} દક્ષિણસ્યાનસો ઽવલમ્બે સાદયન્તીતિ{*3।503*}. નાસતિ ભક્ષણ એવંજાતીયકા ભક્ષવિશેષાઃ સંભવન્તિ.
નોતેસ્:
*{3।502: એ2: 4,453; એ4: 4,729; એ6: 1,236}*
*{3।503: વ્ગ્લ્. તૈત્.સ્. 6.4.9.4-5}*
વચનાનિ ત્વ્ અપૂર્વત્વાત્ તસ્માદ્ યથોપદેશં સ્યુઃ

નનુ દર્શનમ્ ઇદમ્, પ્રાપ્તિર્ વક્તવ્યા. ઉચ્યતે - વચનાનિ તર્હિ ભવિષ્યન્તિ. સર્વતઃ પરિહારમ્ આશ્વિનં ભક્ષયતિ{*3।504*}. તસ્માત્ સર્વા દિશઃ શૃણોતીતિ વિશિષ્ટં ભક્ષણં વિધીયતે. અપૂર્વત્વાદ્ ભક્ષાનુવાદો નાવકલ્પતે. અપિ ચ, એવમ્ અપૂર્વમ્ અર્થં વિદધતો ઽર્થવત્તા ભવિષ્યતિ. તસ્માદ્ યત્રૈવ વિશિષ્ટં ભક્ષણં શ્રૂયતે, તત્રૈવ ભવતિ, નાતિપ્રસજ્યતે.
નોતેસ્:
*{3।504: વ્ગ્લ્. તૈત્.સ્. 6.4.9.4}*
ચમસેષુ સમાખ્યાનાત્ સંયોગસ્ય તન્નિમિત્તત્વાત્

જ્યોતિષ્ટોમ એવ શ્રુયતે - પ્રૈતુ હોતુશ્ ચમસઃ પ્ર બ્રહ્મણઃ પ્રોદ્ગાતૄણાં પ્ર યજમાનસ્ય પ્રયન્તુ સદસ્યાનામ્ ઇતિ. તત્ર સંદેહઃ - કિં ચમસિનામ્ અસ્તિ ભક્ષઃ, નેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? નેતિ બ્રૂમઃ, નાતિપ્રસજ્યત{*3।505*} ઇત્ય્ ઉક્તમ્.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - ચમસેષ્વ્ અસ્તિ ભક્ષ ઇતિ. કુતઃ? સમાખ્યાનાત્, હોતુશ્ ચમસો બ્રહ્મણશ્ ચમસ ઉદ્ગાતુશ્ ચમસ ઇતિ સમાખ્યયા નિર્દિશ્યતે, હોતા યત્ર ચમતિ ચમિષ્યતિ, અચમીદ્ વા સ હોતુશ્ ચમસઃ. યદ્ય્ અત્ર હોતા ન ચમેન્ ન હોતુશ્ ચમસો ભવેત્. તસ્માચ્ ચમતીતિ.
આહ, કાસ્ય લિઙ્ગસ્ય પ્રાપ્તિર્ ઇતિ. સામર્થ્યમ્ ઇતિ બ્રૂમઃ - હોતુશ્ ચમસેન પ્રૈતવ્યમ્. યદિ ચાત્ર હોતા ન [350]{*3।506*} ચમેત્, ન શક્યં ભવેદ્ ધોતુશ્ ચમસેન પ્રૈતુમ્. ન ચાત્રાન્યદ્ ધોતા, ઓદનાદિ ચમિષ્યતિ, સોમચમસ ઇતિ હિ તં સમાચક્ષતે. અપિ ચ, ન તદ્ ધોતુર્ દ્રવ્યં યજમાનસ્ય તદ્ દ્રવ્યમ્, હોતુસ્ તત્ર ચમનં કર્તવ્યમ્. સોમે ચ ભક્ષ્યમાણે તેન હોમો ઽવકલ્પતે. પવિત્રં હિ સોમઃ, ન તસ્મિન્ ભક્ષિતે પાત્રં વ્યાપદ્યતે. તત્ર ચમસેન શક્યતે હોતુમ્. વચનપ્રામાણ્યાદ્ ઉચ્છિષ્ટેન હોષ્યતીતિ ચેત્. નૈતદ્ એવમ્, અસતિ અવકાશે વચનં બાધકં ભવતિ, અસ્તિ ચાવકાશઃ સોમભક્ષણમ્, તસ્માચ્ ચમસિભિર્ ભક્ષયિતવ્યઃ સોમઃ ઇતિ.
અથ તક્ષણાદીન્ય્ આશ્રીયેરન્. તથા સંબન્ધાપહ્નવાદ્ અતચ્ચમસતૈવ સ્યાત્, દ્રવ્યાન્તરં સ્યાત્. તસ્માચ્ ચાબ્રાહ્મણસ્ય સોમં પ્રતિષેધતિ, સ યદિ રાજન્યં વૈશ્યં વા યાજયેત્, સ યદિ સોમં વિભક્ષયિષેત્, ન્યગ્રોધસ્તિભીરાહૃત્ય તાઃ સંપિષ્ય દધન્ય્ ઉન્મૃજ{*3।507*} તસ્મૈ ભક્ષં પ્રયચ્છેત્, ન સોમમ્ ઇતિ{*3।508*} ભક્ષાનિવૃત્તિં{*3।509*} દર્શયતિ. સૈષ ભક્ષાશઙ્કૈવં સત્ય્ ઉપપદ્યતે, યદિ ચમસિનો ઽસ્તિ ભક્ષઃ, તસ્માદ્ અસ્તીતિ મન્યામહે.
નોતેસ્:
*{3।505: એ2,4: ભક્ષો નાતિપ્રસજ્યત}*
*{3।506: એ2: 4,455; એ4: 4,731; એ6: 1,237}*
*{3।507: એ2,4,6, એ1 (વ્.લ્.): ઉન્મૃજ્ય}*
*{3।508: ઐ.બ્ર્. 7.30}*
*{3।509: એ2,4: ભક્ષ નિવૃત્તિં}*
ઉદ્ગાતૃચમસમ્ એકઃ શ્રુતિસંયોગાત્

અસ્તિ જ્યોતિષ્ટોમઃ - જ્યોતિષ્ટોમેન સ્વર્ગકામો યજેતેતિ. તત્રાસ્તિ - પ્રૈતુ હોતુશ્ ચમસઃ પ્ર બ્રહ્મણઃ પ્રોદ્ગાતૄણામ્ ઇતિ. તત્રાસ્તિ{*3।510*} સમાખ્યાનાદ્ ભક્ષ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. તત્ર સંદેહઃ - કિમ્ એક એવૈનં ચમસમ્ ઉદ્ગાતા ભક્ષયેત્, ઉત સર્વે [351]{*3।511*} ભક્ષયેયુઃ? અથ સુબ્રહ્મણ્યવર્જિતાશ્ છન્દોગા ભક્ષયેયુઃ, અથવા સહ સુબ્રહ્મણ્યેનેતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? એકો ભક્ષયેદ્ ઉદ્ગાતૈવ. કુતઃ? શ્રુતિસંયોગાત્, ઉદ્ગાતૈકઃ શ્રુત્યા સંયુજ્યતે - ચમસેન પ્રોદ્ગાતૄણામ્ ઇતિ.
નનુ બહુવચનં શ્રૂયતે - તેન બહવો ભક્ષયેયુઃ. ઉચ્યતે, શ્રૂયતે બહુવચનમ્, તદ્ ઉદ્ગાતૃપ્રાતિપદિકગતમ્, તદ્ વિવક્ષિતં સદ્ ઉદ્ગાતૃબહુત્વં બ્રૂયાત્, એકશ્ ચોગાતા, તત્ર બહુત્વં શ્રૂયમાણમ્ અપિ ન શક્નુયાદ્ ઉદ્ગાતૃભેદં કર્તુમ્. તસ્માદ્ અવિવક્ષિતં બહુવચનમ્, અનુમાનં હ્ય્ એતત્, બહૂનાં ચમસ ઇતિ. કથમ્? યદ્ બહુષુ પ્રાતિપદિકં વર્તતે, તતો બહુવચનં ભવતિ, બહુવચનં તુ તતો દૃશ્યતે, પ્રોદ્ગાતૄણામ્ ઇતિ. તસ્માન્ નૂનં બહૂનાં ચમસ ઇત્ય્ અનુમાનમ્. પ્રત્યક્ષં ત્વ્ એક ઉદ્ગાતા, ન દ્વિતીયઃ, ન તૃતીયઃ. અનુમાનાચ્ ચ પ્રત્યક્ષં કારણં બલવદ્ ભવેત્. તસ્માદ્ એકસ્ય ચમસઃ, સ ચોદ્ગાતુર્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।510: એ2,4,6: તત્રાસ્તિ}*
*{3।511: એ2: 4,456; એ4: 4,733; એ6: 1,237}*
સર્વે વા સર્વસંયોગાત્

સર્વે વા ભક્ષયેયુઃ, એકસ્મિન્ન્ ઉદ્ગાતરિ ભક્ષયતિ બહુવચનં પ્રમાદાધીતમ્{*3।512*} ઇતિ ગમ્યતે. ન હિ તદ્ અનૂદ્યતે, ન વિધીયત ઇતિ. નનુ સર્વેષ્વ્ અપિ ભક્ષયત્સૂદ્ગાતૃશબ્દઃ પ્રમાદો ગમ્યતે. ઉચ્યતે - લક્ષણાર્થો ઽપિ તાવત્ સંભવિષ્યતિ, ઉદ્ગાતૃપ્રભૃતય ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।512: એ2,4,6: પ્રમાદાદ્ અધીતમ્}*
સ્તોત્રકારિણાં વા તત્સંયોગાદ્ બહુશ્રુતેઃ

ઉચ્યતે - નૈતદ્ અસ્તિ, બહૂનાં ચમસ ઇતિ. કુતઃ? [352]{*3।513*} ઉદ્ગાતૃશબ્દસ્ય ચમસેન સંબન્ધઃ પ્રત્યક્ષેણ વાક્યેન, બહુવચનસ્ય પુનર્ ઉદ્ગાતૃશબ્દેન શ્રુત્યા સંબન્ધઃ. અન્યેન ઋત્વિજા તુ બહુવચનસ્ય નૈવ કશ્ચિદ્ અસ્તિ સંબન્ધઃ. તસ્માદ્ બહૂનાં ચમસ ઇત્ય્ અનુપપન્નમ્ ઇતિ. અત્રોચ્યતે - શક્નોત્ય્ અયમ્ ઉદ્ગાતૃશબ્દો બહુત્વં વદિતુમ્, ક્રિયાયોગેન, ઉદ્નાયન્તીત્ય્ ઉદ્ગાતારઃ. કે તે? પ્રસ્તોતા, ઉદ્ગાતા, પ્રતિહર્તેતિ, તદ્ એતેન બહુવચનનિર્દેશેનાનુમાનિકક્રિયાયોગનિમિત્ત ઉદ્ગાતૃશબ્દો વિવક્ષિત ઇત્ય્ અવગમિષ્યામઃ. બહુવચનં હ્ય્ એવમ્ અવકૢપ્તં ભવિષ્યતિ, ઉદ્ગાતૃશબ્દશ્ ચ. તસ્માત્ સ્તોત્રકારિણાં ચમસ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।513: એ2: 4,458; એ4: 4,735; એ6: 1,238}*
સર્વે તુ વેદસંયોગાત્ કારણાદ્ એકદેશો સ્યાત્

સર્વે છન્દોગાઃ સહસુબ્રહ્મણ્યા ભક્ષયેયુઃ. કિમ્ ઇતિ? ગાનસંયોગાદ્ ઇતિ નાયં પક્ષ ઉપપદ્યતે. કથમ્? એકસ્ તત્રોદ્ગાનેન સંબન્ધઃ{*3।514*}, ઇતરો ગાનેન, અન્યદ્ ધિ ગાનમ્, અન્યદ્ ઉદ્ગાનમ્, ગીતિમાત્રં ગાનં લૌકિકં વૈદિકં ચ. દ્વિતીયં સામ્નઃ પર્વ, ઉત્પૂર્વસ્ય ગાયતેર્ અભિધેયં પ્રસિદ્ધમ્. તત્રૈક એવોદ્ગીથં કરોતીત્ય્ એક એવોદ્ગાતા, ન બહવઃ. તસ્માદ્ ગાનસંયોગાદ્ બહવો ભવિષ્યન્તીત્ય્ એતદ્ અપિ નોપપદ્યતે. કથં તર્હિ? વેદસંયોગાત્, ઔદ્ગાત્રં નામ પ્રવચનમ્, તથા - ઔદ્ગાત્રાણિ કર્માણિ, ઔદ્ગાત્રસ્ય કર્તા વાધ્યેતા વોદ્ગાતેત્ય્ ઉચ્યતે. કથમ્? ઉદ્ગાતુઃ કર્મ, ઔદ્ગાત્રમ્ ઇતિ પ્રસિદ્ધમ્. એવં ચેદ્ વ્યક્તમ્ ઔદ્ગાત્રસ્ય કર્તા, ઉદ્ગાતેતિ ગમ્યતે. યસ્યોદ્ગાતા પ્રસિદ્ધઃ, તદ્ વિશિષ્ટં કર્માનાખ્યાતમ્ અપ્ય્ ઔદ્ગાત્રમ્ ઇતિ વદતિ. શબ્દશ્ ચ યસ્યૌદ્ગાત્રં પ્રસિદ્ધમ્, સ તસ્ય કર્તારમ્ ઉદ્ગાતેતિ વદતિ, અનાખ્યાતમ્ અપિ, યથા યસ્યોદમેઘઃ પ્રસિદ્ધઃ, સ તસ્યાનાખ્યા-તમ્ અપ્ય્ અપત્યમ્ ઔદમેઘિર્ ઇતિ બ્રૂતે, યસ્યૌદમેઘિઃ, સ તસ્ય [353]{*3।515*} પિતરમ્ અનાખ્યાતમ્ અપ્ય્ ઉદમેઘં પ્રતિપદ્યતે. એવમ્ ઔદ્ગાત્રસંબન્ધાદ્ ઉપપદ્યત ઉદ્ગાતૃશબ્દઃ, પ્રસ્તોતાપ્ય્ ઉદ્ગાતાપિ પ્રતિહર્તાપિ સુબ્રહ્મણ્યો ઽપિ. એવં બહુવચનમ્ ઉદ્ગાતૃશબ્દશ્ ચોભયમ્ અપ્ય્ ઉપપન્નં ભવિષ્યતિ, ન ચાન્યઃ કશ્ચિદ્ દોષઃ.
તસ્માદ્ ઔદ્ગાત્રેણ સંબદ્ધાશ્વત્વાર ઉદ્ગાતૃચમસં ભક્ષયેયુર્ ઇતિ. યત્ર કારણમ્ અસ્તિ, તત્રાપિ સુબ્રહ્મણ્યા ઉદ્ગાતારઃ, યથા - ઉદ્ગાતૃશબ્દો વિનિષદ્યોદ્ગાતારઃ સામ્ના સ્તુવત ઇતિ સ્તોત્રકારિષુ, તથેદમ્{*3।516*} અપિ વચનમ્, ઉદ્ગાતારો નાપવ્યાહરેયુર્ ઉત્તમાયામ્ એષોત્તમા ઇત્ય્ અપસુબ્રહ્મણ્યાનામ્ એવ.
નોતેસ્:
*{3।514: એ2,4: સંબદ્ધઃ}*
*{3।515: એ2: 4,460; એ4: 4,736; એ6: 1,239}*
*{3।516: એ2,4,6: યથેદમ્}*
ગ્રાવસ્તુતો ભક્ષો ન વિદ્યતે ઽનામ્નાનાત્

જ્યોતિષ્ટોમે ગ્રાવસ્તુન્ નામ હોતૃપુરુષઃ. તત્ર સંદેહઃ - કિં સ સોમં ભક્ષયેત્, નેતિ. ઉચ્યતે - ગ્રાવસ્તુન્ ન બક્ષયેત્. કુતઃ? યતો ઽસ્ય ભક્ષં નામનન્તિ. હારિયોજને ચમસિનામ્ અધિકાર ઇતિ મન્યમાન એવં હ સ્માહ, નાસ્યામ્નાયતે ભક્ષ{*3।517*} ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।517: એ1 ગિબ્ત્ હારિયોજને ચમસિનામ્ અધિકાર ઇતિ મન્યમાન એવં હ સ્માહ, નાસ્યામ્નાયતે ભક્ષ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
હારિયોજને વા સર્વસંયોગાત્

હારિયોજનસ્ય વા ગ્રાવસ્તુતં ભક્ષયિતારં મન્યામહે, એવં હ્ય્ આમનન્તિ - યથા ચમસમ્ અન્યાંશ્ ચમસાંશ્ ચમસિનો ભક્ષયન્તિ. [354]{*3।518*} અથૈતસ્ય હારિયોજનસ્ય સર્વ એવ લિપ્સન્ત ઇતિ. યદા હારિયોજનસ્ય સર્વે લિપ્સન્તે, તદા ગ્રાવસ્તુદ્ અપીતિ.
નોતેસ્:
*{3।518: એ2: 4,462; એ4: 4,739; એ6: 1,239}*
ચમસિનાં વા સંનિધાનાત્

વાશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ. નૈતદ્ અસ્તિ ગ્રાવસ્તુતો હારિયોજને ભક્ષ ઇતિ, ચમસિનાં તત્રાધિકારો ન સર્વેષામ્. કથમ્? ચમસિનામ્ એષ વિભાગઃ, ચમસિનો ઽન્યાંશ્ ચમસાન્, યથા - ચમસં ભક્ષયન્તીત્ય્ અનૂદ્ય, ચમસિન એવ વદતિ, અથૈતસ્ય હારિયોજનસ્ય સર્વ એવ લિપ્સન્ત ઇતિ. એકં હીદં વાક્યમ્, અથૈતસ્યેત્ય્ અથશબ્દપ્રયોગાત્, અનન્તરવૃત્તમ્ અપેક્ષતે. અથ{*3।519*} સર્વ એવેત્ય્ એવશબ્દઃ, સામર્થ્યાત્ સર્વાન્ પૂર્વપ્રકૃતાન્ અપેક્ષતે, અતો મન્યામહે - યથા ચમસમ્ અન્યાંશ્ ચમસાંશ્ ચમસિનો ભક્ષયન્તીત્ય્ અનેન પૂર્વેણ, અથૈતસ્ય હારિયોજનસ્યેત્ય્ એતસ્યૈકવાક્યતા ભવતીતિ. તેન ચમસિનાં સંનિહિતાનામ્ એષ વિભાગઃ, યથા ચમસમ્ અન્યત્ર, હારિયોજને તુ સર્વ એવેતિ.
નોતેસ્:
*{3।519: એ2,4 ઓમ્. અથ}*
સર્વેષાં તુ વિધિત્વાત્ તદર્થા ચમસિશ્રુતિઃ

તુશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ. નૈતદ્ અસ્તિ - ચમસિન એવ હારિયોજને લિપ્સન્ત ઇતિ, સર્વે તુ વિધીયન્તે હારિયોજને, સર્વે ભક્ષયન્તીતિ, ન પુનશ્ ચમસિન ઇતિ સંબન્ધઃ શક્યતે વિધાતુમ્. દ્વૌ હિ સંબન્ધાવ્ અસ્મિન્ વાક્યે ઽપૂર્વૌ ન શક્યેતે વિધાતુમ્. તસ્માદ્ અન્યા વચનવ્યક્તિઃ.
[355]{*3।520*} કા પુનર્ અસૌ? યથા ચમસમ્ અન્યાંશ્ ચમસાંશ્ ચમસિનો ભક્ષયન્તીત્ય્ અનુવાદઃ, ચમસિનશ્ ચમસાન્ ભક્ષયન્ત્ય્ એવ, તે ભક્ષયન્તો યથા ચમસમ્ એવ, અથૈતસ્ય હારિયોજનસ્ય ન કેવલં ચમસિનઃ, સર્વ એવેતિ. કિમ્ એવં ભવિષ્યતિ? સર્વશબ્દશ્ ચ સર્વાન્ વદન્ નૈકદેશે કલ્પિતો ભવિષ્યતિ. ન ચ, દ્વૌ સંબન્ધાવ્ અપૂર્વાવ્ એકસ્મિન્ વાક્યે ભવિષ્યતઃ. તસ્માદ્ એષ પક્ષો જ્યાયાન્ ઇતિ તદર્થા હ્ય્ એષા ચમસિશ્રુતિઃ, હારિયોજનસ્ય પ્રશાંસાર્થા{*3।521*} ચમસિનઃ કીર્ત્યન્તે હારિયોજનં પ્રશંસિતુમ્. કથમ્? મહાભાગો હિ હારિયોજનઃ, યસ્માત્ તત્ર સર્વે લિપ્સન્તે, અન્યાંશ્ ચમસાન્ એકૈકઃ, ન તે મહાભાગાઃ, ન્યૂના હારિયોજનાદ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।520: એ2: 4,463; એ4: 4,740; એ6: 1,240}*
*{3।521: એ1 ગિબ્ત્ હારિયોજનસ્ય પ્રશાંસાર્થા ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
વષટ્કારાચ્ ચ ભક્ષયેત્

અથ કિં સમાખ્યૈવૈકા ભક્ષકારણમ્? નેતિ બ્રૂમહ્, વષટ્કારાચ્ ચ ભક્ષયેત્, વષટ્કારશ્ ચ ભક્ષણે નિમિત્તમ્. કથમ્? વચનાત્, એવં હિ શ્રૂયતે - વષટ્કર્તુઃ પ્રથમભક્ષ ઇતિ, ભક્ષણસ્યાપ્રાપ્તત્વાત્, ન પ્રાથમ્ય્ અવિધાનાર્થ એષ શબ્દઃ, પ્રાથમ્ય્ અવિશિષ્ટં ભક્ષણમ્ એવ વિદધાતીતિ.
હોમાભિષવાભ્યાં ચ

અપરમ્ અપિ કારણં હોમાભિષવૌ. કથમ્? હવિર્ધાને [356]{*3।522*} ગ્રાવભિર્ અભિષુત્યાહવનીયે હુત્વા પ્રત્યઞ્ચઃ પરેત્ય્ સદસિ ભક્ષાન્ ભક્ષયન્તીતિ{*3।523*}. ન તાવત્, એષ ક્રમો વિધીયતે, હોમે નિર્વૃત્તે તતો ભક્ષણસ્યાપ્રાપ્તત્વાત્{*3।524*}. દ્વયોશ્ ચ ક્રમયોર્ વિધાનાત્, અભિષુત્ય હુત્વેતિ વાક્યં ભિદ્યેત. અર્થેન ચ પ્રાપ્તત્વાદ્ અસ્ય ક્રમસ્ય. ન હ્ય્ અકૃતે પ્રયોજને કશ્ચિત્ પ્રતિપાદનમ્ અર્હતિ. ન ચ, ભક્ષણાઙ્ગભાવેન હોમાભિષવૌ ચોદ્યેતે. અભિષવસ્ય હોમાર્થત્વાત્, હોમસ્ય ચ ફલાર્થત્વાત્. તસ્માદ્ ધોમાભિષવયોઃ કર્તૄણાં ભક્ષણં વિધીયતે. યે ઽભિષુણ્વન્તિ જુહ્વતિ ચ, તે ભક્ષયન્તીતિ.
નોતેસ્:
*{3।522: એ2: 4,466; એ4: 4,744; એ6: 1,241}*
*{3।523: વ્ગ્લ્. તૈત્.સ્. 6.2.11.4}*
*{3।524: એ2,4: તતો ભક્ષણમ્ ઇતિ, ભક્ષણસ્યાપ્રાપ્તત્વાત્}*
પ્રત્યક્ષોપદેશાચ્ ચમસાનામ્ અવ્યક્તઃ શેષે

ઇદં શ્રૂયતે - પ્રૈતુ હોતુશ્ ચમસઃ પ્ર બ્રહ્મણઃ પ્રોદ્ગાતૄણામ્ ઇતિ. તત્ર સંદેહઃ - ચમસેષુ હોમાભિષવયોઃ કર્તારો વષટ્કર્તારશ્ ચ કિં ભક્ષયેયુઃ, ઉત નેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? ન ભક્ષયેયુઃ, પ્રત્યક્ષોપદેશાચ્ ચમસાનાં ચમસિનઃ પ્રતિ. પ્રૈતુ હોતુશ્ ચમસ ઇત્યેવમાદિભિર્ વિશેષવચનૈઃ, હોમાભિષવકારિણાં{*3।525*} સામાન્યવાક્યેન, યઃ સોમો ભક્ષણેન સંસ્કર્તવ્યઃ, સ ચમસેષુ ચમસિભિર્ ઇતિ, અથેદાનીમ્ અન્યન્ નિમિત્તં ક્વ ભવિષ્યતિ? અવ્યક્તઃ સામાન્યનિમિત્તઃ ક્વ? શેષે ભવિષ્યતિ, યત્ર ન ચમસિનઃ.
નોતેસ્:
*{3।525: એ2,4: હોમાભિષવાદિકારિણાં}*
સ્યાદ્ વા કારણભાવાદ્ અનિર્દેશશ્ ચમસાનાં કર્તુસ્ તદ્વચનત્વાત્

સ્યાદ્ વા ચમસેષુ વષટ્કર્ત્રાદીનાં ભક્ષઃ, પ્રાપ્યતે હિ તેષાં તત્ર કારણમ્, ન ચ પ્રતિષિધ્યતે. નનુ ચમસિનાં પ્રત્યક્ષો[357]{*3।526*}પદેશાન્ નિવર્તેરન્. ઉચ્યતે - અનિર્દેશશ્ ચમસાનાં કર્તુસ્ તદ્વચનત્વાત્, પ્રૈતુ હોતુશ્ ચમસ ઇત્યેવમાદયઃ શબ્દાઃ ન શક્નુવન્તિ વષટ્કર્ત્રાદીન્ પ્રતિષેદ્ધુમ્, ઉપદેષ્ટારો હિ તે, ન પ્રતિષેદ્ધારઃ, તસ્માદ્ વષટ્કર્ત્રાદયો ઽપિ ચમસેષુ ભક્ષયેયુઃ.
નોતેસ્:
*{3।526: એ2: 4,469; એ4: 4,747; એ6: 1,241}*
ચમસે ચાન્યદર્શનાત્

ચમસે ચાન્યાંશ્ ચમસિનો દર્શયતિ - ચમસાંશ્ ચમસાધ્વર્યવે પ્રયચ્છતિ. તાન્ સ વષટ્કર્ત્રે હરતીતિ. એકો હિ સ્વશ્ ચમસો વષટ્કર્ત્રે હ્રિયતે, તેન બહુહરણદર્શનં નાવકલ્પતે, યદિ વષટ્કર્ત્રાદયો ન ચમસેષુ ભક્ષયેયુઃ. તસ્માદ્ ભક્ષયન્તીતિ.
અથ યત્રૈકસ્મિન્ પાત્રે બહવો ભક્ષયન્તિ, કસ્ તત્ર ક્રમ ઇતિ. ઉચ્યતે -
એકપાત્રે ક્રમાદ્ અધ્વર્યુઃ પૂર્વો ભક્ષયેત્

તસ્ય હિ ક્રમો ભક્ષયિતુમ્, યસ્ય હસ્તે સોમઃ.
હોતા વા મન્ત્રવર્ણાત્

હોતા વા પૂર્વો ભક્ષયેત્, મન્ત્રવર્ણાત્, મન્ત્રવર્ણો હિ તથા - હોતુશ્ ચિત્ પૂર્વે હવિરદ્યમ્ આશતેતિ{*3।527*}, તથા - હોતેવ નઃ પ્રથમઃ પાહીતિ{*3।528*}.
નોતેસ્:
*{3।527: ઋવ્ 10.94.2દ્}*
*{3।528: ઋવ્ 5.43.3ચ્}*
વચનાચ્ ચ

વચનમ્ ઇદં ભવતિ - વષટ્કર્તુઃ પ્રથમભક્ષ ઇતિ. વચન[358]{*3।529*}મ્ એવેદમ્, ન મન્તવ્યમ્, અનેકગુણવિધાનાદ્ અવિવક્ષિતં પ્રાથમ્યમ્ ઇતિ. અપ્રાપ્તત્વાત્ પ્રાથમ્યસ્ય, નાયમ્ અનુવાદઃ, વિધિર્ એવ. સમાસેન ચ વિદધતો નાનેકગુણવિધાનં દુષ્કરમ્.
નોતેસ્:
*{3।529: એ2: 4,470; એ4: 4,749; એ6: 1,242}*
કારણાનુપૂર્વ્યાચ્ ચ

પ્રથં હિ વષટ્કરણં નિમિત્તં હોતુઃ, તતો હોમો ઽધ્વર્યોર્ નિમિત્તમ્. નિમિત્તાનુપૂર્વ્યાચ્ ચ નૈમિત્તિકાનુપૂર્વ્યે ક્રમાનુરોધઃ.
વચનાદ્ અનુજ્ઞાતભક્ષણમ્{*3।530*}

અથ ય એકપાત્રે સોમો ઽનેકેન ભક્ષ્યતે, કિં તત્રાનુજ્ઞાપ્ય, અનનુજ્ઞાપ્ય વા ભક્ષયિતવ્યમ્, ઉતાનુજ્ઞાપ્યૈવેતિ. લાઘવાદ્ અનિયમો પ્રાપ્ત ઉચ્યતે - અનુજ્ઞાપ્ય ભક્ષયિતવ્યમ્ ઇતિ. કસ્માત્? વચનાત્, ઇદં વચનં ભવતિ - તસ્માત્ સોમો નાનુપહૂતેન પેય ઇતિ. ઉપહ્વાનં ચાનુજ્ઞાપનમ્. પ્રાપ્તિસૂત્રમ્ એતત્{*3।531*}.
અથાનુજ્ઞાતેન ભક્ષયિતવ્યમ્ ઇતિ સ્થિતે, કિં લૌકિકેન વચનેનાનુજ્ઞાપયિતવ્યમ્, ઉત વૈદિકેનેતિ.
અનિયમાલ્ લૌકિકેનેતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે -
નોતેસ્:
*{3।530: એ2,4: અજ્ઞાતભક્ષણમ્}*
*{3।531: એ1 ગિબ્ત્ પ્રાપ્તિસૂત્રમ્ એતત્ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
તદુપહૂત ઉપહૂયસ્વેત્ય્{*3।532*} અનેનાનુજ્ઞાપયેલ્ લિઙ્ગાત્

અનુજ્ઞાપનલિઙ્ગો ઽયં મન્ત્રઃ, લિઙ્ગાત્, અનુજ્ઞાપને સમામ્નાતઃ, [359]{*3।533*} સામર્થ્યાદ્ વિનિજુજ્યતે, તત્ર કૃતે ઽર્થે લૌકિકો નિવર્તતે.
નોતેસ્:
*{3।532: એ2,4: ઉપહ્વયસ્વેત્ય્}*
*{3।533: એ2: 4,472; એ4: 4,751; એ6: 1,242}*
તત્રાર્થાત્ પ્રતિવચનમ્

એતદ્ અવગતમ્ - તદુપહૂત ઉપહૂયસ્વેત્ય્{*3।534*} અનેનાનુજ્ઞાપયેદ્{*3।535*} ઇતિ. અથ પ્રતિવચને સંદેહઃ - કિં લૌકિકં પ્રતિવચનમ્ ઉતૈતદ્ એવેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? એતદ્ વૈદિકમ્, પ્રશ્ને વિનિયુક્તમ્. લૌકિકમ્ અન્યત્ પ્રતિવચનં ભવિતૌમ્ અર્હતિ. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - તત્રૈતદ્ એવ પ્રતિવચનમ્ ઇતિ.
નનુ પ્રશ્નલિઙ્ગમ્ એતદ્ ઉપહૂયસ્વેતિ{*3।536*}. ઉચ્યતે - યદ્ અસ્ય પૂર્વમ્, ઉપહૂત ઇતિ પ્રતિવચનસ્ય સમર્થમ્, તત્ પ્રતિવચનકાર્યે બવિષ્યતિ. આહ - વિપરીતમ્ એતત્ સમામ્નાનમ્, પૂર્વં હિ પ્રશ્નેન ભવિતવ્યમ્, તતઃ પ્રતિવચનેન. ઉચ્યતે - અર્થાત્, પૂર્વં પ્રતિવચનકાર્યે ભવિષ્યતિ, અર્થો હિ ક્રમાદ્ બલીયાન્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।534: એ2,4: ઉપહ્વયસ્વેત્ય્}*
*{3।535: એ2,4: એતેનાનુજ્ઞાપયેદ્}*
*{3।536: એ2,4: ઉપહ્વયસ્વેતિ}*
તદેકપાત્રાણાં સમવાયાત્

ઇદં સંદિહ્યતે - કિં યઃ કશ્ચિદ્ અનુજ્ઞાપયિતવ્યઃ, ઉત સમાનપાત્ર ઇતિ. અવિશેષાભિધાનાદ્ યઃ કશ્ચિદ્ ઇતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે - તત્ ખલ્વ્ અનુજ્ઞાપનમ્ એકપાત્રાણાં સ્યાત્. કુતઃ? અનુજ્ઞાપનમ્ ઇહાઙ્ગમ્, અનુજ્ઞાપનસ્ય ચૈતદ્ રૂપમ્, યત્રાન્યેન કર્તવ્યમ્ અન્યશ્ ચિકીર્ષેત્, સો ઽનુમન્યસ્વેતિ બ્રૂતે, સહભોજ[360]{*3।537*}નાદિ વાચરિતુકામશ્ ચિત્તમ્ અન્યસ્યાનુકૂલયતિ. તદ્ એતન્ નાનાપાત્રેષુ નૈવ સંભવતિ. ન હિ તત્રાન્યેન કર્તવ્યમ્, અન્યો વા ચિકીર્ષતીતિ{*3।538*}. સહભોજનાદૌ વા પદાર્થે{*3।539*} સંમાનયતિ. એકપાત્રે તુ સોમે સાધારણે સંસ્કર્તવ્યે ન્યાયેન સમો વિભાગઃ પ્રાપ્નોતિ, તત્રાવિભજ્ય પીયમાને કદાચિદ્ અન્યેન પાતવ્યમ્ અન્યઃ પિબેત્, તત્રાનુજ્ઞાપનં સંભવતિ, ત્વયાર્ધં પાતવ્યમ્, મયાર્-ધમ્. કદાચિદ્ અહમ્ અભ્યાધિકં ન્યૂનં વા પિબેયમ્, તદનુજ્ઞાતુમ્ અર્હસીતિ, એકપાત્રે વા પાનં ત્વયા સહાચરન્ન્ અહં તવ ચિત્તપ્રસાદાનં વ્યાહન્યામ્ ઇતિ સંભવત્ય્ અનુજ્ઞાપના. તસ્માદ્ એક-પાત્રેષ્વ્ એવૈતત્ સ્યાદ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।537: એ2: 4,473; એ4: 4,753; એ6: 1,243}*
*{3।538: એ2,4 ઓમ્. ઇતિ}*
*{3।539: એ2,4: પદાર્થં}*
યાજ્યાપનયેનાપનીતો ભક્ષઃ પ્રવરવત્

અસ્તિ જ્યોતિષ્ટોમઃ, તત્ર ઋતુયાગેષુ શ્રૂયતે - યજમાનસ્ય યાજ્યા સો ઽભિપ્રેષ્યતિ હોતર્ એતદ્ યજેતિ સ્વયં યા નિષ્પદ્ય યજતીતિ. યદા સ્વયં યજતિ, તદા સંદેહઃ - કિમ્ અસ્ય ભક્ષો ઽસ્તિ, નાસ્તીતિ. તદ્ ઉચ્યતે - યાજ્યાયામ્ અપનીયમાનાયાં નાપનીયેત ભક્ષણમ્, હોતુર્ એવ તુ ભક્ષણં સ્યાત્, ન યજમાનસ્યેતિ. કુતઃ? અન્યા હિ યાજ્યા, અન્યદ્ ભક્ષણમ્, ન ચાન્યસ્મિન્ન્ અપનીયમાને ઽન્યદ્ અપનીયતે. યથા તસ્યામ્ એવ યાજ્યાયામ્ અપનીયમાનાયાં પ્રવરો નાપનીયતે, તદ્વદ્ એતદ્ અપીતિ.
નનુ{*3।540*} યાજ્યાયા અધિ વષટ્કરોતીતિ, યત્ર યાજ્યા, તત્ર વષટ્કારઃ, યત્ર વષટ્કારઃ, તત્ર ભક્ષણમ્ અપીતિ. ન [351]{*3।541*} ઇત્ય્ ઉચ્યતે, ન તાવદ્ યાજ્યાયામ્ અવયવભૂતો વષટ્કારઃ, યેન યાજ્યાગ્રહણેનાસૌ ગૃહ્યેત{*3।542*}. યત્ તુ તસ્યા અધિ વષટ્કરોતીતિ, અન્યેનાપિ પ્રયુજ્યમાનાયા ઉપરિ હોતા વષટ્કરિષ્યતિ, યાજ્યાપનયો હિ વચનાત્, ન વષટ્કારાપનયઃ. યાવદ્ વચનમ્, વાચનિકં ભવત્ય્ એવ, વચનં હિ તદ્વિષયમ્ એવ.
નોતેસ્:
*{3।540: એ2,4 ઓમ્. નનુ}*
*{3।541: એ2: 4,474; એ4: 4,754; એ6: 1,244}*
*{3।542: એ2,4 ગેબેન્ યેન યાજ્યાગ્રહણેનાસૌ ગૃહ્યેત ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
યષ્ટુર્ વા કારણાગમાત્

યષ્ટુર્ વા ભક્ષઃ સ્યાત્. કુતઃ? કારણાગમાત્, ભક્ષસ્ય કારણં વષટ્કારઃ, સ ચ યાજ્યાયામ્ આગચ્છન્ત્યામ્ આગચ્છતિ. એવં હિ શ્રૂયતે - યાજ્યાયા અધિ વષટ્કરોતીતિ.
નન્વ્ એતદ્ ઉક્તમ્ - યજમાનેનાપિ પ્રયુજ્યમાનાયાં હોતા{*3।543*} અધિ{*3।544*} વષટ્કરોતીતિ. નૈષ સમાધિઃ, અનવાનતા યષ્ટવ્યમ્, વષટ્કારેણ યાગઃ ક્રિયતે, ન યાજ્યામત્રેણ. તસ્માદ્ આ વષટ્કારાન્ નાવાનિતવ્યં યજમાનેન, અન્યશ્ ચેદ્ વષટ્કુર્યાદ્ અવાન્યાદ્ યજમાનઃ. ન ચ યજેત. યષ્ટવ્યે ચાસૌ ચોદ્યતે, ન યાજ્યામાત્રવચને, સ્વયં નિપદ્ય યજતીતિ સાઙ્ગસ્ય નિષદ્યયાગે વિધાનાત્.
નોતેસ્:
*{3।543: એ2,4: પ્રયુજ્યમાનાયા અપિ હોતા}*
*{3।544: એ2,4 ઓમ્. અધિ}*
પ્રવૃત્તત્વાત્ પ્રવરસ્યાનપાયઃ

અથ યદ્ ઉક્તમ્ - યથા પ્રવરો નાપનીયતે, એવં ભક્ષો ઽપીતિ. ઉચ્યતે - અશક્યત્વાત્ પ્રવરો નાપનીયતે, અતિક્રાન્તો હિ સ કથમ્ અપનીયેત હોતુઃ? ભ્રષ્ટે ચાવસરે, અનુષ્ઠીયમાનો યજમાનસ્ય વિગુણઃ સ્યાત્. ન ચ વિગુણઃ કથંચિદ્ અર્થં સાધયેત્. નાત્ર ચોદકેન પ્રાપ્નોતિ. અથોચ્યતે - યચ્ છક્યં તચ્ ચોદકેન પ્રાપિતમ્, યન્ ન શક્યમ્, ન તત્ પ્રાપિતમ્ ઇતિ. પ્રકૃતિર્ ઇયમ્, [362]{*3।545*} અપૂર્વસ્યાત્ર વિધાનમ્, યાદૃશમ્ ઉક્તમ્, તાદૃશં યદિ શક્યતે કર્તવ્યમ્. યદિ ન શક્યતે, યત્રૈવ શક્યતે, તત્રૈવ કાર્યમ્. ન યત્ર વિગુણમ્ ઇતિ. તસ્માત્ પ્રવરસ્યાનપાયો યુક્તો ન ભક્ષસ્યેતિ.
નોતેસ્:
*{3।545: એ2: 4,477; એ4: 4,756; એ6: 1,244}*
ફલચમસો નૈમિત્તિકો ભક્ષવિકારઃ શ્રુતિસંયોગાત્

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે - સ યદિ રાજન્યં વા{*3।546*} વૈષ્યં વા યાજયેત્, સ યદિ સોમં વિભક્ષયિષેત્, ન્યગ્રોધસ્તિભીર્ આહૃત્ય તાઃ સંપિષ્ય દધન્ય્ ઉન્મૃજ્ય તમસ્મૈ ભક્ષં પ્રયચ્છેન્ ન સોમમ્ ઇતિ. તત્ર સંદેહઃ - કિં ફલચમસો ભક્ષવિકારઃ, ઉતેજ્યાવિકાર ઇતિ. કિં ફલચમસં ભક્ષયેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ, ઉત ફલચમસેન યજેતેતિ{*3।547*}. કિં પ્રાપ્તમ્? ફલચમસો નૈમિત્તિકો ભક્ષવિકારઃ, ભક્ષણેન હિ શ્રુતેનૈકવાક્યતા ભવતીતિ, તસ્મૈ ભક્ષં પ્રયચ્છેદ્ ઇતિ, ન, તેન યજેતેતિશબ્દો ઽસ્તિ, તસ્માદ્ ભક્ષવિકારઃ.
નોતેસ્:
*{3।546: એ2,4 ઓમ્. વા}*
*{3।547: એ1 ગિબ્ત્ કિં ફલચમસં ભક્ષયેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ, ઉત ફલચમસેન યજેતેતિ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
ઇજ્યાવિકારો વા સંસ્કારસ્ય તદર્થત્વાત્

ઇજ્યાવિકારો વા ફલચમસઃ ફલચમસેન યજેતેત્ય્ અર્થઃ{*3।548*}. કથમ્? યદ્ એતદ્ ભક્ષણમ્, એતત્ સોમસંસ્કારાર્થમ્, ફલચમસ્યાપિ યદિ ભક્ષણં ફલચમસસંસ્કારાર્થમ્, ફલચમસસ્યાન્યત્રાનુપયોગાદ્ અનર્થકમ્. અથ ભક્ષણં પ્રધાનમ્. તથા - ન સોમમ્ [363]{*3।549*} ઇત્ય્ અનુવાદો નાવકલ્પતે. યદિ ત્વ્ ઇજ્યાવિકારો{*3।550*} ભવેત્, તતઃ ફલચમસસંસ્કારો ઽવકલ્પતે. તસ્માદ્ ઇજ્યાવિકારઃ.
આહ - કથં યજિસંબન્ધે ઽસતિ, ઇજ્યાવિકારો ભવિષ્યતીતિ. ઉચ્યતે - અસ્તિ યજિસંબન્ધઃ. કથમ્ ઇતિ. યદિ રાજન્યં વા{*3।551*} વૈષ્યં વા યાજયેત્, ન્યગ્રોધસ્તિભીઃ સંપિષ્ય તમ્ અસ્મૈ ભક્ષં પ્રયચ્છેત્, યાજયિતુમ્ ઇતિ ગમ્યતે. ભક્ષસંબન્ધે હિ ન પૂર્વમ્ ઉત્તરેણ સંબધ્યતે, યદિ સોમં ભક્ષણેન સંસ્કર્તુમ્ ઇચ્છેન્ ન્યગ્રોધસ્તિભીઃ સંસ્કુર્યાદ્ ઇતિ. તસ્માન્ ન ભક્ષણસંબન્ધઃ. યાગો હિ પ્રકૃતો ઽસ્તિ, તેન સહ સંભન્ત્સ્યતે, ન દોષો ભવિષ્યતિ.
નનુ તસ્મૈ ભક્ષં પ્રયચ્છેદ્ ઇતિવચનાદ્ ભક્ષસાધનમ્ ઇતિ ગમ્યતે, ન, યાગસાધનમ્ ઇતિ, ભક્ષશબ્દાનન્તર્યાત્. ઉચ્યતે - શ્રૂયમાણે સંબન્ધે ઽનર્થકમ્ ઇતિ કૃત્વા પ્રકૃતસંઅબ્ધ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. કથં તુ ભક્ષસંબન્ધ ઇતિ. યદ્ ધિ{*3।552*} યાગદ્રવ્યં ભક્ષયિતવ્યમ્, તચ્ ચોદકેન ભવતિ, તસ્માદ્ ભક્ષસંબન્ધં લભતે, ભક્ષસંબન્ધેન ચ યાગસંબન્ધ એવ લક્ષ્યતે, યદિ તેનેજ્યતે, તતઃ સ ભક્ષો ભવતિ, તસ્માદ્ ભક્ષવચનાત્ સુતરાં તેનેજ્યત ઇતિ ગમ્યતે, સૈષા વ્યવધારણકલ્પના. તસ્મૈ ભક્સં પ્રયચ્છેત્, તમ્ અસ્મૈ ભક્ષં કુર્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ, યથા સ ભક્ષો ભવતિ, તથા કુર્યાદ્ ઇતિ, યદિ ચ તેનેજ્યતે, તતો ઽયં ભક્ષો ભવતિ. તસ્માત્ તેન યષ્ટવ્યમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।548: એ1 ગિબ્ત્ ફલચમસેન યજેતેત્ય્ અર્થઃ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{3।549: એ2: 4,478; એ4: 4,759; એ6: 1,245}*
*{3।550: એ2,4: ઇજ્યાકારો}*
*{3।551: એ2,4 ઓમ્. વા}*
*{3।552: એ2,4: યદિ}*
હોમાત્

હોમવિશેષવચનં ભવતિ - યદાન્યાંશ્ ચમસાઞ્{*3।553*} જુહ્વતિ, અથૈતસ્ય દર્ભતરુણકેનોપહત્ય જુહોતીતિ. ઇજ્યાવિકારે સતિ દર્ભતરુણકેનેતિ જુહોતૌ ગુણવચનમ્ અવકલ્પતે. તસ્માદ્ અપીજ્યાવિકારઃ.
[364]{*3।554*}
નોતેસ્:
*{3।553: એ2,4: ચતમસાઞ્}*
*{3।554: એ2: 4,482; એ4: 4,762; એ6: 1,246}*
ચમસૈશ્ ચ તુલ્યકાલત્વાત્

યદાન્યાંશ્ ચામસાન્ ઉન્નયન્તિ, અથૈનં ચમસમ્ ઉન્નયન્તીતિ. ઇજ્યાવિકારે સત્ય્ ઉન્નયનદર્શનં યુજ્યતે, ન ભક્ષવિકારે. તસ્માદ્ અપીજ્યાવિકારઃ.
લિઙ્ગદર્શનાચ્ ચ

ઇતશ્ ચ પશ્યામઃ - ઇજ્યાવિકાર ઇતિ. કુતઃ? લિઙ્ગદર્શનાત્. કિં લિઙ્ગં ભવતિ? સોમપ્રતિષેધાનુવાદઃ, તસ્મૈ ભક્ષં પ્રયચ્છેત્, ન સોમમ્ ઇતિ, ઇજ્યાવિકારે સતિ સોમો ન ભક્ષ્યતે. તસ્માત્ પશ્યામઃ - ઇજ્યાવિકાર ઇતિ.
અનુપ્રસર્પિષુ સામાન્યાત્

અસ્તિ રાજસૂયે દશપેયઃ, તત્ર શ્રૂયતે - શતં બ્રાહ્મણાઃ સોમાન્ ભક્ષયન્તિ, દશદશૈકૈકચમસમ્ અનુપ્રસર્પન્તીતિ. અત્ર રાજન્યચમસે સંદેહઃ - કિમ્, તં રાજન્યા અનુપ્રસર્પેયુઃ, ઉત બ્રાહ્મણા ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? રાજ્યન્યા ઇતિ. કથમ્? દશદશૈકૈકં ચમસમ્ અનુપ્રસર્પેયુર્ ઇત્ય્ અનુપ્રસર્પતાં સંખ્યા વિધીયતે. એકસ્યાં રાજન્યજાતૌ દશસંખ્યા વિધીયતે. રાજન્યજાતિઃ સૈવ, તેન તં દશ રાજન્યા અનુપ્રસર્પેયુર્ એવં શતં બ્રાહ્મણા રાજન્યાશ્ ચ. તેષુ શતશબ્દો ઽનુવાદઃ. અનુવાદસરૂપશ્ ચ, શતં ભક્ષયન્તીતિ. તસ્માદ્ રાજન્યા રાજન્યચમસમ્ અનુપ્રસર્પેયુર્ ઇતિ. કેચિદ્ આહુઃ - બ્રાહ્મણરાજન્યાનામ્ એકસ્મિંશ્ ચમસે ભક્ષણં [365]{*3।555*} વિરુધ્યત ઇતિ. ન સ દોષઃ, ન હિ સોમેનોચ્છિષ્ટા ભવન્તીતિ શ્રૂયતે.
નોતેસ્:
*{3।555: એ2: 4,484; એ4: 4,766; એ6: 1,247}*
બ્રાહ્મણા વા તુલ્યશબ્દત્વાત્