મીમાંસાસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1.2

અથ કથમ્ અવગમ્યતે નાયમ્ ઉન્મત્તબાલવાક્યસદૃશ ઇતિ. તથા [38]{*1।394*} હિ પશ્યામઃ - વનસ્પતયઃ સત્રમ્ આસત, સર્પાઃ સત્રમ્ આસત ઇતિ. યથા - જરદ્ ગવો ગાયતિ મત્તકાનિ, કથં નામ જરદ્ ગવો ગાયેત. કથં વા વનસ્પતયઃ સર્પા વા સત્રમ્ આસીરન્ન્ ઇતિ. ઉચ્યતે - વિનિયુક્તં હિ દૃશ્યતે, પરસ્પરેણ સંબન્ધાર્થમ્. કથમ્. જ્યોતિષ્ટોમ ઇત્ય્ અભિધાય કર્તવ્ય ઇત્ય્ ઉચ્યતે. કેનેત્ય્ આકાઙ્ક્ષિતે સોમેનેતિ. કિમ્ અર્થમ્ ઇતિ, સ્વર્ગાયેતિ. કથમ્ ઇતિ. ઇત્થમ્, (અનયેતિ કર્તવ્યતયા){*1।395*} ઇતિ. એવમ્ અવગચ્છન્તઃ, પદાર્થૈર્ એભિઃ સંસ્કૃતં પિણ્ડિતં વાક્યાર્થં કથમ્ ઉન્મત્તબાલવાક્યસદૃશમ્ ઇતિ વક્ષ્યામઃ.
નન્વ્ અનુપપન્નમ્ ઇદં દૃશ્યતે - વનસ્પતયઃ સત્રમ્ આસત ઇત્યેવમાદિ. નાનુપપન્નમ્. ન, અનેન અગ્નિહોત્રં જુહુયાત્ સ્વર્ગકામ ઇત્ય્ એવમાદયો ઽનુપપન્નાઃ સ્યુઃ. અપિ ચ વનસ્પતયઃ સત્રમ્ આસત ઇત્યેવમાદયો ઽપિ નાનુપપન્નાઃ, સ્તુતયો હ્ય્ એતાઃ સત્રસ્ય, વનસ્પતયો નામાચેતના ઇદં સત્રમ્ ઉપાસિતવન્તઃ, કિં પુનર્ વૃદ્ધાંસો બ્રાહ્મણાઃ. તદ્ યથા લોકે - સન્ધ્યાયાં મૃગા અપિ ન ચરન્તિ, કિં પુનર્ વિદ્વાંસો બ્રાહ્મણા ઇતિ. અપિ ચાવિગીતઃ સુહૃદુપદેશઃ સુપ્રતિષ્ઠિતઃ કથમ્ ઇવાશઙ્કેતોન્મત્તબાલવાક્યસદૃશ ઇતિ. તસ્માચ્ ચોદનાલક્ષણો ઽર્થો ધર્મ ઇતિ સિદ્ધમ્.
[39]{*1।396*}
નોતેસ્:
*{1।394: એ2: 1,124; એ5: 1,405; એ6: 1,27}*
*{1।395: ઇન્ એ2 ગેક્લમ્મેર્ત્; એ5 ઓમ્}*
*{1।396: એ2: 2,1; એ5: 2,1; એ6: 1,28}*
આમ્નાયસ્ય ક્રિયાર્થત્વાદ્ આનર્થક્યમ્ અતદર્થાનાં તસ્માદ્ અનિત્યમ્ ઉચ્યતે

સો ઽરોદીદ્ યદ્ અરોદીત્, તદ્ રુદ્રસ્ય રુદ્રત્વમ્{*1।397*}; પ્રજાપતિર્ આત્મનો વપામ્ ઉદખિદત્{*1।398*}. દેવા વૈ દેવયજનમ્ અધ્યવસાય દિશો ન પ્રાજાનન્{*1।399*} ઇત્યેવમાદીનિ સમામ્નાતારઃ સમામનન્તિ વાક્યાનિ. તાનિ કિં કંચિદ્ ધર્મં પ્રમિમતે ઉત નેતિ ભવતિ વિચારણા. તદ્ અભિધીયતે - ક્રિયા કથમ્ અનુષ્ઠેયેતિ તાં વદિતું{*1।400*} સમામ્નાતારો વાક્યાનિ સમામનન્તિ. તદ્ યાનિ વાક્યાનિ ક્રિયાં નાવગમયન્તિ ક્રિયાસંબદ્ધં વા કિંચિત્, એવમ્ એવ ભૂતમ્ અર્થમ્ અન્વાચક્ષતે - રુદિતવાન્ રુદ્રઃ; વપામ્ ઉચ્ચિખેદ પ્રજાપતિઃ; દેવા વૈ દિશો ન પ્રજજ્ઞિર ઇત્યેવંજાતીયકાનિ, તાનિ કં ધર્મં પ્રમિમીરન્. અથોચ્યેત - અધ્યાહારેણ વા વિપરિણામેન વા વ્યવહિતકલ્પનયા વા વ્યવધારણકલ્પનયા વા ગુણકલ્પનયા વા કશ્ચિદ્ અર્થઃ કલ્પાયિષ્યત ઇતિ. સ કલ્પ્યમાનઃ કઃ કલ્પ્યેત - રુદ્રઃ કિલ રુરોદ, અતો ઽન્યેનાપિ રોદિતવ્યમ્. ઉચ્ચિખેદાત્મવપાં{*1।401*} પ્રજાપતિઃ, અતો ઽન્યો ઽપ્ય્ ઉત્ખિદેદ્ આત્મનો વપામ્. દેવા વૈ દેવયજનકાલે દિશો ન પ્રજ્ઞાતવન્તઃ, અતો ઽન્યો ઽપિ દિશો ન પ્રજાનીયાદ્ ઇતિ, તચ્ ચાશક્યમ્, ઇષ્ટવિયોગેનાભિઘાતેન વા યદ્ બાષ્પનિર્મોચનમ્, તદ્ રોદનમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, ન ચ, તદ્ ઇચ્છાતો ભવતિ. ન ચ કશ્ચિ[40]{*1।402*}દ્ આત્મનો વપામ્ ઉત્ખિદ્ય તામ્ અગ્નૌ પ્રહૃત્ય તત ઉત્થિતેન તૂપરેણ પશુણા યષ્ટું શક્નુયાત્. ન ચ{*1।403*}, દેવયજનાધ્યવસાનકાલે કેચિદ્ દિશો મુહ્યેયુઃ. અત એષામ્ આનર્થક્યમ્. તસ્માદ્ એવંજાતીયકાનિ વાક્યાન્ય્ અનિત્યાનીત્ય્ ઉચ્યન્તે, (યદ્ય્ અપિ ચ નિત્યાનિ, તથાપિ ન નિત્યમ્ અર્થં કુર્વન્તિ){*1।404*} ઇતિ. સ એષ વાક્યૈકદેશસ્યાક્ષેપઃ, ન કૃત્સ્નસ્ય વાક્યસ્ય. નન્વ્ એકદેશાદ્ વિના સાકાઙ્ક્ષઃ પદસમૂહો ન પર્યાપ્તઃ સ્વસ્મૈ પ્રયોજનાય, અત આક્ષિપ્ત એવેતિ. નૈવમ્, ભવતિ હિ કશ્ચિત્ પદસમૂહઃ, યો ઽર્થવાદેભ્યો વિનાપિ વિદધાતિ કંચિદ્ અર્થમ્, યાનિ પુનસ્ તૈઃ સહ સંયુજ્યાર્થાન્તરે વર્તન્તે, તાન્ય્ એકદેશાક્ષેપેણાક્ષિપ્યતે.
નોતેસ્:
*{1।397: તૈત્.સ્. 1.5.1}*
*{1।398: તૈત્.સ્. 2.1.1}*
*{1।399: તૈત્.સ્. 6.1.5}*
*{1।400: એ4: હિ તાં વેદિતું}*
*{1।401: એ2: ઉચ્ચિખેદાત્મનો વપાં}*
*{1।402: એ2: 2,3; એ4: 1,3; એ5: 2,8; એ6: 1,28}*
*{1।403: એ2: ન તુ}*
*{1।404: ઇન્ એ1 ગેક્લમ્મેર્ત્}*
શાસ્ત્રદૃષ્ટવિરોધાચ્ ચ

સ્તેનં મનઃ. અનૃતવાદિની વાગ્ ઇત્યેવંજાતીયકાનાં ધર્મં પ્રત્ય્ અપ્રામાણ્યમ્, ભૂતાનુવાદાત્. વિપરિણામાદિભિર્ અપિ કલ્પ્યમાને સ્તેયં મૃષોદ્યં ચ કર્તવ્યમ્ ઇત્ય્ આપતતિ. તચ્ ચાશક્યં સ્તેયાનૃતવાદપ્રતિષેધમ્ અબાધમાનેનાનુષ્ઠાતુમ્. ન ચ વિકલ્પઃ, વૈષમ્યાત્. એકઃ કલ્પ્યો વિધિઃ, એકઃ પ્રત્યક્ષઃ.
અથ દૃષ્ટવિરોધઃ. તસ્માદ્ ધૂમ એવાગ્નેર્ દિવા દદૃશે નાર્ચિઃ. તસ્માદ્ અર્ચિર્ એવાગ્નેર્ નક્તં દદૃશે ન ધૂમ ઇતિ{*1।405*}. અસ્માલ્ લોકાદ્ ઉત્ક્રમ્યાગ્નિર્ આદિત્યં ગતઃ, રાત્રાવ્ આદિત્યસ્તમ્ ઇત્ય્ એતદ્ ઉપપાદયિતુમ્ ઇદમ્, ઉભયમ્ અપિ દૃષ્ટવિરુદ્ધમ્ ઉચ્યતે. તસ્માન્ નૈષાવધારણા સિધ્યતીતિ. અપરો દૃષ્ટવિરોધઃ - ન ચૈતદ્ વિદ્મો વયં [41]{*1।406*} બ્રાહ્મણા વા સ્મઃ, અબ્રાહ્મણા વેત્ય્{*1।407*}{*1।408*} અક્રિયાર્થત્વાદ્ અનર્થકમ્. અથાયમ્ અર્થઃ - નૈવૈતજ્ જ્ઞાયતે કિં વા બ્રાહ્મણા વયમ્ ઉતાબ્રાહ્મણા એવેતિ, પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધમ્ અપ્રમાણમ્. અપરઃ શાસ્ત્રદૃષ્ટેન વિરોધઃ - કો હિ તદ્ વેદ, યદ્ અમુષ્મિંલ્ લોકે ઽસ્તિ વા, ન વેતિ{*1।409*}. યદિ પ્રશ્નો ઽયમ્, અક્રિયાર્થત્વાદ્ અનર્થકઃ. અથાનવકૢપ્તિઃ, શાસ્ત્રદૃષ્ટેન વિરોધઃ. અતઃ પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધમ્ અપ્રમાણમ્.
નોતેસ્:
*{1।405: તૈત્.બ્ર્. 2.1.2.10, વ્ગ્લ્ દzઉ શ્ભ્ અદ્ મ્સ્ 1.2.12}*
*{1।406: એ2: 2,5; એ4: 1,19; એ5: 2,13; એ6: 1,29}*
*{1।407: તૈત્.બ્ર્. 2.1.2, ગોપ્.બ્ર્. 5.21, મૈત્.સ્. 1.4.11}*
*{1।408: એ2 ઓમ્. સ્મઃ, અબ્રાહ્મણા વા}*
*{1।409: તૈત્.સ્. 6.1.1; 6.2.2, વ્ગ્લ્. શ્ભ્ અદ્ મ્સ્ 1.2.14}*
તથા ફલાભાવાત્

ગર્ગત્રિરાત્રબ્રાહ્મણં પ્રકૃત્યોચ્યતે - શોભતે ઽસ્ય મુખં ય એવં વેદ ઇતિ{*1।410*} યદિ ભૂતાનુવાદઃ, અનર્થકઃ. અથાધ્યયનફલાનુવાદઃ, તતો ઽસદનુવાદઃ. કાલાન્તરે ફલં ભવિષ્યતીતિ ચેત્. ન હ્ય્ અત્ર પ્રમાણમ્ અસ્તિ. વિધિઃ સ્યાદ્ ઇતિ ચેત્. નૈષ વિધિપરઃ, દ્રવ્યસંસ્કારકર્મસ્વ્ ઇતિ{*1।411*} ચિન્તયિષ્યત્ય્ એતદ્ ઉપરિષ્ટાત્, કિં ફલવિદ્ધિર્ ઉતાર્થવાદ ઇતિ. ઇહ તુ કિં ભૂતાનુવાદઃ, ક્રિયાર્થો વેતિ{*1।412*}. આસ્ય પ્રજાયાં વાજી જાયતે ય એવં વેદેતિ ચોદાહરણમ્.
નોતેસ્:
*{1।410: તા.બ્ર્. 20.16.6}*
*{1।411: મ્સ્ 4.3.1}*
*{1।412: એ2,4,6 હબેન્ zઉસ્äત્zલિછ્: તેન ન ફલવિધિત્વાન્ નિરાકૃતસ્યેહાનર્થકો ઽર્થવાદવિચાર ઇતિ, દિએસ્ ઇન્ એ1 ઔછ્ અલ્સ્ fન્, એ5 ઓમ્}*
અન્યાનર્થક્યાત્

પૂર્ણાહુત્યા સર્વાન્ કામાન્ અવાપ્નોતિ{*1।413*}. પશુબન્ધયાજી સર્વાંલ્ લોકાન્ અભિજયતિ. તરતિ મૃત્યુમ્, તરતિ બ્રહ્મહત્યાં યો ઽશ્વમેધેન યજતે, ય ઉ ચૈનમ્ એવં વેદેતિ{*1।414*}. યદિ ભૂતાનુવાદમાત્રમ્ અનર્થકમ્. અથ ફલવિધિઃ, ઇતરેષામ્ આનર્થક્યમ્. ન હિ, અકૃત્વા પૂર્ણાહુતિમ્ અગ્નિહોત્રાદયઃ ક્રિયન્તે. ન [42]{*1।415*} ચાનિષ્ટ્વાગ્નીષોમીયેણ સોમેન યજન્તે. ન ચાધીત્યાશ્વમેધેન યજન્તે. તદ્ યથા, પથિ જાતે ઽર્કે મધૂત્સૃજ્ય, તેનૈવ પથા મધ્વર્થિનઃ પર્વતં ન ગચ્છેયુઃ, તાદૃશં હિ તત્. અપિ ચાહુઃ -
અર્કે ચેન્ મધુ વિન્દેત, કિમ્ અર્થં પર્વતં વ્રજેત્।
ઇષ્ટસ્યાર્થસ્ય સંસિદ્ધૌ કો વિદ્વાન્ યત્નમ્ આચરેત્॥ ઇતિ{*1।416*}.
નોતેસ્:
*{1।413: તૈત્.બ્ર્. 3.8.10}*
*{1।414: ચ્f. તૈત્.બ્ર્. 5.3.12.2}*
*{1।415: એ2: 2,8; એ4: 1,32; એ5: 2,16; એ6: 1,29}*
*{1।416: qઉએલ્લે ઉન્બેકન્ન્ત્}*
અભાગિપ્રતિષેધાચ્ ચ

ન પૃથિવ્યામ્ અગ્નિશ્ ચેતવ્યો નાન્તરિક્ષે ન દિવીત્ય્{*1।417*} અપ્રતિષેધભાગિનમ્ અર્થં પ્રતિષેધન્તિ. વિજ્ઞાયત એવૈતત્, અન્તરિક્ષે, દિવિ ચાગ્નિર્ ન ચીયત ઇતિ. પૃથિવીચયનપ્રતિષેધાર્થં ચ યદ્ વાક્યમ્, ભવેચ્ ચયનપ્રતિષેધાર્થમ્ એવ તત્. અથાપ્રમાણમ્, નૈષ વિરોધો ભવતિ. કથં તત્ પ્રમાણમ્, યદ્ વિધ્યન્તરમ્ આકુલયેત્, સ્વયં ચાકુલં સ્યાત્. ન ચેતવ્યમ્, હિરણ્યં નિધાય ચેતવ્યમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{1।417: તૈત્.સ્. 5.2.7.1}*
અનિત્યસંયોગાત્

અનિત્યસંયોગશ્ ચ (વેદપ્રામાણ્યે સતિ){*1।418*} પરં તુ શ્રુતિસામાન્યમાત્રમ્ ઇતિ{*1।419*} પરિહૃતઃ. ઇદાનીં વેદૈકદેશાનામ્ આક્ષિપ્તાનાં પુનર્ ઉપોદ્બલક ઉત્તિષ્ઠતિ, બબરઃ પ્રાવાહણિર્ અકામયતેતિ{*1।420*}.
નોતેસ્:
*{1।418: ઇન્ એ2,5 ગેક્લમ્મેર્ત્}*
*{1।419: ચ્f. મ્સ્ 1.1.21}*
*{1।420: ચ્f. તૈત્.સ્. 7.1.10.2}*
વિધિના ત્વ્ એકવાક્યત્વાત્ સ્તુત્યર્થેન વિધીનાં સ્યુઃ

અથોચ્યેત - પ્રાક્ સ્તુતિપદેભ્યઃ, નિરાકાઙ્ક્ષાણિ વિધાયકાનિ, વિધિસ્વરૂપત્વાત્, સ્તુતિપદાનિ તુ પ્રમાદપાઠ ઇતિ. તન્ ન એવમ્{*1।428*}, અર્થાવગમાત્, તુલ્યં ચ સાંપ્રદાયિકમ્, સંપ્રદાયઃ (પ્રયોજનં){*1।429*} યેષાં ધર્માણાં સર્વે તે વિધિપદાનામ્ અર્થવાદપદાનાં ચ તુલ્યાઃ. અધ્યાયાનધ્યાયતે{*1।430*}, ગુરુમુખાત્ પ્રતિપત્તિઃ, શિષ્યોપાધ્યાયતા ચ સર્વસ્મિન્ન્ એવંજાતીયકે, અવિઘ્નાર્થે તુલ્યમ્ આદ્રિયન્તે. સ્મરણં ચ દૃઢમ્. અતો ન પ્રમાદપાઠ ઇતિ.
[45]{*1।431*}
નોતેસ્:
*{1।428: એ2,4,5,6 સેત્zએન્ દણ્ડ ઓદેર્ કોમ્મ વોર્ એવમ્}*
*{1।429: ઇન્ એ1,5 ગેક્લમ્મેર્ત્}*
*{1।430: એ1,2,5,6; એ4: અધ્યાયાનધ્યયને (ઔછ્ ઇન્ એ1 અલ્સ્ fન્., દોર્ત્ નોછ્: અધ્યાયાનધ્યાયતા)}*
*{1।431: એ2: 2,23; એ4: 1,92; એ5: 2,27; એ6: 1,31}*
અપ્રાપ્તા ચાનુપપત્તિઃ, પ્રયોગે હિ વિરોધઃ સ્યાત્, શબ્દાર્તસ્ ત્વ્ અપ્રયોગભૂતઃ, તસ્માદ્ ઉપપદ્યેત

અપિ ચ યૈષાનુપપત્તિર્ ઉક્તા શાસ્ત્રદૃષ્ટવિરોધાદ્ ઇત્યેવમાદ્યા{*1।432*}, સા સો ઽરોદીદ્ ઇત્યેવમાદિષુ ન પ્રાપ્નોતિ. કુતઃ? પ્રયોગે હિ સ્તેયાદીનામ્ ઉચ્યમાને વિરોધઃ સ્યાત્, શબ્દાર્થસ્ ત્વ્ અપ્રયોગભૂતઃ, તસ્માદ્ ઉપપદ્યેત - સ્તેનં મનઃ, અનૃતવાદિની વાગ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{1।432: ચ્f. મ્સ્ 1.2.2 ઉન્દ્ શ્ભ્ દzઉ}*
ગુણવાદસ્ તુ

યદ્ ઉક્તમ્ - વિધેયસ્ય પ્રરોચનાર્થા સ્તુતિર્ ઇતિ{*1।433*}. તદ્ ઇહ કથમ્ અવકલ્પ્યેત યત્રાન્યદ્ વિધેયમ્, અન્યચ્ ચ સ્તૂયતે. યથા - વેતસશાખયાવકાભિશ્ ચાગ્નિં વિકર્ષતીતિ{*1।434*} વેતસાવકે વિધીયેતે, આપશ્ ચ સ્તૂયન્તે - આપો વૈ શાન્તા ઇતિ{*1।435*}. તદ્ ઉચ્યતે - ગુણવાદસ્ તુ. ગૌણ એષ વાદો ભવતિ, યત્ સંબન્ધિનિ સ્તોતવ્યે સંબન્ધ્યન્તરં સ્તૂયતે. અભિજનો હ્ય્ એષ વેતસાવકયોઃ. તતસ્ તે જાતે. અભિજનસંસ્તવેન ચાભિજાતઃ સ્તુતો ભવતિ. યથા - અશ્મકાભિજનો દેવદત્તો ઽશ્માકેષુ સ્તૂયમાનેષુ સ્તુતમ્{*1।436*} આત્માનં મન્યતે. એવમ્ અત્રાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્.
અથ સો ઽરોદીદ્ ઇતિ કસ્ય વિધેઃ શેષઃ. તસ્માદ્ બર્હિષિ રજતં ન દેયમ્ ઇત્ય્{*1।437*} અસ્ય. કુતઃ? સાકાઙ્ક્ષત્વાત્ પદાનામ્. સો ઽરોદીત્, યદ્ અરોદીત્, તદ્ રુદ્રસ્ય રુદ્રત્વમ્ ઇત્ય્{*1।438*} અત્ર સ ઇતિ પ્રકૃતાપેક્ષઃ, તત્પ્રત્યયાત્. તસ્ય યદ્ અશ્ર્વ્ અશીર્યતેતિ તસ્યેતિ પૂર્વપ્રકૃતાપેક્ષ એવ. ઉપપત્તિશ્ ચોપરિતનસ્ય યો બર્હિષિ રજતં દદ્યાત્ પુરાસ્ય સંવત્સરાદ્ ગૃહે રોદનં ભવતીતિ{*1।439*}. અસ્ય હેતુત્વેનાયં પ્રતિનિર્દિશ્યતે - તસ્માદ્ બર્હિષિ રજતં ન દેયમ્ ઇતિ. એવં સર્વાણિ સાકાઙ્ક્ષાણિ. કથં વિધેર્{*1।440*} ઉપકુર્વન્તીતિ. [46]{*1।441*} ગુણવાદેન. રોદનપ્રભવં રજતં બર્હિષિ દદતો રોદનમ્ આપદ્યતે. તત્ પ્રતિષેધસ્ય ગુણઃ, યદ્ અરોદનમ્ ઇતિ. કથં પુનર્ અરુદત્ય્ અરોદીદ્ ઇતિ ભવતિ? કથં વાનશ્રુપ્રભવે રજતે ઽશ્રુપ્રભવમ્ ઇતિ વચનમ્? પુરાસ્ય સંવત્સરાદ્ અસતિ રોદને, કથં રોદનં ભવતીતિ? તદ્ ઉચ્યતે - ગુણવાદસ્ તુ. ગૌણા એતે શબ્દાઃ. રુદ્ર ઇતિ રોદનનિમિત્તસ્ય શબ્દસ્ય દર્શનાદ્ યદ્ અરોદીદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. વર્ણસારૂપ્યાન્ નિન્દન્ન્ અનશ્રુપ્રભવમ્ અપ્ય્ અશ્રુપ્રભવમ્ ઇત્ય્ આહ. નિન્દન્ન્ એવ ચ ધનત્યાગે દુખદર્શનાત્ પુરાસ્ય સંવત્સરાદ્ ગૃહે રોદનં ભવતીત્ય્ આહ.
તથા - યઃ પ્રજાકામઃ પશુકામો વા સ્યાત્, સ એતં પ્રાજાપત્યં તૂપુરમ્ આલભેત ઇતિ{*1।442*}, આકાઙ્ક્ષિતત્વાદ્ અસ્ય વિધેઃ શેષો ઽયમ્ - સ આત્મનો વપામ્ ઉદખિદદ્ ઇતિ{*1।443*}. કથં ગુણવાદઃ? ઇત્થં નામ - નાસન્ પશવઃ, યદ્ આત્મનો વપામ્ ઉદખિદદ્ ઇતિ. એતચ્ ચ કર્મણઃ સામર્થ્યં યદ્ અગ્નૌ પ્રહૃતમાત્રાયાં વપાયામ્ અજસ્ તૂપુર ઉદગાત્, ઇત્થં બહવઃ પશવો ભવન્તીતિ. કથં પુનર્ અનુત્ખિન્નાયાં વપાયાં પ્રજાપતિર્ આત્મનો વપામ્ ઉદખિદદ્ ઇત્ય્ આહ. ઉચ્યતે - અસદ્ વૃત્તાન્તાન્વાખ્યાનં સ્તુત્યર્થેન પ્રશંસાયા ગમ્યમાનત્વાત્. ઇહાન્વાખ્યાને વર્તમાને દ્વયં નિષ્પદ્યતે{*1।444*} - યચ્ ચ વૃત્તાન્તજ્ઞાનમ્, યચ્ ચ કસ્મિંશ્ચિત્ પ્રરોચના દ્વેષો વા. તત્ર વૃત્તાન્તાન્વાખ્યાનં ન પ્રવર્તકં ન નિવર્તકં ચેતિ પ્રયોજનાભાવાદ્ અનર્થકમ્ ઇત્ય્ અવિવક્ષિતમ્. પ્રરોચનયા તુ પ્રવર્તતે દ્વેષાન્ નિવર્તત ઇતિ તયોર્ વિવક્ષા. વૃત્તાન્તાન્વાખ્યાને ઽપિ વિધીયમાને આદિમતા દોષો વેદસ્ય પ્રસજેત. કથં પુનર્ ઇદં નિરાલમ્બનમ્ અન્વાખ્યાયત ઇતિ. ઉચ્યતે - નિત્યઃ કશ્ચિદ્ અર્થઃ પ્રજાપતિઃ સ્યાદ્ વાયુઃ, આકાશઃ, આદિત્યો વા. સ આત્મનો વપામ્ ઉદખિદદ્ ઇતિ વૃષ્ટિમ્, વાયુમ્, રશ્મિં વા. તામ્ અગ્નૌ પ્રાગૃહ્ણાત્, વૈદ્યુતે, આર્ચીસે, લૌકિકે વા. તતો ઽજ ઇત્ય્ અન્નમ્, બીજમ્, વિરુદ્ વા. તમ્ આલભ્ય તમ્ ઉપયુજ્ય પ્રજાઃ પશૂન્ પ્રાપ્નોતીતિ ગૌણાઃ શબ્દાઃ.
આદિત્યઃ પ્રાયણીયશ્ ચરુર્ આદિત્ય ઉદપનીયશ્ ચરુર્ ઇત્ય્{*1।445*} અસ્ય વિધેઃ શેષઃ - દેવા વૈ દેવયજનમ્ અધ્યવસાય દિશો ન પ્રાજાનન્ન્ ઇતિ, આકાઙ્ક્ષિતત્વાત્. સર્વવ્યામોહાનામ્ આદિત્યશ્ ચરુર્ નાશયિતા, અપિ દિઙ્મોહસ્યેતિ સ્તુતિઃ. કથમ્ અસતિ દિઙ્મોહે દિઙ્મોહશબ્દ ઇતિ. ઉચ્યતે - અપ્રાકૃતસ્ય બહોઃ કર્મસમૂહસ્યોપસ્થિતત્વાદ્ ગૌણો મોહશબ્દો ઽવધારણાવકાશદાનાદિભિર્ જ્ઞાપયતીતિ ગૌણતા.
નોતેસ્:
*{1।433: ચ્f. શ્ભ્ અદ્ મ્સ્ 1.2.7}*
*{1।434: તૈત્.સ્. 5.4.4}*
*{1।435: તૈત્.સ્.5.4.4}*
*{1।436: એ1: સ્તૂતમ્, લિએસ્ મિત્ એ2,4,5,6: સ્તુતમ્}*
*{1।437: તૈત્.સ્. 1.5.1.2}*
*{1।438: એબેન્દ}*
*{1।439: એબેન્દ}*
*{1।440: એ1: વિધર્, લિએસ્ મિત્ એ2,4,5,6: વિધેર્}*
*{1।441: એ2: 2,25; એ4: 95; એ5: 2,30; એ6: 1,32}*
*{1।442: તૈત્.સ્. 2.1.1.4।5}*
*{1।443: તૈત્.સ્. 2.1.1.4}*
*{1।444: એ1: નિષ્યદ્યતે, લિએસ્ મિત્ એ2,4,5,6: નિષ્પદ્યતે; એ1 (fન્.): આપતતિ}*
*{1।445: તૈત્.સ્. 6.1.5.1}*
રૂપાત્ પ્રાયાત્

હિરણ્યં હસ્તે ભવતિ, અથ ગૃહ્ણાતીતિ{*1।446*} સાકાઙ્ક્ષત્વાદ્ અસ્ય વિધેઃ શેષઃ - સ્તેનં મનો ઽનૃતવાદિની વાગ્ ઇતિ. નિન્દાવચનં હિરણ્યસ્તુત્યર્થેન યથા - કિમ્ ઋષિણા, દેવદત્ત એવ ભોજયિતવ્યઃ. કથં પુનર્ અસ્તેનં મનો નિન્દિતુમ્ અપિ સ્તેનશબ્દેનોચ્યતે, વાચં ચાનનૃતવાદિનીમ્ અપ્ય્ અનૃતવાદિનીતિ બ્રૂયત્. ગુણવાદસ્ તુ રૂપાત્. યથા - સ્તેનાઃ પ્રચ્છન્નરૂપાઃ, એવં ચ મન ઇતિ ગૌણઃ શબ્દઃ. પ્રાયાચ્ ચાનૃતવાદિની વાગ્ ઇતિ.
[48]{*1।447*}
નોતેસ્:
*{1।446: ચ્f. મૈત્.સ્. 4.8.2.3}*
*{1।447: એ2: 2,28; એ4: 1,112; એ5: 2,32; એ6: 1,33}*
દૂરભૂયસ્ત્વાત્

દૃષ્ટવિરોધ{*1।448*} ઉદાહરણમ્ - તસ્માદ્ ભૂમ એવાગ્નેર્ દિવા દદૃશે નાર્ચિઃ{*1।449*}. તસ્માદ્ અર્ચિર્ એવાગ્નેર્ નક્તં દદૃશે, ન ધૂમ ઇતિ અગ્નિર્ જ્યોતિર્ જ્યોતિર્ અગ્નિઃ સ્વાહેતિ સાયં જુહોતિ, સૂર્યો જ્યોતિર્ જ્યોતિઃ સૂર્યઃ સ્વાહેતિ{*1।450*} પ્રાતર્ ઇતિ મિશ્રલિઙ્ગમન્ત્રયોર્ વિધાનસ્યાકાઙ્ક્ષિતત્વાચ્ છેષઃ. ઉભયોર્ દેવતયોઃ સંનિધાને હોમ ઇતિ સ્તુતેર્ ઉપપત્તિઃ. દૂરભૂયસ્ત્વાદ્ ધૂમસ્યાગ્નેશ્ ચાદર્શને ગૌણઃ શબ્દઃ.
નોતેસ્:
*{1।448: એ1: ઇષ્ટવિરોધે, લિએસ્ મિત્ એ2,4,5,6 (ઉન્દ્ એ1, સ્.40।17, zઉ મ્સ્ 1.2.2): દૃષ્ટવિરોધ}*
*{1।449: એ1, સ્.40।17, તૈત્.બ્ર્. 2.1.2.10}*
*{1।450: વાજ્.સ્. 3.9}*
અપરાધાત્{*1।451*} કર્તુશ્ ચ પુત્રદર્શનમ્

દૃષ્ટવિરોધ એવોદાહરણમ્ - ન ચૈતદ્ વિદ્મ ઇતિ{*1।452*}. તત્ પ્રવરે પ્રવ્રિયમાણે દેવાઃ પિતર ઇતિ બ્રૂયાદ્ ઇત્ય્{*1।453*} આકાઙ્ક્ષિતત્વાદ્ અસ્ય વિધેઃ શેષઃ. અબ્રાહ્મણો ઽપિ બ્રાહ્મણઃ પ્રવરાનુમન્ત્રણેન સ્યાદ્ ઇતિ સ્તુતિઃ. દુર્જ્ઞાનત્વાદ્ અજ્ઞાનવચનં ગૌણમ્. સ્ત્ર્યપરાધેન કર્તુશ્ ચ પુત્રદર્શનેન. અપ્રમતા રક્ષત તન્તુમ્ એનમ્ ઇત્યાદિના દુર્જ્ઞાનમ્.
નોતેસ્:
*{1।451: એ1,6; એ2,4,5 (બેસ્સેર્): સ્ત્ર્યપરાધાત્; ઔછ્ એ1 હત્ દિએસે લેસર્ત્ ઇમ્ કોમ્મેન્તર્}*
*{1।452: એ1, સ્.40।21, ઉ.અ. મૈત્.સ્. 1.4.11}*
*{1।453: મૈત્.સ્. 1.4.11}*
આકાલિકેપ્સા

શાસ્ત્રદૃષ્ટવિરોધે ઉદાહરણમ્ - કો હિ તદ્ વેદેતિ{*1।454*}, દિક્ષ્વતી કાશાન્ કરોતીતિ{*1।455*} સાકાઙ્ક્ષત્વાદ્ અસ્ય વિધેઃ શેષઃ. પ્રત્યક્ષફલત્વેન સ્તુતિઃ. અનન્વકૢપ્તિવચનં વિપ્રકૃષ્ટકાલફલત્વાદ્ ગૌણમ્.
નોતેસ્:
*{1।454: એ1, સ્.41।3, તૈત્.સ્. 6.1.1.1}*
*{1।455: એબેન્દ}*
વિદ્યાપ્રશંસા

તથા ફલાભાવાદ્ ઇત્ય્{*1।456*} અત્રોદાહૃતમ્ - શોભતે ઽસ્ય મુખમ્ ઇતિ{*1।457*}. ગર્ગત્રિરાત્રવિધેર્ આકાઙ્ક્ષિતત્વાચ્ છેષઃ. [49]{*1।458*} વેદાનુમન્ત્રણસ્ય ચાસ્ય પ્રજાયાં વાજી જાયત ઇતિ શેષઃ. મુખશોભા વાજિમત્ત્વં ચ ગુણવચનત્વાદ્ ગૌણઃ શબ્દઃ. શોભત ઇવ શિષ્યૈર્ ઉદીક્ષ્યમાણમ્. કુલે સંતતાધ્યયનશ્રવણાન્ મેધાવી જાયત ઇતિ સ પ્રતિગ્રહાદ્ અન્નં પ્રાપ્નોતીતિ.
નોતેસ્:
*{1।456: મ્સ્ 1.2.3}*
*{1।457: એ1, સ્.41।8, તા.બ્ર્. 20.16.6}*
*{1।458: એ2: 2,30; એ4: 1,120; એ5: 2,33; એ6: 1,34}*
સર્વત્વમ્ આધિકારિકમ્

અન્યાનર્થક્યવાક્ય ઉદાહરણમ્ - પૂર્ણાહુત્યા સર્વાન્ કામાન્ અવાપ્નોતીતિ{*1।459*}, પૂર્ણાહુતિં જુહોતીત્ય્ આકાઙ્ક્ષિતત્વાદ્ અસ્ય વિધેઃ શેષઃ. ય ઉ ચૈનમ્ એવં વેદેતિ, તરતિ મૃત્યુમ્ ઇત્ય્{*1।460*} અસ્યાકાઙ્ક્ષિત્વાચ્ છેષઃ. ફલવચનં સ્તુતિઃ. સર્વકામફલસ્ય નિમિત્તે સર્વકામાવ્ આપ્તિવચનં ગૌણમ્. અસર્વેષુ સર્વવચનમ્ અધિકૃતાપેક્ષમ્.
નોતેસ્:
*{1।459: એ1, સ્.41।17, zઉ મ્સ્ 1.2.4, તૈત્.બ્ર્. 3.8.10}*
*{1।460: તૈત્.સ્. 5.3.12.2}*
ફલસ્ય કર્મનિષ્પત્તેસ્ તેષાં લોકવત્ પરિમાણતઃ ફલવિશેષઃ સ્યાત્

અન્વારુહ્ય વચનમ્ ઇદં{*1।461*} યદ્ય્ અપિ વિધિઃ, તથાપ્ય્ અર્થવત્તા પરિમાણતઃ સારતો વા ફલવિશેષાત્.
નોતેસ્:
*{1।461: એ1, સ્.49।6: પૂર્ણાહુત્યા સર્વાન્ કામાન્ અવાપ્નોતીતિ}*
અન્ત્યયોર્ યથોક્તમ્

અભાગિપ્રતિષેધાદ્ ઇત્યાદાવ્ ઉદાહૃતમ્ - ન પૃથિવ્યામ્ અગ્નિશ્ ચેતવ્યો નાન્તરિક્ષે ન દિવીતિ{*1।462*}, હિરણ્યં નિધાય ચેતવ્યમ્ ઇત્ય્{*1।463*} આકાઙ્ક્ષિતત્વાદ્ અસ્ય વિધેઃ શેષઃ. પૃથિવ્યાદીનાં નિન્દા હિરણ્યસ્તુત્યર્થા. અસતિ પ્રસઙ્ગે પ્રતિષેધો નિત્યાનુવાદઃ. યચ્ ચાનિત્યદર્શનં બબરઃ પ્રાવાહણિર્ અકામયત ઇતિ{*1।464*}. તત્પરિહૃતમ્. અર્થવાદાક્ષેપેણ પુનર્ ઉત્થિતમ્ ઇદાનીમ્ અર્થવાદપ્રામાણ્યે તેનૈવ પરિહારેણ પરિહરિષ્યત ઇતિ॥
[50]{*1।465*}
નોતેસ્:
*{1।462: તૈત્.સ્. 5.2.7.1, zઇતિએર્ત્ ઇન્ શ્ભ્ અદ્ મ્સ્ 1.2.5}*
*{1।463: તૈત્.સ્. 5.2.7.3}*
*{1।464: ચ્f. મ્સ્ 1.2.6, તૈત્.સ્. 7.1.10.2}*
*{1।465: એ2: 2,33; એ4: 1,129; એ5: 2,34; એ6: 1,35}*
વિધિર્ વા સ્યાદ્ અપૂર્વત્વાત્, વાદમાત્રં હ્ય્ અનર્થકમ્

ઇહ યે વિધિવન્ નિગદા અર્થવાદાસ્ તે અર્થવાદાસ્ તે ઉદાહરણમ્ - ઔદુમ્બરો યૂપો ભવત્ય્ ઊર્ગ્ વા ઉદુંબર ઊર્ક્ પશવ ઊર્જૈર્ વાસ્મા ઊર્જં પશૂન્ નાપ્નોતિ ઊર્જો ઽવરુદ્ધ્યા ઇતિ{*1।466*}. કિમ્ અસ્ય વિધિઃ કાર્યમ્ ઉતાસ્યાપિ સ્તુતિર્ ઇતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? વિધિર્ વા સ્યાદ્ અપૂર્વત્વાત્, વાદમાત્રં હ્ય્ અનર્થકમ્. વિધિવન્ નિગદેષ્વ્ એવંજાતીયકેષુ ફલવિધિઃ સ્યાત્, ફલં હ્ય્ અવગમ્યતે, તથા હ્ય્ અપૂર્વમ્ અર્થં વિધાસ્યતિ. ઇતરથા સ્તુતિવાદમાત્રમ્ અનર્થકં સ્યાત્. સ્તુતશ્ ચાસ્તુતશ્ ચ તાવાન્ એવ સો ઽર્થઃ. અપિ ચ ઊર્જો ઽવરુદ્ધ્યા ઇતિ પ્રયોજનં શ્રૂયતે. ન ચ - પ્રશસ્તો ઽયમ્ અર્થ ઇતિ કશ્ચિચ્ છબ્દો ઽસ્તિ. લક્ષણયા તુ સ્તુતિર્ ગમ્યતે. શ્રુતિશ્ ચ લક્ષણાયા જ્યાયસીતિ.
નોતેસ્:
*{1।466: ચ્f. તૈત્.સ્. 2.1.1.6}*
લોકવદ્ ઇતિ ચેત્

ઇતિ ચેત્ પશ્યસિ - સ્તુતિર્ અનર્થિકા, ન ચ શબ્દેનાવગમ્યત ઇતિ. લૌકિકાનિ વાક્યાનિ ભવન્તો વિદાં કુર્વન્તુ. તદ્ યથા - ઇયં ગૌઃ ક્રેતવ્યા દેવદત્તીયા, એષા હિ બહુક્ષીરા, સ્ત્ર્યપત્યા, અનષ્ટપ્રજા ચેતિ. ક્રેતવ્યેત્ય્ અપ્ય્ ઉક્તે ગુણાભિધાનાત્ પ્રવર્તન્તેતરાં ક્રેતારઃ. બહુક્ષીરેતિ ચ ગુણાભિધાનમ્ અવગમ્યતે. તદ્વદ્ વેદે ઽપિ ભવિષ્યતિ.
ન પૂર્વત્વાત્

નૈતદ્ એવમ્. લોકે વિદિતપૂર્વા અર્થા ઉચ્યન્તે બહુક્ષીરાદયઃ. તેષાં વિજ્ઞાનમ્ એવ ન પ્રયોજનમ્. અતઃ પ્રશંસા ગમ્યતે. અવિદિતવાદે ન શ્રદ્દધીરન્ પૂર્વવચનાદ્ ઇવ. વિદિતત્વાદ્ એવ ચ પ્રરોચયન્તે. વૈદિકેષુ પુનર્ યદિ વિધિશબ્દેન ન પ્રરોચયન્તે ન તરામ્ અર્થવાદેન. જાતાશઙ્કો હિ વિધિશબ્દે સ તદાનીમ્. અથ વિધિશબ્દેન પ્રરોચિતઃ, કિમ્ અર્થવાદશબ્દેન. અપિ ચ વેદે વ્યક્તમ્ અસંવાદઃ. ઊર્જો ઽવરુદ્ધ્યૈ ઇત્ય્ અપ્રસિદ્ધં વચનમ્. ઊર્ગ્વા ઉદુમ્બર ઇતિ હેતુત્વં ચાપ્રસિદ્ધમ્. યસ્માદ્ ઊર્ગ્ ઉદુમ્બરઃ, તસ્માત્ તન્મયો યૂપઃ કર્તવ્ય ઇતિ. ઊર્ગ્ ઉદુમ્બર ઇત્ય્ અનૃતવચનાદ્ અન્યદ્ અસ્યાનૃતમ્ ઇતિ પરિકલ્પ્યેત.
ઉક્તં તુ વાક્યશેષત્વમ્

ઉક્તમ્ અસ્માભિર્ વાક્યશેષત્વમ્ - વિધિના ત્વ્ એકવાક્યત્વાદ્ ઇતિ{*1।467*}. નનૂક્તમ્ - ફલવચનમ્ ઇહ ગમ્યતે ન સ્તુતિર્ ઇતિ. યદ્ ઇહ ફલવચનમ્, તદ્ ઔદુમ્બરસ્ય યૂપસ્ય. ન ચ, અવિહિત ઔદુમ્બરો યૂપો ઽસ્તિ. તત્ર ફલવચનમ્ એવાનર્થકમ્. સ્તુતિવચનઃ શબ્દો નાસ્તીતિ ચેત્. ઇહ ફલવચનેન ફલવત્તા પ્રતીયતે ફલવાંશ્ ચ પ્રશસ્ત ઇતિ, તત્ર ફલવત્તાયામ્ આનર્થક્યમ્ ઇતિ યો દ્વિતીયો ઽર્થઃ પ્રશંસા નામ સ ગમ્યતે. લક્ષણેતિ ચેત્, ન, લક્ષણાયામ્ અપ્ય્ અર્થવત્તા ભવત્ય્ એવ. લક્ષણાપિ હિ લૌકિકી. નનૂક્તમ્ અસંવાદો વેદે, ન હ્ય્ ઊર્ગ્ ઉદુમ્બર ઇતિ. ગુણ વાદેન પ્રરોચનાર્થતાં બ્રૂમહે - ગૌણત્વાત્ સંવાદઃ. કિં? સાદૃશ્યમ્ - યથાન્નં પ્રીતેઃ સાધનમ્, એવમ્ ઇદમ્ અપિ પ્રીતિસાધનશક્તિયુક્તં પ્રશંસિતું{*1।468*} પ્રશંસાવાચિના શબ્દેનોચ્યતે{*1।469*}, શક્યતે હિ તત્ પક્વફલસંબન્ધાદ્ ઊર્ગ્ ઇતિ વક્તુમ્.
[52]{*1।470*}
નોતેસ્:
*{1।467: ચ્f. મ્સ્ 1.2.7}*
*{1।468: એ1,5,6; એ2,4 ઓમ્. પ્રશંસિતું}*
*{1।469: એ1,5; એ2,4,6 એ1 (fન્.): પ્રીતિસાધનશબ્દેનોચ્યતે}*
*{1।470: એ2: 2,40; એ4: 1,151; એ5: 2,40; એ6: 1,36}*
વિધિશ્ ચાનર્થકઃ ક્વચિત્, તસ્માત્ સ્તુતિઃ પ્રતીયેત, તત્સામાન્યાદ્ ઇતરેષુ તથાત્વમ્

અપ્સુયોનિર્ વા અશ્વઃ, અપ્સુજો વેતસ ઇતિ{*1।471*} અપ્સુયોનિર્ અશ્વઃ કર્તવ્ય ઇતિ વિધેર્ અશક્યત્વાદ્ આનર્થક્યમ્. તત્રાવશ્યં સ્તુતિઃ કલ્પયિતવ્યા, શમયિત્રીભિર્ અદ્ભિર્ અશ્વસ્યાવકાનાં ચ સંબન્ધો યજમાનસ્ય કષ્ટં શમયતીતિ. તત્સામાન્યાદ્ ઇતરેષુ તથાત્વમ્ - તથેતિ યાવત્, તાવત્ તથાત્વમ્ ઇતિ. કિં તત્ સામાન્યમ્. વિધ્યસંભવઃ સ્તુતિસંભવશ્ ચ.
નોતેસ્:
*{1।471: તૈત્.સ્. 5.3.12}*
પ્રકરણે સંભવન્ન્ અપકર્ષો ન કલ્પ્યેત, વિધ્યાનર્થક્યં હિ તં પ્રતિ

ઇતશ્ ચ પશ્યામઃ સ્તુતિર્ ઇતિ. કુતઃ? ઇદં સમામનન્તિ - યો વિદગ્ધઃ, સ નૈરૃતઃ; યો ઽશૃતઃ, સ રૌદ્રઃ. યઃ શૃતઃ, સ દૈવતઃ. તસ્માદ્ અવિદહતા શ્રપયિતવ્યઃ, સ દૈવતત્વાયેતિ{*1।472*}. યદિ સ્તુતિર્ દર્શપૂર્ણમાસયોર્ એવ શૃતઃ સ્તાવિષ્યતે. તથા સંભવન્ન્ અપકર્ષો ન કલ્પ્યેત. અપકૃષ્યતે ઇત્ય્ અપકર્ષઃ. વિધિપક્ષે તુ યત્ર નૈરૃતઃ, તત્ર વિદગ્ધતા નીયેત. તથા સતિ પ્રકરણં બાધિતં ભવેદ્. દર્શપૂર્ણમાસકર્મ પ્રતિ નૈરૃતાભાવાદ્ વિદગ્ધાનમ્ અનર્થકં સ્યાત્. તસ્માત્ સ્તુતિર્ એવ.
નોતેસ્:
*{1।472: તૈત્.સ્. 2.6.3}*
વિધૌ ચ વાક્યભેદઃ સ્યાત્

ઔદુમ્બરો યૂપો ભવતીતિ વિધાવ્ એતસ્મિન્ન્ આશ્રીયમાણે ઊર્જો ઽવરુદ્ધ્યા ઇત્ય્{*1।473*} એતસ્મિંશ્ ચ વાક્યં ભિદ્યેત. ઇત્થમ્ ઔદુમ્બરો યૂપઃ પ્રશસ્તઃ, સ ચોર્જો ઽવિરુદ્ધ્યા ઇતિ. તસ્માદ્ વિધિવન્ નિગદાનામ્ અપિ સ્તુતિર્ એવ કાર્યમ્ અર્થવાદાનામ્ ઇતિ.
[53]{*1।474*}
નોતેસ્:
*{1।473: વ્ગ્લ્. તૈત્.સ્. 2.1.1.6}*
*{1।474: એ2: 2,42; એ4: 1,159; એ5: 2,44; એ6: 1,37}*
હેતુર્ વા સ્યાદ્ અર્થવત્ત્વોપપત્તિભ્યામ્

અથ યે હેતુવન્ નિગદાઃ - સૂર્પેણ{*1।475*} જુહોતિ, તેન હ્ય્ અન્નં ક્રિયત ઇત્યેવમાદયઃ{*1।476*}. તેષુ સંદેહઃ - કિં સ્તુતિસ્ તેષાં કાર્યમ્ ઉત હેતુર્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. હેતુઃ સ્યાદ્ અન્નકરણં હોમસ્ય.
નન્વ્ અપ્રસિદ્ધે કાર્યકારણભાવે ન હેતૂપદેશઃ{*1।477*}. સત્યમ્ એવં લોકે, વિધાયિષ્યતે તુ વચનેન વેદે. સૂર્પેણ{*1।478*} હોમે કર્તવ્યે ઽન્નકરણં હેતુર્ ઇત્ય્ ઉપદિશ્યતે. કિં પ્રયોજનમ્. અન્યદ્ અપિ દર્વિપીઠરાદ્ય્{*1।479*} અન્નકરણં યત્, તેનાપિ નામ કથં હોમઃ ક્રિયેતેતિ. કુતઃ. તસ્યાપ્ય્ અન્નક્રિયાયામ્ અર્થવત્તા, શક્યતે ચ તેનાપ્ય્ અન્નં કર્તુમ્. એતાદ્ ધિ ક્રિયત ઇત્ય્ ઉચ્યતે. ન હિ વર્તમાનકાલઃ કશ્ચિદ્ અસ્તિ યસ્યાયં પ્રતિનિર્દેશઃ. હેતૌ ચ શ્રુતિઃ શબ્દઃ{*1।480*}, સ્તુતૌ લક્ષણા. યદિ ચ દર્વિપીઠરાદિ{*1।481*} ન સાક્ષાદ્ અન્નં કરોતીતિ, નાન્નકરણમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. વ્યર્થે તસ્મિન્ સૂર્પસ્તુતિર્{*1।482*} અનર્થિકા સ્યાત્. સૂર્પમ્{*1।483*} અપિ હિ ન સાક્ષાદ્ અન્નં કરોતીતિ, તેન વિનાર્થેન સૂર્પસ્ય{*1।484*} સ્તુતિર્ નોપપદ્યતે.
નોતેસ્:
*{1।475: એ2,4,5,6 (રિછ્તિગ્): શૂર્પેણ}*
*{1।476: તૈત્.બ્ર્. 1.6.5}*
*{1।477: એ1,5,6; એ2,4: હેત્વપદેશઃ}*
*{1।478: એ2,4,5,6: શૂર્પેણ}*
*{1।479: એ2,4: દર્વિપિઠરાદિ; એ5: દર્વીપીઠરાદિ; એ6: દર્વીપિઠરાદિ}*
*{1।480: એ2,4 ઓમ્. શબ્દઃ}*
*{1।481: એ2,4: દર્વિપિઠરાદિ ઉ.ö.; વ્ગ્લ્. fન્. 377}*
*{1।482: એ2,4,5,6: શૂર્પસ્તુતિર્}*
*{1।483: એ2,4,5,6: શૂર્પમ્ ઉ.ö}*
*{1।484: એ2।4: શૂર્પસ્ય}*
સ્તુતિસ્ તુ, શબ્દપૂર્વત્વાદ્ અચોદના ચ તસ્ય

ન ત્વ્ એતદ્ અસ્તિ, શબ્દપૂર્વકો ઽયમ્ અર્થઃ। અન્નકરણં હેતુર્ ઇતિ, શબ્દશ્ ચાન્નકરણં સૂર્પહોમે હેતુર્ ઇત્ય્ આહ. ન ચ દર્વિપીઠરહોમે, તેન શબ્દપૂર્વં સૂર્પમ્, ન ચ દર્વિપિઠરાદેશ્{*1।485*} ચોદના.
નોતેસ્:
*{1।485: એ1 હત્ હિએર્ ઉન્દ્ નછ્fઓલ્ગેન્દ્ કુર્zએસ્ ઇ wઇએ એ2,4}*
વ્યર્થે સ્તુતિર્ અન્યાયેતિ ચેત્

ઇતિ પુનર્ યદ્ ઉક્તમ્, તત્ પરિહર્તવ્યમ્.
[54]{*1।486*}
નોતેસ્:
*{1।486: એ2: 2,45; એ4: 1,171; એ5: 2,48; એ6: 1,37}*
અર્થસ્ તુ વિધિશેષત્વાત્, યથા લોકે

અસ્મત્પક્ષે ઽર્થો ઽસ્તિ. વાક્યશેષો હિ સ વિધેસ્ તદા ભવતિ. સંવાદશ્ ચ સ્તુતિવચનત્વેન, યથા વયં સૂર્પેણાન્નં ક્રિયમાણં જાનીમઃ, તથા સૂર્પેણાન્નં ક્રિયત ઇત્ય્ એવ ગમ્યતે. તદા ચાવર્તમાનં સ્તૌતું{*1।487*} વર્તમાનમ્ ઇત્ય્ ઉપદિશતિ. ત્વત્પક્ષ એષ દોષઃ, યસ્ય તે હેતુવિધિઃ. વિધૌ હિ ન પરઃ શબ્દાર્થઃ પ્રતીયતે. ન ચ વર્તમાનમ્ ઉપદિશન્ વેદઃ શક્યમ્ અર્થં વિદધ્યાત્. આસ્મત્પક્ષે તુ એષ પરશબ્દઃ પરત્ર વર્તતે. યથા લોકે બલવાન્ દેવદત્તો યજ્ઞદત્તાદીન્ પ્રસહત ઇતિ. પ્રકૃષ્ટબલે ઽપિ બલવચ્ છબ્દો વર્તમાનો ન સિંહં શાર્દૂલં વાપેક્ષ્ય પ્રયુજ્યતે, યે દેવદત્તાત્ તુ નિકૃષ્ટબલાઃ, તાનપેક્ષ્ય ભવતિ. એવં તેન હ્ય્ અન્નં ક્રિયત ઇતિ પ્રકૃષ્ટાન્નકરણેન સંસ્તવઃ સૂર્પસ્ય{*1।488*}, નિકૃષ્ટાન્ય્ અન્યાન્ય્ અન્નાકરણાન્ય્ અપેક્ષ્ય ભવિષ્યતિ.
નોતેસ્:
*{1।487: એ2,4,5,6: સ્તોતું}*
*{1।488: એ2: શૂર્પપય (?)}*
યદિ ચ હેતુર્ અવતિષ્ઠેત નિર્દેશાત્, સામાન્યાદ્ ઇતિ ચેદ્ અવ્યવસ્થા વિધીનાં સ્યાત્

યદ્ય્ અપિ ચ ભવેદ્ અન્નકરણં હેતુર્ દર્વિપિઠરપ્રકારાણામ્, તથાપિ સૂર્પ એતાવતિષ્ઠેત. શબ્દાદ્ અન્નકરણં હેતુર્ ઇતિ વિજ્ઞાયતે. શદશ્ ચ સૂર્પસ્યાહ, ન દર્વીપિઠરાદીનામ્. તદ્ ધિ નિર્દિશ્યતે, યસ્માત્ સૂર્પેણાન્નં ક્રિયતે, તસ્માત્ સૂર્પેણ જુહોતીતિ. યથા યસ્માદ્ બલવદ્ ઉપધ્માતો ઽગ્નિઃ, તેન મે ગૃહં દગ્ધમ્ ઇતિ, નાનગ્નિર્ અપિ બલવદ્ ઉપધ્માતો દહતીતિ ગમ્યતે. અથ મતમ્ - યેન યેનાન્નં ક્રિયતે પ્રણાડ્યા સૂર્પાદ્ અન્યેનાપિ, તેન તેનાપિ હોમઃ ક્રિયત ઇતિ. અવ્યવસ્થા વિધીનાં સ્યાત્, ન કેનચિત્ પ્રણાડ્યાન્નં ક્રિયતે. તત્ર યાવદ્ ઉક્તં સ્યાજ્ જુહોતીતિ, તાવદ્ એવાન્નકરણેન જુહોતીતિ. અસ્મત્પક્ષે પુનઃ સૂર્પં સ્તૂયતે - તેન હ્ય્ અન્નં ક્રિયત ઇતિ વૃત્તાન્તાન્વાખ્યાનં ન ચ વૃત્તાન્તજ્ઞાપનાય, કિં તર્હિ પ્રરોચનાયૈવ. તસ્માદ્ ધેતુવન્ નિગદસ્યાપિ સ્તુતિર્ એવ કાર્યમ્ ઇતિ.
તદર્થશાસ્ત્રાત્

{*1।489*}
અથેદાનીં કિમ્ વિવક્ષિતવચના મન્ત્રાઃ, ઉતાવિવક્ષિતવચનાઃ. કિમ્ અર્થપ્રકાશનેન યાગસ્યોપકુર્વન્તિ, ઉતોચ્ચારણમાત્રેણેતિ. યદ્ય્ ઉચ્ચારણમાત્રેણ, તદા ન નિયોગતો{*1।490*} બર્હિર્ દેવસદનં દામીત્ય્{*1।491*} એષ બર્હિર્લવને વિનિયુજ્યેત. અભિધાનેન ચેત્, પ્રકરણેન વિજ્ઞાતાઙ્ગભાવો{*1।492*} નાન્યત્રોપકર્તું શક્નોતીત્ય્ અન્તરેણાપિ વચનમ્, બર્હિર્લવન એવ વિનિયુજ્યેતેતિ. તદ્ એવમ્ અવગચ્છામઃ -ઉચ્ચારણમાત્રેણૈવોપકુર્વન્તીતિ. કુતઃ? તદર્થશાસ્ત્રાત્. યદ્ અભિધાનસમર્થો મન્ત્રઃ, તત્રૈવૈનં શાસ્ત્રં નિબધ્નાતિ. ઉરુપ્રથા ઉરુ પ્રથસ્વેતિ{*1।493*} પુરોડાશં પ્રથયતીતિ{*1।494*} વચનમ્ ઇદમ્ અનર્થકમ્, યદ્ય્ અર્થાભિધાનેનોપકુર્વન્તિ. અથોચ્ચારણમાત્રેણ, તતો વક્તવ્યો વિનિયોગઃ, ઉક્તશ્ ચ. અતો નાર્થાભિધાનેન. યથા સાક્ષઃ પુરુષઃ પરેણ ચેન્ નીયતે, નૂનમ્ અક્ષિભ્યાં ન પશ્યતીતિ ગમ્યતે.
નન્વ્ અર્થવાદાર્થં ભવિષ્યતીતિ ચેત્. ન હિ, યેન વિધીયતે તસ્ય વાક્યશેષો ઽર્થવાદ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. ન ચ નિરપેક્ષેણ વિહિતે ઽર્થવાદેન કિંચિદ્ અપિ પ્રયોજનં ક્રિયતે. અતો નાર્થવાદાર્થં વચનમ્.
તથાભ્યાદાનસમર્થા મન્ત્રા{*1।495*} ઉદાહરણમ્. લિઙ્ગાદ્ એવાદાને પ્રાપ્તા વચનેન વિધીયન્તે, તાં ચતુર્ભિર્ આદત્ત{*1।496*} ઇતિ. ચતુઃસંખ્યાર્થમ્ ઇતિ ચેત્, ન, સમુચ્ચયશબ્દાભાવાત્. [56]{*1।497*} તથા, ઇમામ્ અગૃભ્ણન્ રસનામૃતસ્યેત્ય્{*1।498*} અશ્વાભિધાનીમ્ આદત્ત ઇત્ય્{*1।499*} ઉદાહરણમ્. રસનાદાને{*1।500*} પ્રાપ્તસ્ય{*1।501*} રસનાદાન{*1।502*} એવ શાસ્ત્રં વિનિયોજકમ્. તદ્ વિવક્ષિતાર્થત્વે ન ઘટેતેતિ.
નનુ ગર્દભરસનાં{*1।503*} પરિસંખ્યાસ્યતિ. ન શક્નોતિ પરિસંખ્યાતમ્{*1।504*}. પરિસંચક્ષાણો હિ સ્વાર્થં ચ{*1।505*} જુહ્યાત્, પરાર્થં ચ કલ્પેત, પ્રાપ્તં ચ બાધેત. તસ્માન્ ન વિવક્ષિતવચના મન્ત્રાઃ. અતો ન પ્રમાણં બર્હિર્દેવસદનં દામીત્ય્ અસ્ય રૂપં બર્હિર્લવને વિનિયોગસ્ય.
નોતેસ્:
*{1।489: એ2,4 zäહ્લેન્ મ્સ્ 1.2.31-39 નિછ્ત્ અલ્સ્ એઇગેને સૂત્રસ્, દરૌસ્ એર્ગિબ્ત્ સિછ્ એઇને ઉન્તેર્સ્છિએદ્લિછે zäહ્લુન્ગ્}*
*{1।490: એ4: નિયોગતા}*
*{1।491: મૈત્.સ્. 1.1.2}*
*{1।492: એ4: નિર્જ્ઞાતાઙ્ગભાવો}*
*{1।493: વાજ્.સ્. 1.22, તૈત્.સ્. 1.1.8.1}*
*{1।494: તૈત્.બ્ર્. 3.2.8.4}*
*{1।495: ચ્f. તૈત્.સ્. 1.1.3.4}*
*{1।496: તૈત્.સ્. 5.1.1}*
*{1।497: એ2: બ્દ્.2, સ્.49-56 fએહ્લેન્; એ4: 1,180; એ5: 2,54; એ6: 1,39}*
*{1।498: એ4,5,6 (બેસ્સેર્): રશનામૃતસ્યેત્ય્}*
*{1।499: શ્પ્બ્ર્. 13.1.2.21., તૈત્.સ્. 5.1.2.1}*
*{1।500: એ4,5,6: રશનાદાને}*
*{1।501: ચ્f. તૈત્.સ્. 4.1.2.1, માધ્ય્.સ્. 12.2}*
*{1।502: એ4,5,6: રશનાદાન}*
*{1।503: એ4,5,6: ગર્દભરશનાં}*
*{1।504: એ4,5,6 (રિછ્તિગ્): પરિસંખ્યાતુમ્}*
*{1।505: એ4 ઓમ્. ચ}*
વાક્યનિયમાત્

નિયતપદક્રમા હિ મન્ત્રા ભવન્તિ. અગ્નિમૂર્ધા દિવ ઇતિ{*1।506*}, ન વિપર્યયેણ. યદ્ય્ અર્થપ્રતાયનાર્થાઃ, વિપર્યયેણાપ્ય્ અર્થઃ પ્રતીયત ઇતિ નિયમો ઽનર્થકઃ સ્યાત્. અથોચ્ચારણવિશેષાર્થાઃ, વિપર્યયે ઽન્યદ્ ઉચ્ચારણમ્ ઇતિ નિયમ આશ્રીયતે. તેન યતરસ્મિન્{*1।507*} પક્ષે નિયમો ઽર્થવાન્, સ નૂનં પક્ષ ઇતિ. નન્વ્ અર્થવત્સ્વ્ અપિ નિયમો દૃશ્યતે. યથા - ઇન્દ્રાગ્નીતિ. યુક્તં તત્ર તત્, વિપર્યયે ઽર્થપ્રત્યયાભાવાત્.
નોતેસ્:
*{1।506: તૈત્.સ્. 1.5.5.1}*
*{1।507: એ1,5,6; એ4: તેનાન્યતરસ્મિન્}*
બુદ્ધશાસ્ત્રાત્

બુદ્ધે ખલ્વ્ અપિ પાઠાદ્ અર્થે તદભિધાનસમર્થો મન્ત્રો ભવતિ. અગ્નીદ્ અગ્નીન્ વિહરેદ્{*1।508*} ઇતિ{*1।509*}. સ બુદ્ધે કિં બોધયેત્. અથ નૂચ્ચારણવિશેષાર્થાઃ{*1।510*}, બુદ્ધે ઽપ્ય્ ઉચ્ચારણવિશેષો ઽવકલ્પ્યેતેતિ. નનુ પુનર્વચનાત્ સંસ્કારવિશેષો ભવિષ્યતિ. એવમ્ અસ્મત્પક્ષમ્ એવાશ્રિતો ઽસિ. વચનમ્ ઉચ્ચારણમ્. તદ્ ધિ શક્યતે કર્તું નાર્થપ્રત્યાયનમ્. તત્ પ્રતીતે ઽશક્યમ્. યથા સોપાનત્કે પાદે દ્વિતીયામ્ ઉપાનહમ્ અશક્યત્વાન્ નોપાદત્તે.
[57]{*1।511*}
નોતેસ્:
*{1।508: એ4,5,6: વિહર}*
*{1।509: તૈત્.સ્. 3.2.9}*
*{1।510: એ1,5,6; એ4: તૂચ્ચારણવિશેષાર્થાઃ}*
*{1।511: એ4: 1,180; એ5: 2,55; એ6: 1,40}*
અવિદ્યમાનવચનાત્

યજ્ઞે સાધનભૂતઃ પ્રકાશયિતવ્યઃ. ન ચ તાદૃશો ઽર્થો{*1।512*} ઽસ્તિ, યાદૃશમ્ અભિદધતિ{*1।513*}. યથા ચત્વારિ શૃઙ્ગા{*1।514*} ઇતિ. ન હિ ચતુઃશૃઙ્ગં ત્રિપાદં દ્વિશિરસ્કં સપ્તહસ્તં કિંચિદ્ યજ્ઞસાધનમ્ અસ્તિ. તદ્ અત્રાભિધાનાર્થઃ કિમ્ અભિદધ્યાત્. ઉચ્ચારણાર્થે ત્વ્ અવકલ્પ્યતે. તથા મા મા હિંસીર્ ઇત્ય્ અસત્યામ્ અપિ હિંસાયાં કિમ્ અભિદધ્યાત્.
નોતેસ્:
*{1।512: એ4 ઓમ્. ઽર્થો}*
*{1।513: એ1 (fન્.): અભિવહન્તિ કેચિન્ મન્ત્રાઃ, એ5: અભિદધાતિ}*
*{1।514: તૈત્.આ. 10.10.17, ઋવ્ 4.58.3અ}*
અચેતને ઽર્થબન્ધનાત્

અચેતને ઽર્થે ખલ્વ્ અર્થં નિબધ્નન્તિ - ઓષધે ત્રાયસ્વૈનમ્{*1।515*} ઇતિ{*1।516*}. અભિધાનેનોપકુર્વન્ત એવંજાતીયકા ઓષધિં પશુત્રાણાય પ્રતિપાદયેયુઃ. ન ચાસાવ્ અચેતના શક્યા પ્રતિપાદયિતુમ્. ઉચ્ચારણાર્થે તુ નૈષ દોષો ભવતિ. તસ્માદ્ ઉચ્ચારણાર્થાઃ. શૃણોત ગ્રાવાણ ઇતિ{*1।517*} ચોદાહરણમ્.
નોતેસ્:
*{1।515: એ4: ત્રાયસ્વનૈમ્ (?)}*
*{1।516: તૈત્.સ્. 1.2.1.1}*
*{1।517: તૈત્.સ્. 1.3.13.1}*
અર્થવિપ્રતિષેધાત્

અર્થવિપ્રતિષેધો ઽપિ ભવતિ. અદિતિર્ દ્યૌર્ અદિતિર્ અન્તરિક્ષમ્ ઇતિ{*1।518*} સૈવ દ્યૌસ્ તદ્ એવાન્તરિક્ષમ્ ઇતિ કો જાતુચિદ્ અવધારયેત્. અનવધારયંશ્ ચ કિમ્ અભિધાનેનોપકુર્યાત્. ઉચ્ચારણમાત્રે તુ નૈષ વિરોધો ભવતિ. તસ્માદ્ ઉચ્ચારણાર્થા મન્ત્રાઃ. એકો રુદ્રો ન દ્વિતીયો ઽવતસ્થે{*1।519*}. અસંખ્યાતાઃ સહસ્રાણિ, યે રુદ્રા અધિભૂમ્યામ્ ઇતિ{*1।520*} ચોદાહરણમ્
[58]{*1।521*}
નોતેસ્:
*{1।518: ઋવ્ 1.89.10અ}*
*{1।519: તૈત્.સ્. 1.8.6.1}*
*{1।520: તૈત્.આ. 1.12.1, વાજ્.સ્. 16.54, તૈત્.સ્. 4.5.11.1}*
*{1।521: એ4: 1,181; એ5: 2,56; એ6: 1,40}*
સ્વાધ્યાયવદ્ અવચનાત્

સ્વાધ્યાયકાલે પૂર્ણિકાવહન્તિ કરોતિ. માણવકો ઽવહન્તિ મન્ત્રમ્ અધીતે. નાસૌ તેન મન્ત્રેણ તદભિધાનમ્ અભ્યસ્યત્ય્ અક્ષરાનુપૂર્વ્યા અવધારણ એવ યતતે. યેન ચ નામ પ્રયોજનમ્, તદ્ અભ્યસિતવ્યમ્. અત ઉચ્ચારણાભ્યાસાદ્ ઉચ્ચારણેન પ્રયોજનમ્ ઇત્ય્ અવગચ્છામઃ.
અવિજ્ઞેયાત્

અપિ ચ કેષાઞ્ચિન્ મન્ત્રાણામ્ અશક્ય એવાર્થો વેદિતુમ્. યથા - અમ્યક્ સા ત ઇન્દ્ર ઋષ્ટિર્ અસ્મ ઇતિ{*1।522*}. સૃણ્યેવ જર્ભરી તુર્ફરીત્વ્ ઇતિ{*1।523*}. ઇન્દ્રઃ સોમસ્ય કાણુકેતિ{*1।524*} ચ. એતે કિં પ્રત્યાયયેયુઃ. ઉચ્ચારણાર્થે તુ ન દોષઃ. તસ્માદ્ ઉચ્ચારણાર્થા મન્ત્રા ઇતિ.
નોતેસ્:
*{1।522: ઋવ્ 1.169.3અ}*
*{1।523: ઋવ્ 10.106.6અ}*
*{1।524: ઋવ્ 8.77.4ચ્}*
અનિત્યસંયોગાન્ મન્ત્રાનર્થક્યમ્

અનિત્યસંયોગઃ ખલ્વ્ અપિ ભવેન્ મન્ત્રેષ્વ્ અભિધાનાર્થેષુ. યથા - કિં તે કૃણ્વન્તિ કીકટેષુ ગાવ ઇતિ{*1।525*}. કીકટા નામ જનપદા. નૈચાશાખં નામ નગરમ્. પ્રમઙ્ગદો{*1।526*} રાજેતિ. યદ્ય્ અભિધાનાર્થાઃ, પ્રાક્ પ્રમઙ્ગદાન્{*1।527*} નાયં મન્ત્રો ઽનુભૂતપૂર્વ{*1।528*} ઇતિ ગમ્યતે. તદ્ એતૈસ્ તદર્થશાસ્ત્રાદિભિઃ{*1।529*} કારણૈર્ મન્ત્રાણામ્ અવિવક્ષિતવચનતા.
નોતેસ્:
*{1।525: ઋવ્ 3.53.14: કિં તે કૃણ્વન્તિ કીકટેષુ ગાવો નાશિરં દુહ્રે ન તપન્તિ ઘર્મમ્। આ નો ભર પ્રમગન્ધસ્ય વેદો નૈચાશાખમ્ મઘવન્ રન્ધયા નઃ॥}*
*{1।526: એ1,6; એ4,5 (રિછ્તિગ્): પ્રમગન્દો}*
*{1।527: એ1,6; એ4,5: પ્રમગન્દાન્}*
*{1।528: એ4: ઽભૂતપૂર્વ (?)}*
*{1।529: મ્સ્ 1.2.31}*
અવિશિષ્ટસ્ તુ વાક્યાર્થઃ

{*1।530*}
અવિશિષ્ટસ્ તુ લોકે પ્રયુજ્યમાનાનાં વેદે ચ પદાનામ્ અર્થઃ. સ યથૈવ લોકે વિવક્ષિતઃ, તથૈવ વેદે ઽપિ ભવિતુમ્ અર્હતિ. નૈવમ્, લોકે તૈર્ અર્થૈર્ અવબુદ્ધૈઃ સંવ્યવહારઃ. ઇહ દેવતાભિર્ અપ્રત્યક્ષાભિ[59]{*1।531*}ર્ યજ્ઞાઙ્ગૈશ્ ચાચેતનૈઃ સંલાપે ન કશ્ચિદ્ યજ્ઞસ્યોપકારઃ. યદ્ય્ અદૃષ્ટં પરિકલ્પ્યેત, ઉચ્ચારણાદ્ એવ તદ્ ભવિતુમ્ અર્હતિ. યદ્ ધિ કર્તવ્યમ્, તત્ પ્રયોજનવત્, ઉચ્ચારણં ચ ન કથંચિત્ ન કર્તવ્યમ્, યદ્ય્ અપૂર્વાય, યદ્ય્ અર્થાય. યદ્ય્ અર્થો ન પ્રત્યાયતે, ન કિઞ્ચિદ્ અનર્થકમ્. યદિ ન પ્રયુજ્યતે, સમામ્નાનાનર્થક્યમ્. તસ્માદ્ ઉચ્ચારણાદ્ અપૂર્વમ્. તથા ચ તદર્થશાસ્ત્રાદ્ ઉક્તમ્{*1।532*}.
તદ્ ઉચ્યતે - અર્થપ્રત્યાયનાર્થમ્ એવ યજ્ઞે મન્ત્રોચ્ચારણમ્. યદ્ ઉક્તમ્ - ન દેવતાભિર્ યજ્ઞાઙ્ગૈશ્ ચ સંલપે પ્રયોજનમ્ અસ્તીતિ, યજ્ઞે યજ્ઞાઙ્ગપ્રકાશનમ્ એવ પ્રયોજનમ્. કથમ્? ન હ્ય્ અપ્રકાશિતે યજ્ઞે યજ્ઞાઙ્ગે ચ યાગઃ શક્યો ઽભિનિર્વર્તયિતુમ્. તસ્માત્ તન્નિર્વૃત્ત્યર્થમ્ અર્થપ્રકાશનં મહાનુપકારઃ કર્મણઃ, તચ્ ચ કરોતીત્ય્ અવગમ્યતે. તસ્માદ્ અસત્યસ્ય પ્રયોજનમ્. તચ્ ચ દૃષ્ટં ન શક્યમ્ અપવદિતુમ્ - નાર્થાભિધાનં પ્રયોજનમ્ ઇતિ. નન્વ્ અર્થાભિધાનેનોપકુર્વત્સુ - તાં ચતુર્ભિર્ આદત્ત ઇત્યેવમાદ્ય્ અનર્થકં ભવતુ{*1।533*}, ન જાતુચિદ્ અપજાનીમહે દૃષ્ટમ્ અર્થાભિધાનસ્યોપકારકત્વમ્.
અથ કિં તચ્છાસ્ત્રં અનર્થકમ્ એવ. ન હિ -
નોતેસ્:
*{1।530: એ2,4 હબેન્ અબ્ મ્સ્ 1.2.31 નિછ્ત્ wઇએ એ1,5,6 wએઇતેર્ગેzäહ્લ્ત્, સો દß સિએ બેઇ મ્સ્ 1.2.40 મિત્ 1.2.32 fઓર્ત્fઅહ્રેન્}*
*{1।531: એ2: 2,57; એ4: 1,204; એ5: 2,57; એ6: 1,41}*
*{1।532: એ1,5,6; એ2,4: યુક્તમ્}*
*{1।533: એ4: કામં ભવતુ}*
ગુણાર્થેન પુનઃશ્રુતિઃ

યદ્ ઉક્તમ્{*1।534*} - તાં ચતુર્ભિર્ આદત્ત ઇતિ સમુચ્ચયશબ્દાભાવાન્ ન સમુચ્ચયાર્થમ્ ઇતિ. ચતુઃસંખ્યાવિશિષ્ટમ્ આદાનં કર્તવ્યમ્ ઇતિ વાક્યાદ્ અવગમ્યતે. તદ્ એકેન મન્ત્રેણ ગૃહ્ણન્ ન યથાશ્રુતં{*1।535*} ગૃહ્ણીયાદ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{1।534: એ1, સ્.55।26}*
*{1।535: એ2 ઓમ્. ગૃહ્ણન્ ન યથાશ્રુતં}*
પરિસંખ્યા

પરિસંચક્ષાણે ચ{*1।536*} - ઇમામ્ અગૃભ્ણન્ન્ ઇત્ય્ અશ્વાભિધાનીમ્ આદત્ત ઇતિ ત્રયો દોષાઃ પ્રાદુઃષ્યુર્ ઇતિ. નૈવં સંબન્ધ ઇત્ય્ આદત્ત ઇતિ. કથં તર્હિ, ઇત્ય્ અશ્વાભિધાનીમ્ ઇતિ. [60]{*1।537*} લિઙ્ગાદ્ રશનામાત્રે શબ્દાત્ તુ વિશેષે ઽશ્વાભિધાન્યામ્ ઇતિ. સતિ ચ વાક્યે લિઙ્ગં વિનિયોજકમ્. તચ્ ચાસ્ય પ્રકરણામ્નાનાનુમિતં વાક્યં નાસ્તિ. કતરતત્. એતેન મન્ત્રેણાદાનં કુર્યાદ્ ઇતિ, યસ્મિન્ સતિ રશનામાત્રે લિઙ્ગાત્ પ્રાપ્નોતિ. અશ્વાભિધાન્યાં તુ પ્રત્યક્ષમ્ એવ વચનમ્. અસ્મિન્ સતિ તદ્ આનુમાનિકં નાસ્તિ. તેન ગર્દભરશનાયાં ન પ્રાપ્તિર્ એવેતિ.
નોતેસ્:
*{1।536: એ1, સ્.56।4-6, તૈત્.સ્. 5.1.2.1}*
*{1।537: એ2: 2,59; એ4: 1,210; એ5: 2,59; એ6: 1,41}*
અર્થવાદો વા

ઉરુ પ્રથા ઉરુ પ્રથસ્વેતિ પુરોડાશં પ્રથયતીત્ય્{*1।538*} અર્થવાદાર્થેન પુનઃશ્રુતિઃ, યજ્ઞપતિમ્ એવ તત્ પ્રથયતીતિ. નનુ નાયં મન્ત્રસ્ય વાક્યશેષઃ, ન ચ પ્રાપ્તસ્ય સ્તુત્યા પ્રયોજનમ્.
સત્યમ્{*1।539*}, નાયં મન્ત્રસ્ય વિધિઃ, ન સંસ્તવઃ. પ્રથનમ્ એવ તત્ર સ્તૂયતે. મન્ત્રઃ પુના રૂપાદ્ એવ પ્રાપ્ત ઇહાનૂદ્યતે પ્રથનં સ્તોતુમ્ - ઇત્થં પ્રથનં પ્રશસ્તમ્, યત્ ક્રિયમાણમ્ એવંરૂપેણ મન્ત્રેણ ક્રિયતે. કસ્ તદા ભવતિ ગુણઃ. યજ્ઞપતિમ્ એવ તત્ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રથયતિ. કિમ્ એતદ્ એવાસ્ય ફલં ભવતિ. નેતિ બ્રૂમઃ. સ્તુતિઃ કથં ભવિષ્યતીત્ય્ એવમ્ ઉચ્યતે.
કથમ્ અસતિ પ્રથને પ્રથયતીતિ શબ્દઃ. મન્ત્રાભિધાનાત્ - મન્ત્રેણ પુરોડાશમ્ અધ્વર્યુઃ પ્રથસ્વેતિ બ્રૂતે. યશ્ ચૈવં પ્રથસ્વેતિ બ્રૂતે, સ પ્રથયતિ, યથા - યઃ કુર્વ્ ઇતિ બ્રૂતે, સ કારયતિ.
નોતેસ્:
*{1।538: તૈત્.સ્. 3.2.8.4, zઇતિએર્ત્: શ્ભ્ અદ્ મ્સ્ 1.2.31}*
*{1।539: એ2 ઓમ્. સત્યમ્}*
અવિરુદ્ધં પરમ્

યદ્ ઉક્તમ્{*1।540*} - પદનિયમસ્યાર્થવત્ત્વાદ્{*1।541*} અવિવક્ષિતાર્થા મન્ત્રા ઇતિ. કામમ્ અનર્થકો નિયમઃ, ન દૃષ્ટમ્ અપ્રમાણમ્. નિયતોચ્ચારણમ્ અદૃષ્ટાયેતિ ચેત્, અવિરુદ્ધા અદૃષ્ટકલ્પનાસ્મત્પક્ષે ઽપિ. એવં પ્રત્યાયમાનમ્ અભ્યુદયકારિ ભવતીતિ.
[61]{*1।542*}
નોતેસ્:
*{1।540: શ્ભ્ અદ્ મ્સ્ 1.2.32}*
*{1।541: એ2: પદનિયમસ્યાર્થયવવાદ્ (?)}*
*{1।542: એ2: 2,63; એ4: 1,223; એ5: 2,60; એ6: 1,42}*
સંપ્રૈષે કર્મગર્હાનુપાલમ્ભઃ સંસ્કારત્વાત્

અથ યદ્ ઉક્તમ્{*1।543*} - પ્રોક્ષણીર્ આસાદયેતિ બુદ્ધબોધનમ્ અશક્યમ્, અત ઉચ્ચારણાદ્ અદૃષ્ટમ્ ઇતિ. તન્ ન. કર્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અપિ વિજ્ઞાતે ઽનુષ્ઠાનકાલે સ્મૃત્યા પ્રયોજનમ્. ઉપાયાન્તરેણાપિ સા પ્રાપ્નોતિ, અતો ઽનેનોપાયેન કર્તવ્યેતિ નિયમાર્થમ્ આમ્નાનમ્, સંસ્કારત્વાત્.
નોતેસ્:
*{1।543: શ્ભ્ અદ્ મ્સ્ 1.2.33, માધ્ય્.સ્.1.28; તૈત્.સ્. 3.2.9}*
અભિધાને ઽર્થવાદઃ

ચત્વારિ શૃઙ્ગા ઇત્ય્{*1।544*} અસદ્ અભિધાને ગૌણઃ શબ્દઃ. ગૌણી કલ્પના પ્રમાણવત્ત્વાત્. ઉચ્ચારણાદ્ અદૃષ્ટમ્ અપ્રમાણમ્. ચતસ્રો હોત્રાઃ શૃઙ્ગાણીવાસ્ય. ત્રયો ઽસ્ય પાદા ઇતિ સવનાભિપ્રાયમ્. દ્વે શીર્ષ ઇતિ પત્નીયજમાનૌ. સપ્ત હસ્તાસ ઇતિ છન્દાંસ્ય્ અભિપ્રેત્ય. ત્રિધા બદ્ધ ઇતિ ત્રિભિર્ વેદૈર્ બદ્ધઃ. વૃષભઃ કામાન્ વર્ષતીતિ. રોરવીતિ શબ્દકર્મા. મહો દેવો મર્ત્યાન્ આવિવેશેતિ, મનુષ્યાધિકારાભિપ્રાયમ્. તદ્ યથા - ચક્રવાકસ્તની હંસદન્તાવલી કાશવસ્ત્રા શૈવાલકેશી નદીતિ નદ્યાઃ સ્તુતિઃ.
યજ્ઞસમૃદ્ધયે સાધનાનાં ચેતનસાદૃશ્યમ્ ઉપપાદયિતુકામ આમન્ત્રણશબ્દેન લક્ષયતિ{*1।545*} - ઓષધે ત્રાયસ્વૈનમ્ ઇતિ{*1।546*}. શૃણોત ગ્રાવાણ ઇતિ{*1।547*}, અતઃ પરં પ્રાતરનુવાકાનુવચનં ભવિષ્યતિ, યત્રાચેતનાઃ સન્તો ગ્રાવાણો ઽપિ શૃણુયુઃ, કિં પુનર્ વિદ્વાંસો ઽપિ બ્રાહ્મણા ઇતિ. ઇત્થં ચાચેતના અપિ ગ્રાવાણ આમન્ત્ર્યન્તે.
નોતેસ્:
*{1।544: zઇતિએર્ત્: શ્ભ્ અદ્ મ્સ્ 1.2.34, ઋવ્ 4.58.3અ}*
*{1।545: શ્ભ્ અદ્ મ્સ્ 1.2.35}*
*{1।546: તૈત્.સ્. 1.2.1.1}*
*{1।547: તૈત્.સ્. 1.3.13.1}*
ગુણાદ્ અવિપ્રતિષેધઃ સ્યાત્

અદિતિર્ દ્યૌર્ ઇતિ{*1।548*} ગૌણ એષ શબ્દઃ, અતો ન [62]{*1।549*}વિપ્રતિષેધઃ। યથા - ત્વમ્ એવ માતા, ત્વમ્ એવ{*1।550*} પિતેતિ. તથૈકરુદ્રદૈવત્ય એકો રુદ્રઃ, શતરુદ્રદૈવત્યે શતં રુદ્રા ઇત્ય્ અવિરોધઃ.
નોતેસ્:
*{1।548: શ્ભ્ અદ્ મ્સ્ 1.2.36, ઋવ્ 1.89.10અ}*
*{1।549: એ2: 2,65; એ4: 1,228; એ5: 2,61; એ6: 1,43}*
*{1।550: એ2,4,6 ઓમ્. ત્વમ્ એવ}*
વિદ્યાવચનમ્ અસંયોગાત્

યત્ તુ{*1।551*} - અકર્મકાલે ઽવહન્તિ મન્ત્રેણ માણવકો ન પૂર્ણિકાવહન્તિં પ્રકાશયિતુમ્ ઇચ્ચતીતિ. અયજ્ઞસંયોગાત્, ન યજ્ઞોપકારાયૈતત્ પ્રકાશયિતુમ્ ઇચ્છતિ. નનુ પ્રકાશનાનભ્યાસો ઽક્ષરાભ્યાસશ્ ચ પરિચોદિતઃ. ઉચ્યતે - સૌકર્યાત્ પ્રકાશનાનભ્યાસો દુર્ગ્રહત્વાચ્ ચાક્ષરાભ્યાસઃ.
નોતેસ્:
*{1।551: શ્ભ્ અદ્ મ્સ્ 1.2.37}*
સતઃ પરમ્ અવિજ્ઞાનમ્

{*1।552*}
વિદ્યમાનો ઽપ્ય્ અર્થઃ પ્રમાદાલસ્યાદિભિર્ નોપલભ્યતે. નિગમનિરુક્તવ્યાકરણવશેન ધાતુતો ઽર્થઃ કલ્પયિતવ્યઃ. યથા - સૃણ્યેવ જર્ભરી તુર્ફરીત્વ્ ઇત્યેવમાદીન્ય્{*1।553*} અશ્વિનોર્ અભિધાનાનિ દ્વિવચનાન્તાનિ લક્ષ્યન્તે. અનેનાશ્વિનોઃ કામમ્ અપ્રા ઇત્ય્{*1।554*} આશ્વિનં સૂક્તમ્ અવગમ્યતે. દેવતાભિધાનાનિ ચ ઘટન્તે જર્ભરીત્યેવમાદીનિ. અવયવપ્રસિદ્ધ્યા ચ લૌકિકેનાર્થેન વિશેષ્યન્તે. એવં સર્વત્ર.
નોતેસ્:
*{1।552: zઉ મ્સ્ 1.2.38}*
*{1।553: ઋવ્ 10.106.6}*
*{1।554: ઋવ્ 10.106.11દ્}*
ઉક્તશ્ ચાનિત્યસંયોગઃ

{*1।555*}
પરં તુ શ્રુતિસામાન્યમાત્રમ્ ઇત્ય્{*1।556*} અત્રેતિ{*1।557*}.
[63]{*1।558*}
નોતેસ્:
*{1।555: zઉ મ્સ્ 1.2.39}*
*{1।556: મ્સ્ 1.1.31}*
*{1।557: એ2 નિમ્મ્ત્ દેન્ કોમ્મેન્તર્ ઇર્ર્ત્üમ્લિછેર્wએઇસે અલ્સ્ એઇગેનેસ્ સૂત્ર}*
*{1।558: એ2: 2,68; એ4: 1,238; એ5: 2,62; એ6: 1,43}*
લિઙ્ગોપદેશશ્ ચ તદર્થવત્

આગ્નેયાગ્નીધ્રમ્ ઉપતિષ્ઠત ઇતિ{*1।559*} વિધાનાદ્ વિવક્ષિતાર્થાનામ્ એવ મન્ત્રાણાં ભવતિ લિઙ્ગેણોપદેશઃ. યદિ તે ઽગ્નિપ્રયોજનાઃ, તતસ્ ત આગ્નેયા નાગ્નિશબ્દસંનિધાનાત્.
નોતેસ્:
*{1।559: તૈત્.સ્. 3.1.6}*
ઊહઃ

ઊહદર્શનં ચ વિવક્ષિતાર્થાનામ્ એવ ભવતિ. કિમ્ ઊહદર્શનમ્. ન પિતા વર્ધતે, ન માતેતિ{*1।560*}. અન્યે વર્ધન્ત ઇતિ ગમ્યતે. પ્રત્યક્ષં કૌમારયૌવનસ્થાવિરૈર્ વર્ધન્તે માત્રાદયઃ. શબ્દો ન વર્ધત ઇતિ બ્રૂતે. કા પુનઃ શબ્દસ્ય વૃદ્ધિઃ. યદ્ દ્વિવચનબહુવચનસંયોગઃ.
નોતેસ્:
*{1।560: વ્ગ્લ્. તૈત્.બ્ર્. 3.6.6.1}*
વિધિશબ્દાશ્ ચ