મીમાંસાસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1.2.8

ઇદં સમામ્નાયતે - વાયવ્યં શ્વેતમ્ આલભેત ભૂતિકામઃ, વાયુર્ વૈ ક્ષેપિષ્ઠા દેવતા, વાયુમ્ એવ સ્વેન ભાગધેયેનોપધાવતિ, સ એવૈનં ભૂતિં ગમયતીતિ{*1।421*}. વાયુર્ વૈ ક્ષેપિષ્ઠા દેવતેત્ય્ અતો યદ્ય્ અપિ ક્રિયા નાવગમ્યતે, ક્રિયાસંબદ્ધં વા કિંચિત્. તથાપિ વિધ્યુદ્દેશે[43]{*1।422*}નૈકવાક્યત્વાત્ પ્રમાણમ્. ભૂતિકામ ઇત્ય્ એવમ્ અન્તો વિધ્યુદ્દેશઃ, તેનૈકવાક્યભૂતો વાયુર્ વૈ ક્ષેપિષ્ઠા દેવતેત્યેવમાદિઃ. કથમ્ એકવાક્યભાવઃ. પદાનાં સાકાઙ્ક્ષત્વાદ્ વિધેઃ સ્તુતેશ્ ચૈકવાક્યત્વં ભવતિ. ભૂતિકામ આલભેત. (કસ્માત્?){*1।423*} યતો વાયુઃ ક્ષેપિષ્ઠેતિ. નાયમ્ અભિસંબન્ધો વિવક્ષિતઃ, ભૂતિકામેનાલબ્ધવ્યમ્ ઇતિ. કથં તર્હિ આલભેત? યતસ્ તતો ભૂતિર્ ઇતિ ભિન્નાવ્ ઇમાવ્ અર્થૌ, ઉભયાભિધાને વાક્યં ભિદ્યેત.
કિમ્ અર્થા સ્તુતિર્ ઇતિ ચેત્. કથં રોચેત, નોનુષ્ઠીયેતેતિ. નનુ પ્રાક્ સ્તુતિવચનાદ્ અનુષ્ઠાનં ભૂતિકામાન્તાત્ સિદ્ધમ્, સ્તુતિવચનમ્ અનર્થકમ્. ન હિ, યદા સ્તુતિપદાસંનિધાનં તદા પૂર્વેણૈવ વિધિઃ. યદા સ્તુતિપદસંબન્ધઃ, ન તદા ભૂતિકામસ્યાલમ્ભો વિધીયતે. યથા પટો ભવતીતિ પટ ઉત્પદ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ. નિરાકાઙ્ક્ષં ચ પદદ્વયમ્. યદા ચ તસ્મિન્ન્ એવ રક્ત ઇત્ય્ અપરં શ્રૂયતે, તદા રાગસંબન્ધો ભવતીત્ય્ અર્થઃ, ભવતિ ચ રક્તં પ્રત્યાકાઙ્ક્ષા. એવં યદા ન સ્તુતિપદાનિ, વિધિશબ્દેનૈવ તદા પ્રરોચના, યદા સ્તુતિવચનમ્, તદા સ્તવનેન. નન્વ્ એવં સતિ કિં સ્તુતિ-વચનેન, યસ્મિન્ સત્ય્ અવિધાયકમ્, મા ભૂત્ તત્. તદભાવે ઽપિ પૂર્વવિધિનૈવ પ્રરોચયિષ્યત ઇતિ. સત્યમ્, વિનાપિ તેન સિધ્યેત્ પ્રરોચનમ્. અસ્તિ તુ તત્, તસ્મિન્ વિદ્યમાને યો ઽર્થો વાક્યસ્ય, સો ઽવ-ગમ્યતે સ્તુતિપ્રયોજનં{*1।424*} તયોઃ. તસ્મિન્ન્ અવિદ્યમાને વિધિના પ્રરોચનમ્ ઇતિ.
નનુ સત્સ્વ્ અપિ સ્તુતિપદેષુ પૂર્વસ્ય વિધિસ્વરૂપત્વાદ્ વિધિર્ અભિપ્રેતઃ સ્યાત્, ન વિવક્ષ્યેત સ્તુતિપદ-સંબન્ધઃ. આહ - સ્તુતિપદાનિ હ્ય્ અનર્થકાન્ય્ અભવિષ્યન્ સાકાઙ્ક્ષાણિ. ભવન્ત્વ્ અનર્થકાનીતિ ચેત્. ન, ગમ્યમાને ઽર્થે ઽવિવક્ષિતાર્થાનિ ભવિતુમ્ અર્હન્તિ. [44]{*1।425*} યો ઽસૌ વિધ્યુદ્દેશઃ, સ શક્નોતિ નિરપેક્ષો ઽર્થં વિધાતુમ્, શક્નોતિ ચ સ્તુતિપદાનાં વાક્યશેષીભવિતુમ્, પ્રત્યક્ષશ્ ચ વાક્યશેષભાવઃ. અતો ઽસ્માદ્ વિધેઃ સ્તુતિમ્ અવગચ્છામઃ.
નનુ નિરપેક્ષાદ્ અપિ વિધિમ્ અવગમિષ્યામ્. ભવત્વ્ એવમ્, નૈવં સતિ કશ્ચિદ્ વિરોધઃ. કિં ત્વ્ અશક્યઃ સ્તુતિપદસંબન્ધે સતિ વિધ્યર્થો વિવક્ષિતુમ્. વાક્યં હિ સંબન્ધસ્ય વિધાયકમ્, દ્વૌ ચેત્ સંબન્ધૌ વિદધ્યાત્ - ભૂતિકામ આલભેત; આલમ્ભેન ચૈષ ગુણો ભવિષ્યતીતિ, ભિદ્યેત તર્હ્ય્ એવં સતિ વાક્યમ્. અથ યદ્ ઉક્તમ્ - ન ક્રિયા ગમ્યતે ન તત્સંબદ્ધં વા કિંચિદ્ ઇતિ{*1।426*}. સ્તુત્યર્થેન વિધીનાં સ્યુઃ, સ્તુતિશબ્દાઃ સ્તુવન્તઃ ક્રિયાં પ્રરોચયમાણા અનુષ્ઠાતૄણામ્ ઉપકરિષ્યન્તિ ક્રિયાયાઃ. એવમ્ ઇમાનિ સર્વાણ્ય્ એવ પદાનિ કંચિદ્ અર્થં સ્તુવન્તિ વિદધતિ. અતઃ પ્રમાણમ્ એવંજાતીયકાનિ, વાયુર્ વૈ ક્ષેપિષ્ઠા દેવતેતિ{*1।427*}.
નોતેસ્:
*{1।421: તૈત્.સ્. 2.1.1}*
*{1।422: એ2: 2,14; એ4: 1,41; એ5: 2,17; એ6: 1,30}*
*{1।423: ઇન્ એ1,5 ગેક્લમ્મેર્ત્}*
*{1।424: એ1,5,6; એ2,4: સ્તુતિઃ પ્રયોજનં}*
*{1।425: એ2: 2,17; એ4: 1,41; એ5: 2,22; એ6: 1,31}*
*{1।426: ચ્f. એ1, સ્.39।9.
}*
*{1।427: તૈત્.સ્. 2.1.1}*
તુલ્યં ચ સાંપ્રદાયિકમ્