મીમાંસાશ્લોકવાર્ત્તિક · અધ્યાય 8

__________નોતેસ્__________
[728] વ્યવહારિ
ઇદાનીં લક્ષણભાષ્યવ્યાખ્યાનાવસરે પ્રાથમ્યાદ્ અનુમાનલક્ષણમ્ અનુસન્ધાસ્યતિ. તત્ર ચ જ્ઞાતસમ્બન્ધસ્યેત્ય્ ઉચ્યતે. તત્ર ન વિદ્મઃ કો જ્ઞાતસમ્બન્ધસમાસાર્થ ઇતિ. ન તાવત્ પુરુષસ્ સમ્બન્ધી સમુદાયો વા. અનુપાદાનાત્. ન હ્ય્ અનુપાત્તાન્યપદાર્થકો બહુવ્રીહિર્ ભવતિ. નનુ બુદ્ધિસમ્બન્ધોપસ્થાપિતઃ પુરુષસ્ સમુદાયિદ્વયાક્ષિપ્તસ્ સમુદાયો વા વિશેષ્યતે. બુદ્ધિર્ હિ સ્વશબ્દાદ્ અવગતા તદ્વન્તમ્ અન્તરેણાત્માનમ્ અલભમાનોપસ્થાપયતિ સ્વાશ્રયમ્ ઇતિ નાનુપાદાનદોષઃ. નૈતદ્ એવમ્. ગમ્યમાનસ્યાવિશેષણાત્. ન ખલુ ધૂમશબ્દાર્થાવિનાભાવાદ્ અવગતો ઽગ્નિર્ જ્વલતીતિ વિશેષ્યતે. વક્ષ્યતિ ચ --
ગમ્યમાનસ્ય ચાર્થસ્ય નૈવ દૃષ્ટં વિશેષણમ્ ।
ઇતિ. સ્યાન્ મતમ્. સત્યમ્. અનુપાત્તં ન વિશેષ્યતે. ઉપાત્ત એવ ત્વ્ ઇહ સમ્બન્ધી. તથા હિ અયમ્ અત્ર પદાન્વયઃ. અનુમાનમ્ એકદેશદર્શનાદ્ એકદેશાન્તરે બુદ્ધિર્ ઇતિ. અતઃ કસ્યૈકદેશસ્યેત્ય્ આકાઙ્ક્ષાયાં સ એવૈકદેશો જ્ઞાતસમ્બન્ધસ્યેતિ વિશેષ્યતે. નનુ દર્શનોપસર્જનત્વાદ્ એકદેશો ન વિશેષણમ્ અર્હતિ. ન હ્ય્ ઉપસર્જનં પદં પદાન્તરેણ સમ્બધ્યતે. ન હિ ભવતિ પુરુષં પ્રત્યુપસર્જનીભૂતસ્ય રાજ્ઞઃ ઋદ્ધસ્ય રાજપુરુષ ઇતિ વિશેષણમ્. ઉચ્યતે. નોપસર્જનત્વાદ્ અસમ્બન્ધઃ. આકાઙ્ક્ષિતં હિ પૂરણસમર્થમ્ ઉપસર્જનેનાપિ સમ્બધ્યત એવ. અત્રૈકદેશદર્શનાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તે ઽસ્તિ કસ્યૈકદેશસ્યેત્ય્ આકાઙ્ક્ષા. અર્થસમ્બન્ધે ઽપ્ય્ આકાઙ્ક્ષૈવ હેતુઃ. ઉપસર્જનસંજ્ઞા તુ ઉપસર્જનં પૂર્વમ્ (2.2.30) ઇતિ પૂર્વપ્રયોગસિદ્ધ્યર્થૈવ. અત એવ હિ કસ્ય ગુરુકુલમ્ ઇતિ વ્યવહારોપપત્તિઃ. તત્ર હિ કુલોપસર્જનસ્યૈવ ગુરોઃ કસ્યેતિ વિશેષણમ્. અપિ ચ દર્શનક્રિયાકર્મણો દૃશ્યસ્યૈકદેશસ્ય પ્રાધાન્યમ્ અપ્રધાનસ્ય સાપેક્ષસ્યાપિ પદાન્તરેણ સમ્બન્ધો દૃષ્ટઃ, યથા રાજપુરુષશ્ શોભન ઇતિ. અત ઉપપન્નં જ્ઞાતસમ્બન્ધસ્યૈકદેશદર્શનાદ્ ઇતિ. નોપપન્નમ્. ઉક્તં હિ ગુરુણૈવ -- નોપસર્જનં પદં પદાન્તરેણ સમ્બધ્યતે ઋદ્ધસ્ય રાજપુરુષ ઇતિવત્ ઇતિ. ન ચ પરિહૃતમ્. ઉપસર્જનવિશેષણે{3,3}હિ ઋદ્ધી રાજાનં વિશિષ્યાત્. યત્ તૂક્તમ્ -- આકાઙ્ક્ષા સમ્બન્ધે હેતુઃ ઇતિ તદ્ અયુક્તમ્. આકાઙ્ક્ષાવતો ઽપ્ય્ અયોગ્યસ્ય પદાન્તરાનન્વયાત્. ઇહ ચ દર્શનોપસર્જનત્વાદ્ અન્વયાયોગ્યત્વમ્ ઉક્તમ્. અથોચ્યેત એકવાક્યતાયામ્ અયં દોષઃ એકદેશદર્શનાદ્ એકદેશાન્તરે બુદ્ધિર્ અનુમાનમ્. અતઃ પર્યવસિતે વાક્યે કસ્યેઇકદેશસ્યેત્ય્ આકાઙ્ક્ષાયાં વાક્યગતમ્ એકદેશસ્યેતિ પદં જ્ઞાતસમ્બન્ધસ્યેતિ વિશેષ્યત ઇતિ. તન્ ન. આકાઙ્ક્ષાવાક્યસ્યાશ્રવણાત્. સ એવાનુપાત્તાન્યપદાર્થદોષઃ. યત્ર તૂપાદાનં તત્રોપસર્જનત્વાદ્ અયોગ્યત્વમ્ ઉક્તમ્. અપિ ચ વાક્યભેદ એવાત્ર દોષઃ. યચ્ ચ દર્શનં દૃશ્યપ્રધાનમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં, તદ્ અપ્ય્ અયુક્તમ્. ઉત્તરપદાર્થપ્રધાનત્વાત્ તત્પુરુષસ્ય. ન ચ વાસ્તવં ગુણપ્રધાનભાવમ્ આશ્રિત્ય પદાન્તરસમ્બન્ધો દૃષ્ટઃ. રાજપુરુષે ઽદર્શનાત્. નનુ શાબ્દમ્ એવૈકદેશસ્ય પ્રાધાન્યં ગમ્યતે. કૃદ્યોગલક્ષણા હીયં કર્મણિ ષષ્ઠી. ન. અશ્રવણાત્. ન હિ સમાસે ષષ્ઠી શ્રૂયતે. ન ચાશ્રૂયમાણા સ્વાર્થમ્ અભિધત્તે. કિન્ તુ નિષાદસ્થપતિવલ્લક્ષણયા
તદર્થો ઽવગમ્યતે. શ્રુત્યા તુ દૃશ્યાવચ્છિન્નં દર્શનમ્ એવ પ્રધાનતયાવગમ્યતે. ઉત્તરપદાર્થપ્રધાનાનુશાસનમ્ અપ્ય્ અત એવ. સમાસાત્ તથૈવાવગતેઃ. ન ચ વાસ્તવં પ્રાધાન્યમ્ ઉપસર્જનસ્ય પદાન્તરસમ્બન્ધે સાપેક્ષસમાસે વા હેતુઃ. કસ્ય ગુરુકુલમ્ ઇતિ નિત્યસાપેક્ષત્વાદ્ ગુરુશબ્દસ્ય નાસામર્થ્યં દોષઃ ન હ્ય્ અનન્તર્ભાવ્ય પ્રતિસમ્બન્ધિનં ગુર્વર્થો ઽવગમ્યતે. સમ્બન્ધિશબ્દત્વાત્ તસ્ય. અતો ઽપેક્ષિતાર્થાન્તર એવાસૌ વૃત્તાવ્ અનુપ્રવિશતીતિ ન દોષઃ. ન ત્વ્ એવમ્ એકદેશશબ્દ ઇતિ વૈષમ્યમ્. અતો દુરધિગમો જ્ઞાતસમ્બન્ધસમાસાર્થઃ.
અત આહ -- પ્રમાતે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- સત્યમ્. એકદેશો નાન્યપદાર્થઃ. કિન્ તુ પ્રમાતૈવ બુદ્ધિસમ્બન્ધોપસ્થાપિતો જ્ઞાતસમ્બન્ધ ઇતિ નિર્દિશ્યતે. ગમ્યમાનમ્ અપિ ચાવ્યભિચારિણા ચિહ્નેનોપસ્થાપિતં વિશેષ્યત એવ. ન હિ નમઃ પિનાકપાણય ઇત્ય્ અન્યપદાર્થાનુપાદાનં દોષાય. અપિ ચ ઐન્દ્રવાયવં ગૃહ્ણાતીતિ બહુવ્રીહિસમાસાર્થો દેવતાતદ્ધિતઃ કથમ્ આહૃત્યાનુપાત્તે સોમરસે વર્તતે. અથ સોમં ક્રીણાતિ અભિષુણોતિ પાવયતિ.{3,4}ધારયા ગૃહ્ણાતીતિ પ્રકરણાવગતસ્ સોમરસો ઽન્યપદાર્થ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. ઇહાપિ બુદ્ધ્યવિનાભાવાવગતસ્ય પ્રમાતુર્ બહુવ્રીહ્યર્થત્વં નાનુપપન્નમ્. પૂર્વપક્ષસ્થિતેન વાર્તિકકૃતા ગમ્યમાનં ન વિશેષ્યત ઇતિ યદ્ ઉક્તં તદ્ એવ દુર્લભલબ્ધમ્ ઇવ મન્વાનૈઃ કૈશ્ચિદ્ વલ્ગિતમ્ ઇત્ય્ ઉપેક્ષણીયમ્ એવ. સિદ્ધાન્તે હિ ગમ્યમાનાયા એવ વ્યક્તેર્ ગાવૌ શુક્લો ગૌર્ ઇતિ ચ વિભક્ત્યા શબ્દાન્તરેણ ચ વિશેષણં ભવિષ્યતિ. મઞ્ચાઃ ક્રોશન્તીતિ ચ. આહ ચ --
જાતેર્ અસ્તિત્વનાસ્તિત્વે ન હિ કશ્ચિદ્ વિવક્ષતિ ।
નિત્યત્વાલ્ લક્ષ્યમાણાયા વ્યક્તેસ્ તે હિ વિશેષણે ॥
ઇતિ. ધૂમો ઽયં જ્વલતીતિ ન ભવતિ. અનભિધાનાત્. ન હિ લોકઃ પર્યનુયોક્તુમ્ અર્હતિ. યસ્ તુ વૈયાત્યાદ્ ધૂમશબ્દેનાગ્નિં લક્ષયિત્વા તથા પ્રયુયુઙ્ક્ષતિ ન તં નિવારયામઃ. નન્વ્ એવં પ્રમાતરિ જ્ઞાતસમ્બન્ધે સતિ નૈકદેશો વિશેષિત ઇતિ વ્યાપકૈકદેશદૃશો વ્યાપ્યસ્મૃતિર્ અનુમાનમ્ આપદ્યેત. ન ત્વ્ એતદ્ ઇષ્ટમ્. વ્યાપ્યાદ્ ધિ વ્યાપકજ્ઞાનમ્ અનુમાનમ્. જ્ઞાતસમ્બન્ધસ્યૈકદેશસ્યેતિ સમ્બન્ધે સ્યાદ્ અપિ વિશિષ્ટૈકદેશલાભઃ. તત્ર હિ જ્ઞાતસમ્બન્ધસ્યેતિ ષષ્ઠ્યા વ્યાપ્ય એવ સમ્બન્ધી પ્રતિપાદ્યતે. સર્વત્ર હિ વ્યાપ્ય એવ હિ ષષ્ઠી દૃષ્ટા. ઉચ્યતે. ઉક્તમ્ અસ્માભિર્ નેદમ્ અલૌકિકં કિઞ્ચિત્ પ્રમાણાનાં સ્વરૂપમ્ ઉપવર્ણ્યતે. લોકપ્રસિદ્ધમ્ એવ ત્વ્ અપરીક્ષાપ્રતિપાદનાર્થં સ્વરૂપમ્ અનૂદ્યતે, લોકે હિ નિયામ્યૈકદેશદર્શન એવ નિયામકૈકદેશજ્ઞાનમ્ અનુમાનમ્ ઇતિ પ્રસિદ્ધમ્ ઇતિ. અસ્ત્ય્ અપિ હિ વિશેષણે વિશિષ્ટૈકદેશો લભ્યતે. અપિ ચાસન્નિકૃષ્ટે ઽર્થ ઇતિ વદતિ. ન ચ વ્યાપકદૃશસ્ સાહચર્યમાત્રાત્ વ્યાપ્યસ્મૃતિર્ અસન્નિકૃષ્ટવિષયા. પૂર્વપ્રમાણાનધિકાર્થાવિષયત્વાત્ સ્મૃતેઃ. વ્યાપ્યાદ્ એવ ત્વ્ અનુભૂતપૂર્વનિયમાદ્ વ્યાપકવિશિષ્ટઃ પર્વતાદિર્ અવગમ્યતે. અત ઉપપન્નો વિશિષ્ટૈકદેશલાભ ઇતિ. યત્ તુ જ્ઞાતસમ્બન્ધસ્યૈકદેશસ્યેત્ય્ અત્ર ષષ્ઠ્યા વિશેષપ્રતિપાદનમ્ ઉક્તમ્. તદ્ અયુક્તં વ્યાપકાદ્ અપિ ષષ્ઠ્યુત્પત્તેઃ. ભવતિ હિ કૃતકત્વમ્ અનિત્યતાયા હેતુર્ ઇતિ વ્યવહારઃ. વ્યાપિકા ચાનિત્યતા કૃતકત્વસ્ય. તસ્માદ્ અવિશેષિતોપાદાને ઽપિ વ્યાખ્યાનતસ્ સમ્બન્ધવિશેષાદ્ (એક)દેશવિશેષલાભો નાનુપપન્નઃ. ભવતિ હિ વ્યાખ્યાનતો વિશેષપ્રતિપત્તિર્ ન તુ સન્દેહાદ્ અલક્ષણમ્ ઇતિ સૂક્તં પ્રમાતા જ્ઞાતસમ્બન્ધ ઇતિ.
{3,5} વ્યાખ્યાનાન્તરમ્ આહ -- એકદેશી તિ. એકદેશૌ હિ નૈકદેશિનમ્ અન્તરેણ સ્યાતામ્ ઇતિ આક્ષિપ્તસ્યૈકદેશિનો યુક્તમ્ અન્યપદાર્થત્વમ્.

નન્વ્ એવં જ્ઞાતસમ્બન્ધસ્યૈકદેશિનો ય એકદેશસ્ તસ્યૈકદેશસ્ય દર્શનાદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યમાને સ એવ દર્શનોપસર્જનત્વાદ્ એકદેશસ્યૈકદેશિનઃ સમ્બન્ધસ્ સમ્બન્ધિવિશેષાપેક્ષસ્ય વા સમાસદોષઃ પ્રસજ્યતે. ભવેદ્ એતદ્ એવમ્. યદ્ય્ એકદેશવ્યતિરેકજનિતા ષષ્ઠી સ્યાત્. ઇયં ત્વ્ એકદેશદર્શનવ્યતિરેકજનિતા ષષ્ઠી તદ્ અપિ પરમ્પરયા વાજપેયસ્ય યૂપ ઇતિવદેકદેશિનો ભવત્ય્ એવ. કઃ પુનર્ અત્રૈકદેશી જ્ઞાતસમ્બન્ધઃ પક્ષસ્ સપક્ષો વા. ન તાવત્ પક્ષઃ જ્ઞાયમાનસમ્બન્ધત્વાત્. ન ચ સપક્ષઃ સિદ્ધત્વેનાનનુમેયત્વાત્. નૈષ દોષઃ. વ્યાપ્તિર્ હિ ન સકૃદ્દર્શનનિર્ગ્રાહ્યા. ભૂયોભિસ્ તુ દર્શનૈઃ પૂર્વપૂર્વાવગતસકલદેશકાલવિવિક્તધૂમવન્માત્રસ્યાગ્નિમત્તયા વ્યાપ્તિર્ અવધારિતા. ન પુનર્ અત્રાયમ્ ઇદાનીં વા ધૂમવાન્ અગ્નિમાન્ ઇતિ. અતઃ પક્ષૈકદેશિનો ઽપિ સામાન્યતો ધૂમવત્તૌપાધિકસમ્બન્ધો જ્ઞાત ઇતિ સ એવ જ્ઞાતસંબન્ધઃ. સામાન્યતો ગૃહીતે ઽપિ દેશાદિભેદેન પ્રત્યક્ષપ્રત્યભિજ્ઞાનવન્નાનુમાનપ્રત્યભિજ્ઞાનમ્ અનુપપન્નમ્ ઇતિ ન પ્રમેયાભાવઃ. એકદેશ્યૈકદેશૌ ચાશ્રયાશ્રયિણાવ્ અભિમતૌ. ન પુનર્ અવયવાવયવિનાવ્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ઇતિ

કર્મધારયસમાસો વાયમ્ ઇત્ય્ આહ -- કર્મધારયે તિ. અયમ્ અર્થઃ -- જ્ઞાતશ્ ચાસૌ સંબન્ધશ્ ચેતિ કર્મધારયો ઽયમ્. અત્ર ચ પક્ષે સંબન્ધિનિ ગમ્યે ગમકે ચૈકદેશતા. કથં સમ્બન્ધ્યાધારસ્ય સમ્બન્ધસ્ય સમ્બન્ધિનાવ્ એકદેશૌ. ન હિ ભૂધરાધારસ્ય ધૂમસ્યૈકદેશો ગિરિઃ. આધેયમ્ એવ તુ ધૂમસ્ તદેકદેશતયા મન્યતે. ઉચ્યતે. ભવત્યાધારાંશે ઽપ્ય્ એકદેશવાચોયુક્તિઃ. યથા અવયવ્યાધારેષ્વ્ અવયવેષુ ચ સમૂહિષ્વ્ ઇતિ નિરવદ્યમ્

દ્વયં વાન્યપદાર્થ ઇત્ય્ આહ -- દ્વયં વે તિ. સમ્બન્ધગરહણકાલે પરસ્પરસમ્બન્ધમ્ ઉપલબ્ધં વ્યાપ્યવ્યાપકદ્વયં જ્ઞાતસમ્બન્ધમ્ ઉચ્યતે, તસ્ય ચ સ મુદાયિનાવ્ એકદેશૌ. યથા ચૈતદ્ એવં તથા પ્રાગ્ એવોક્તમ્ ઇતિ. કિં{3,6}પુનઃ કર્મધારયપક્ષે દ્વયાન્યપદાર્થત્વે વા પ્રમેયમ્. ન તાવત્ સમ્બન્ધસમુદાયાવ્ એવ. તયોઃ પૂર્વમ્ એવાવગતત્વાત્. અધુના ચ ધર્મધર્મિવિભાગેનાનવગમાત્. ન ચાન્ય એકદેશી. તસ્યાનુપાદાનાત્. ન ચૈકદેશાભ્યામ્ આક્ષેપઃ. સમ્બન્ધસમુદાયનિરાકાઙ્ક્ષત્વાત્. ન ચ સ્વતન્ત્રૈકદેશદર્શનાત્ સ્વતન્ત્રૈકદેશાન્તરે જ્ઞાનમ્ અનુમાનં, સિદ્ધત્વાત્. વક્ષ્યતિ હિ ન ધર્મમાત્રં, સિદ્ધત્વાદ્ ઇતિ. અત્રાભિધીયતે -- અયમ્ અત્રાર્થો જ્ઞાતસ્ય સમ્બન્ધસ્ય જ્ઞાતસમ્બન્ધસ્ય વા દ્વયસ્ય ક્વચિદ્ એકદેશદર્શનાત્ તત્રૈવૈકદેશાન્તરે બુદ્ધિર્ અનુમાનમ્ ઇતિ. કુત એતત્. અસન્નિકૃષ્ટગ્રહણાત્. ન હિ સ્વતન્ત્રૈકદેશો ઽસન્નિકૃષ્ટઃ. ક્વચિદ્ એવ પર્વતાદાવ્ એકદેશો ઽસન્નિકૃષ્ટો ભવતિ. તત્રાનવગતપૂર્વત્વાદ્ ઇતિ કિમ્ અનુપપન્નમ્ ઇતિ.
કઃ પુનર્ અત્ર સમ્બન્ધો ઽનુમાનાઙ્ગમ્ ઇષ્યતે. અવિનાભાવસ્ તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિનિમિત્તક ઇતિ કેચિત્. એવં હિ તૈર્ ઉક્તમ્.
કાર્યકારણભાવાદ્ વા સ્વભાવાદ્ વા નિયામકાત્ ।
અવિનાભાવનિયમો ઽદર્શનાન્ ન ન દર્શનાત્ ॥
ઇતિ. ન હિ વિપક્ષસપક્ષયોર્ અદર્શનાદ્ દર્શનાદ્ વાવિનાભાવસિદ્ધિઃ. તેનાનિયતસ્યાપિ તત્ર વૃત્તેઃ સમ્ભવાત્. કિઞ્ચિદ્વિપક્ષવ્યાવૃત્ત્યા ચ સર્વવિપક્ષવ્યાવૃત્ત્યસિદ્ધેઃ. સર્વવિપક્ષાણાં ચ યુગપદ્ ગ્રહીતુમ્ અશક્તેઃ. કિન્ તુ અગ્ન્યાદૌ સતિ ધૂમાદેર્ ભાવાદ્ અસતિ ચાભાવાત્ તદાયત્તસ્વભાવો ધૂમાદિર્ ઇતિ વિદિતે તદવિનાભાવસ્ સિદ્ધ્યતિ. તત્કાર્યસ્ય તમ્ અન્તરેણાત્મલાભાભાવાત્. તદ્ અત્રાગ્નૌ દર્શનમ્ ઇતરત્રાદર્શનં તદુત્પત્તૌ હેતુઃ. તતો ઽવિનાભાવસિદ્ધિઃ. તાદાત્મ્યે ઽપિ તત્સિદ્ધિઃ તં વિના ભવતસ્ તાદાત્મ્યાનુપપત્તેઃ.
નન્વ્ એવંવિધાન્વયવિરહિણો ગન્ધાન્ ન રૂપરસાદયો ઽનુમીયેરન્. ન ચ ખલુ તસ્ય રૂપમ્ આત્મા. ન ચ કારણમ્ ઇતિ કથં તતસ્ તત્સિદ્ધિઃ. શ્રૂયતાં યથા સિદ્ધ્યતિ. રસાદ્ એવ હિ સ્વહેતાવ્ અગ્નાવ્ ઇવ ધૂમાદ્ અનુમીયમાને સમસામગ્રીકેન્ધનવિકારવદ્રૂપાવગતિર્ ઇતિ નાનુપપત્તિઃ. યથાહુઃ --
એકસામગ્ર્યધીનસ્ય રૂપાદેર્ રસતો ગતિઃ ।
હેતુધર્માનુમાનેન ધૂમેન્ધનવિકારવત્ ॥
{3,7}ઇતિ. નનુ યુક્તેન્ધનવિકારે તસ્ય ધૂમસ્ય ચૈકાગ્નિકારણત્વાદ્ અવગતિઃ. ન તુ રૂપરસાવ્ એકકારણકૌ. કારણરસા હિ કાર્યે રસમ્ આરભન્તે. કારણરૂપાણિ ચ કાર્યે રૂપમ્. તત્ કુતસ્ સમાનકારણતા. નૈકકારણતયૈકસામગ્ર્યધીનત્વમ્. કિન્ તુ રસાદ્ રસહેતુર્ અનુમીયમાનઃ પ્રવૃત્તિરૂપજનનશક્તિરૂપોપાદાનકારણસહકૃતો ઽનુમીયતે. તથાવિધસ્યૈવ કારણત્વાત્ પ્રવૃત્તિશક્તિના ચ કારણેન રૂપં જન્યત ઇતિ રૂપસિદ્ધિઃ. તદ્ ઇદમ્ અનુપપન્નમ્ યત્ તાવત્ કાર્યં કારણેન વિના ન ભવતીતિ તતસ્ તજ્જ્ઞાનમ્ ઉક્તમ્. તદ્ અયુક્તમ્. કથં હિ કારણેન વિના કાર્યમ્ એવ ન ભવતિ ઇત્ય્ એતદ્ એવાવસેયમ્. તદ્ વિના ભવતો નિત્યં સત્ત્વમ્ અસત્ત્વં વા સ્યાત્. તતશ્ ચ કાર્યતૈવ હીયેત. ઉક્તં હિ તૈઃ --
નિત્યં સત્ત્વમ્ અસત્ત્વં વા હેતોર્ અન્યાનપેક્ષણાત્ ।
અપેક્ષાતો હિ ભાવાનાં કાદાચિત્કત્વસમ્ભવઃ ॥
ઇતિ. અપેક્ષાતઃ કાદાચિત્કત્વમ્ અનપેક્ષં તુ સદસદ્ વા સ્યાત્. ગગનશશવિષાણવદ્ ઇતિ ચેત્. યદ્ય્ એવમ્ અન્યો ઽયં કાર્યકારણભાવાત્ સ્વભાવનિયમઃ યદનપેક્ષં તન્નિત્યં સદસદ્ વા ભવતીતિ. યચ્ ચ રસાદ્ રૂપાવગતિર્ એકસામગ્ર્યધીનત્વાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. તદ્ અપ્ય્ અયુક્તમ્. યદ્ય્ અપિ પ્રવૃત્તિશક્તિરૂપોપાદાનકારણસહકૃતો રસહેતુર્ અવગતઃ સ્વકાર્યાદ્, રૂપં તુ કુતો ઽઅવગમ્યતે. પ્રવૃત્તિસામર્થ્યાત્ કારણાદ્ ઇતિ ચેત્. નનુ નાદો રૂપસ્ય કાર્યં નાત્મેતિ કથં તદવગમે હેતુઃ. પ્રવૃત્તિશક્તેઃ કારણસ્ય કાર્યાવ્યભિચારાદ્ ઇતિ ચેત્. ન. તર્હિ કાર્યતદાત્મનોર્ એવાવિનાભાવઃ કારણે ઽપિ (?ભાવાદ્।ભવેત્). ભવત્વ્ ઇતિ ચેત્. ન. અગ્નેર્ અપિ ધૂમાનુમાનપ્રસઙ્ગાત્. અસ્ત્વ્ ઇતિ ચેત્. અતન્ત્રં તર્હિ કાર્યત્વમ્ અનુમાને. સ્યાન્ મતમ્. ન પ્રવૃત્તિસામર્થ્યાત્ કારણાદ્ રૂપાનુમાનમ્. અપિ તર્હિ રૂપવદ્રૂપકારણસહકારિણા રસકારણેન રસો જન્યતે. સહકારિકારણમ્ અપિ સવિશેષણં કારણમ્ એવેતિ રસાદ્ ઇતરેતરાનુગૃહીતં કારણચક્રમ્ અનુભાસ્યત ઇતિ. તન્ ન. કાર્યકારણયોર્ અયૌગપદ્યાદ્ રૂપકારણસ્ય તદ્વત્તાનુપપત્તિઃ. પારિશેષ્યાદ્ (?દૂષ્યાદ્) રૂપમ્ એવ સહકારીતિ વાચ્યમ્. તત્ર ચ વૃથા તત્કારણાનુમાનપરિશ્રમઃ. રૂપં સહકારીત્ય્ અપિ નાનિર્ણીતરૂપરસાવિનાભાવો ઽનુભવિતુમ્ ઉત્સહતે. પ્રાગ્ એવ તુ તન્નિર્ણયે વૃથારૂપતદ્ધેત્વોસ્ સહકારિત્વકલ્પના.{3,8}અપિ ચાનુભવવિરુદ્ધમ્ એવેદમ્. ન ખલુ રસમ્ ઉપલભ્ય તદ્ધેત્વનુમાનમુખેન રૂપાવગતિર્ લૌકિકાનામ્. અપિ તર્હિ રૂપરસયોસ્ સાહિત્યનિયમાત્ સહસૈવ રસાદ્ રૂપમ્ અનુમીયતે. અપિ ચ કાર્યકારણભૂતયોર્ એવ બહુલમ્ અનુમાનવ્યવહારો દૃશ્યતે ઇત્ય્ અનાદૃત્યં કાર્યત્વમ્ અવ્યભિચારે. તાદાત્મ્યમ્ અપિ મેયાભાવપ્રસઙ્ગાદ્ ધેયમ્ એવ. કિં હિ વૃક્ષાત્મનિ શિંશપાત્વે વિદિતે મેયમ્ અવશિષ્યતે. નિર્ભાગત્વાત્. ઐકાત્મ્યે ઽપિ વસ્તુનઃ કાલ્પનિકો ભેદ ઇતિ ચેત્, ન તાવન્નિર્ભાગં વસ્તુ, ભાગાવગ્રહાણાં દેશાદિભેદે ઽપ્ય્ અબાધિતાનાં સમ્યક્ત્વાત્. કાલ્પનિકભેદાશ્રયત્વાચ્ ચાનુમાનસ્ય વાસ્તવમ્ ઐકાત્મ્યમ્ અનઙ્ગમ્. વૃક્ષવ્યવહારો ઽનુમીયત ઇતિ ચેદ્ કથમ્ અનાત્મવ્યવહારશ્ શિંશપાત્વાદ્ અનુમીયતે. તાદાત્મ્યે વૃક્ષવદનનુમાનપ્રસઙ્ગાત્. વ્યવહારયોગ્યતાયામ્ અપ્ય્ એવમ્ એવેતિ યત્ કિઞ્ચિદ્ એતત્. એવમ્ એવ વૈશેષિકાદિસમયસિદ્ધા અપિ કાર્યકારણભાવાદયસ્ સમ્બન્ધપ્રકારાઃ પ્રત્યુક્તા વેદિતવ્યાઃ. તે ઽપિ હ્ય્ અનિયતાનનુમાનોત્પત્તિકારણમ્.
અસ્તુ તર્હિ નિયમો વાનુમાનાઙ્ગમ્. ન. પ્રમાણાભાવાદ્ અનવગતેઃ. ન તાવદાપાતજં પ્રત્યક્ષમ્ અસ્યાવધારણક્ષમમ્. ઈક્ષતે ખલ્વ્ અયં વિસ્ફારિતાક્ષસ્ સહસા મહાનસે ધૂમમ્ અગ્નિના સહિતમ્. ન તુ જાનાતિ નિયતો ઽયમ્ અનેનેતિ. દુરધિગમો હિ સર્વભાવાનાં સ્વભાવનિયમઃ. ન તમ્ ઉન્નેતુમ્ ઉત્સહન્તે ઝટ્ ઇતિ મહાન્તો ઽપિ. ન હિ નિર્વિકલ્પકાગોચરે વિકલ્પઃ પ્રમાણમ્. તત્પુરસ્સરત્વાત્ તસ્ય. સ્યાદ્ એતત્. દેશાદિભેદેષ્વ્ અવ્યભિચારાત્ સ્વભાવનિયમો ઽવધાર્યત ઇતિ. કેનાવધાર્યતે સર્વદર્શનાનામ્ અન્વયમાત્રે વ્યાપારાત્.
અથ પૂર્વપૂર્વજ્ઞાનજનિતભાવનાસચિવમ્ અન્તિમમ્ અનેનાયં નિયત ઇતિ ભવત્ય્ આલોચનાજ્ઞાનમ્. તતો વિકલ્પાઃ પ્રવર્તિષ્યન્ત ઇતિ. નૈતદ્ એવમ્. ઇન્દ્રિયવ્યાપારસાપેક્ષં હિ પ્રત્યક્ષમ્. ન ચ સહભાવદર્શનાદ્ અન્યત્ર બહિર્ ઇન્દ્રિયવ્યાપારઃ. ન ચ બહિર્ વિષયવેદને તન્નિરપેક્ષમ્ અન્તઃકરણં પ્રવર્તતે. અપિ ચ નિરૂપિતરૂપા અપિ ભાવા દેશાદિભેદેષ્વ્ અન્યથાભવન્તો ઽનુભૂયન્ત ઇતિ ન સ્વભાવનિયમં પ્રત્યાશ્રયિતુમ્ ઉચિતં પ્રામાણિકાનામ્. તદાહુઃ --
દેશકાલાદિરૂપાણાં ભેદાદ્ ભિન્નાસુ શક્તિષુ ।
ભાવાનામ્ અનુમાનેન પ્રસિદ્ધિર્ અતિદુર્લભા ॥

{3,9}ઇતિ તસ્માદ્ વક્તવ્યો ઽનુમાનાઙ્ગભૂતસ્ સમ્બન્ધઃ. અત આહ -- સમ્બન્ધ ઇતિ. વ્યાપ્તિર્ હિ સાહિત્યનિયમમ્ અપદિશતિ. તદ્દર્શિનો હ્ય્ એકદેશદર્શનાદ્ એકદેશાન્તરે બુદ્ધિર્ ઉત્પદ્યતે, અતસ્ સામાન્યવચનો ઽપિ સમ્બન્ધશબ્દ ઉપરિતનસમભિવ્યાહારાદ્ અત્રાનુમાનલક્ષણગ્રન્થે વિશેષપરો ભવતિ. ઉપરિ ચાસ્યાવધારણે પ્રમાણં વક્ષ્યત ઇતિ

યદિ જ્ઞાતસમ્બન્ધસ્યાનુમાનં સ તર્હિ સમ્બન્ધો દ્વ્યાશ્રય ઇત્ય્ ઉભયાનુમાને લિઙ્ગં સ્યાદ્ અત આહ -- વ્યાપ્યે તિ

અત્ર કારણમ્ આહ -- યો યસ્યે તિ દ્વયેન. સઃ -- સમન્યૂનદેશકાલો હિ વ્યાપ્યો ભવતિ. પૂર્વં તાવદ્ યત્રોભયોર્ અપિ ધર્મયોર્ વ્યાપ્યવ્યાપકત્વં. યથા પરસ્તાદ્ ઉદાહરિષ્યતે. ઉત્તરસ્ તુ યથા ધૂમાદિઃ, સ હિ પ્રાયેણાગ્નિદેશકાલવર્ત્તી ભવતિ. સત્ય્ અપિ ચાગ્નાવભવંસ્ તતો દેશકાલાભ્યાં ન્યૂનો ભવતિ. યાવન્તાવ્ અગ્નેર્ દેશકાલૌ તાવન્તૌ નાસ્યેતિ ન્યૂનત્વં. અત એવ ચાસાવ્ અગ્નેર્ વ્યાપકો ન ભવતિ. સકલતદીયદેશકાલાવ્યાપ્તેઃ. વ્યાપકસ્ તુ સમાધિકદેશકાલઃ. અત્રાપિ પૂર્વોક્ત એવ પૂર્વઃ. ઉત્તરસ્ તુ યથાગ્નેર્ એવ ધૂમસ્ય. સ હિ તસ્ય દેશકાલૌ તાવદ્ વ્યાપ્નોત્ય્ એવ. અસત્ય્ અપિ ધૂમે ભવન્ દેશકાલાભ્યામ્ અધિકો ઽપ્ય્ અભિધીયતે. યતશ્ ચાનયોર્ ઈદૃશં સ્વરૂપં નાન્યથા વ્યાપ્યવ્યાપકતાત્મકતા, તેન કારણેન વ્યાપ્ય એવ ગૃહીતે વ્યાપકસ્ય ગ્રહણં ભવતિ યદ્ અસૌ તં વિનાપિ ન ભવત્ય્ એવ. ન હ્ય્ અસાવ્ અગ્નિર્ ઇવ ધૂમસ્યાગ્નેર્ દેશકાલાવ્ અતિક્રમ્યાપિ ભવતિ. યેન તં વિનાપિ ભવસ્ તં ન ગમયેત્. અગ્નિસ્ ત્વ્ અનેવંવિધ ઇતિ નાસૌ ધૂમસ્ય ગમકો ભવતિ. નનુ ચાયં વિશેષો{3,10} જ્ઞાતસમ્બન્ધશબ્દાન્ નાવગમ્યતે. સ હિ સમ્બન્ધજ્ઞાનમાત્રમ્ અઙ્ગતયા દર્શયતિ, ન વ્યાપ્યતામ્ ઇતિ કુતો વિશેષલાભઃ. ઉક્તમ્ અત્ર લૌકિકલક્ષણાનુવાદેનાપરીક્ષાપ્રતિપાદનાર્થમ્ ઇદં ભાષ્યમ્. લોકે ચ વ્યાપ્યૈકદેશદર્શિન એવ વ્યાપકજ્ઞાનમ્ અનુમાનમ્ ઇતિ સિદ્ધમ્. ન હ્ય્ અન્યથેતિ ચાપકૃષ્ય પૂર્વેણ યોજયિત્વા તેનેતિ તદુપજીવનેન વ્યાખ્યેયમ્ ઇતિ

નનુ વ્યાપકાદ્ અપિ વ્યાપ્યસંવિત્તિર્ દૃષ્ટા. અનિત્યત્વાદ્ ઇવ કૃતકત્વસ્ય. ભવતિ હિ ભાવાનામ્ અનિત્યત્વાત્ કૃતકત્વાનુમાનમ્. વ્યાપકં ચાનિત્યત્વં કૃતકત્વસ્ય. અતો વ્યાપકં ગમ્યં વ્યાપ્યં ગમકમ્ ઇત્ય્ અવ્યાપકમ્ અત આહ -- વ્યાપકત્વે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ. સત્યં વ્યાપકસ્ય ગમકત્વમ્. ન તુ વ્યાપકત્વગૃહીતસ્ય. તેન હિ રૂપેણ ગૃહીતો ઽસૌ વ્યાપ્યાદ્ દેશકાલાધિક્યે ઽપિ ન વિરુધ્યતે. ન ચાધિકદેશકાલઃ પ્રતિપાદકો ભવતિ. તં વિનાપિ ભાવાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ એવ. નનુ વ્યાપ્યતાપિ તસ્યાસ્તિ. અસ્તુ નામ, વસ્તુતસ્ તત્ તુ રૂપં ન ગૃહીતમ્ ઇતિ કથં ગમકત્વમ્. અવગતે તુ તાદ્રૂપ્યે તેનૈવ ગમકત્વં ન વ્યાપકતયા. અતો વ્યાપ્યતૈવાનુમાનાઙ્ગં ન વ્યાપકતેતિ સૂક્તમ્ ઇતિ

વ્યાપ્યત્વમ્ અઙ્ગં ન વ્યાપકત્વમ્ ઇત્ય્ એતદ્ એવાસઙ્કીર્ણોદાહરણેન દર્શયતિ -- વિસ્પષ્ટે તિ. યત્ર વ્યાપ્યવ્યાપકભાવો ન સઙ્કીર્યતે, તત્ર વિસ્પષ્ટમ્ એવૈતદ્ ઉપલક્ષિતમ્. યથા વ્યાપ્યં ગમકં વ્યાપકં ગમ્યમ્ ઇતિ. ગોવિષાણિત્વયોર્ હિ વ્યાપ્યં ગોત્વં વ્યાપકં વિષણિત્વમ્ અનુમાપયતિ ન તુ વિષાણિતા ગોત્વમ્. વ્યાપિકા હિ સા. મિતૌ -- અનુમાને. ગોવિષાણિત્વયોર્ અયં ગમ્યગમકવિવેકો દૃષ્ટ ઇત્ય્ અર્થઃ

{3,11} એવમ્ અસઙ્કરે ગમ્યગમકવિવેકાદ્ યત્રાપિ વ્યાપ્તિસઙ્કરો ભવતિ તત્રાપિ વ્યાપ્યત્વમ્ એવ ગમકત્વે કારણમ્ ઇતિ નિષ્કૃષ્યત ઇત્ય્ આહ -- તેને તિ

નનુ વ્યાપ્તિર્ અનુમાનાઙ્ગમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. કસ્ય પુનર્ ઇયં સંયોગિનસ્ સમવાયિનસ્ સમ્બન્ધિસમ્બન્ધિનો વા. ન હ્ય્ અત્ર વ્યવસ્થામ્ ઉપલભામહે. સર્વેષામ્ અપ્ય્ અનુમાપકત્વાત્. તદ્ યદિ સંયોગી વ્યાપ્યઃ. રસાદ્ રૂપાનુમાનં ન સ્યાત્. અથ સમવાયી ધૂમાદ્ અગ્ન્યનુમાનમ્, સમ્બન્ધિસમ્બન્ધિનશ્ ચ પિત્રોર્ બ્રાહ્મણત્વાત્ પુત્રસ્ય બ્રાહ્મણત્વાનુમાનમ્ ઇત્યાદિ દર્શયિતવ્યમ્. અપિ ચ વ્યાપ્તિર્ ઇત્ય્ અન્વયો ઽભિધીયતે. ઉપશ્લેષ ઇતિ યાવત્. ન ચાસૌ ભૂમૌ પ્રતિષ્ઠિતેનાગ્નિના ગગનગતસ્ય ધૂમાગ્રસ્ય સમ્ભવતિ. ન ચ ભૂમિષ્ઠાં શઙ્કુચ્છાયાં દિવિ વર્તમાનઃ ઋક્ષોદયો ઽન્વેતિ. વ્યાપ્તિશ્ ચ કસ્યચિત્ કેનચિદ્ ભવન્તી દેશતો વા સ્યાત્ કાલતો વા. પૂર્વસ્મિન્ કલ્પે ભાવિનસ્ સવિતુર્ ઉદયસ્યાદ્યતનાર્કસ્યૈવોદયાત્ અષ્ટૌ યામાનતિક્રમ્યાનુમાનં ન સ્યાત્. પરસ્મિન્ ધૂમાદ્ અગ્ન્યનુમાનમ્ ઇત્યાદિ પર્યનુયોક્તવ્યમ્. અત આહ -- તેને તિ દ્વયેન. યેન ખલ્વ્ અપિ વિવક્ષિતાવાન્તરવિભાગં વ્યાપ્યતામાત્રમ્ અનુમાનાઙ્ગમ્ તેન કારણેન યસ્યૈવ સંયોગાદીનામ્ અન્યતમસ્ય, યેનૈવ તેષામ્ અન્યતમેન, યાદૃશી ઉપશ્લેષ્ટેનેતરેણ વા વ્યાપ્યતા પ્રાગવગતા, સૈવાનુમાને કારણં ભવતિ. ન હ્ય્ ઉપશ્લેષો વ્યાપ્તિઃ. ઉક્તં હિ -- સમ્બન્ધનિયમો ઽસાવ્ ઇતિ. સ ચાનુપશ્લિષ્ટેનાપિ ભવતિ. યો હિ યસ્મિન્ સતિ ભવતિ, અસતિ ચ ન ભવતિ, તેન નિયમ્યત ઇત્ય્ ઉચ્યતે. કિમ્ અત્રોપશ્લેષેણ. ન ચાત્ર દેશાદીનામ્ અન્યતમવિવક્ષા. યાવતિ હિ દેશે કાલે વા વર્તમાનસ્ય યસ્ય વ્યાપ્યતા નિરૂપિતપૂર્વા, યાવદ્દેશકાલભાવિના વ્યાપકેન તસ્ય વ્યાપકાંશસ્ય તાવત્ય્ એવ દેશાદૌ વર્તમાનસ્ય સ વ્યાપ્યાંશસ્ તાદૃગ્ એવ, ગગનાદિવર્ત્તિધર્મ્યન્તરે દૃષ્ટાન્તધર્મ્યપેક્ષયા સાધ્યધર્મિણિ દૃષ્ટસ્ સન્ પ્રતિપાદકો ભવતિ.{3,12} નિયમો હ્ય્ અનુમાનાઙ્ગમ્. સ ચ સર્વેષામ્ અવિશિષ્ટ એવ કિમ્ અવાન્તરવિભાગેન. દેશે યાવતીત્ય્ અનતિદૂરમ્ અધિરૂઢસ્ય ધૂમાદેર્ દૂરતરવર્ત્તિનો ઽપિ નદીપૂરસ્ય વ્યાપ્તિં દર્શયતિ. શઙ્કુચ્છાયાયાશ્ ચ નિતાન્ત(દૂર)વર્તિના ઋક્ષોદયેન. યાવતિ કાલ ઇતિ ચ ભાવિનસ્ સવિતુર્ ઉદયાનુમાનાદાવ્ અપિ વ્યાપ્તિં દર્શયતીતિ

નન્વ્ અસ્યાં વ્યાપ્તૌ ન કિઞ્ચિત્ પ્રમાણમ્ અસ્તીત્ય્ ઉક્તમ્ અત આહ -- ભૂયોદર્શને તિ. કથં પુનર્ભૂયોદર્શનગમ્યા વ્યાપ્તિઃ. કિં હિ તત્ર પ્રત્યેકમ્ એવ ભૂયાંસિ દર્શનાનિ પ્રમાણમ્ આહોસ્વિદ્ દર્શનસઙ્ઘાતઃ પૂર્વતનદર્શનાહિતસંસ્કારસચિવમ્ અન્તિમં પ્રમાન્તરં વા ભૂયોદર્શનપ્રભવમ્. તત્ર ન તાવત્ પ્રત્યેકસન્દર્શનસમધિગમ્યા વ્યાપ્તિર્ ઇત્ય્ અવસિતમ્ એવ. નો ખલ્વ્ અસ્ય સહસાગ્નિધૂમાવ્ અગ્નિશરણે વિલોકયમાનસ્યાગ્નિના વ્યાપ્તો ધૂમ ઇતિ મતિર્ આવિરસ્તિ. ન ચાનનુભૂતમ્ અવિકલ્પકેન સવિકલ્પકેનાપિ વિષયીક્રિયતે. ન ચાનેકદર્શનારબ્ધો દર્શનસમુદાયઃ કશ્ચિદ્ અસ્તિ, તસ્ય દર્શનાતિરેકેણાભાવાત્. નિરુદ્ધાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં ચાસંહન્યમાનત્વાત્. પુરસ્તનાનેકદર્શનાહિતસંસ્કારસહાયમ્ અન્તિમં તુ દર્શનં કતરત્ પ્રમાણમ્ ઇતિ ચિન્તનીયમ્. ન તાવત્ પ્રત્યક્ષમ્. તદ્ ધિ દ્વેધા વિભક્તમ્. આલોચનાજ્ઞાનં તત્પ્રભવં ચ વિકલ્પસમ્ભિન્નમ્. ન તાવત્ પૂર્વં વ્યાપ્તેર્ અવધારણે સમર્થમ્ અપ્રતિસન્ધાનાત્. વ્યાપ્તેશ્ ચાયમ્ અનેન પ્રતિબદ્ધ ઇતિ પ્રતિસન્ધાનાત્મકત્વાત્. ન ચ તદનપેક્ષમ્ ઉત્તરમ્ આત્માનં લભતે. યચ્ ચેદં સંસ્કારાણાં સાચિવ્યમ્, ઇદમ્ અપિ ન ચતુરશ્રમ્. સંસ્કારાઃ ખલુ યદ્વસ્તુરૂપોપલમ્ભસમ્ભાવિતાત્માનો ભવન્તિ, તત્રૈવ સ્મૃતિમાત્રમ્ આદધતિ. ન પુનરર્થાન્તરગ્રહણાય કલ્પન્તે. પ્રત્યક્ષે ચ વ્યાપ્તિપ્રમાણે કથમ્ અતદ્વિષયાણાં વ્યાપ્તિસિદ્ધિઃ. ભવતિ હિ યથાયથં દૃષ્ટાનુમિતશ્રુતેભ્યઃ કર્મફલેભ્યઃ પુંવિશેષેષુ વૈદિકકર્માનુમાનમ્. ન ચ તત્તત્કર્મનિયમસ્ તસ્ય તસ્ય પશ્વાદેઃ ફલસ્યાપરોક્ષમ્ ઈક્ષ્યતે અતીન્દ્રિયત્વાત્. યચ્ ચેદમ્ અધ્વરે{3,13}વિતતે વૈદિકાદ્ અઙ્ગાત્ પ્રધાનાચ્ ચાપૂર્વાનુમાનમ્, તદ્ અપિ ન સ્યાત્. વ્યાપ્ત્યવધારણે પ્રમાણાભાવાત્. મેઘાભાવાચ્ ચ વૃષ્ટ્યભાવાનુમાનમ્ ઇત્યાદિ દર્શયિતવ્યમ્. અતો ન તાવત્ પ્રત્યક્ષા વ્યાપ્તિઃ. ન ચાનુમાનિકી. પ્રમાણાભાવાદ્ એવ તદધીનાત્મલાભસ્ય તસ્યાનુપપત્તેઃ. શબ્દસ્ ત્વ્ અનાગતોત્પાદ્યભાવવિષયો ન સિદ્ધવ્યાપ્તિકૢપ્તયે પ્રભવતિ. ઉપમાનમ્ અપિ પ્રમાણાન્તરપ્રસિદ્ધવસ્તુસાદૃશ્યમાત્રવિષયં ન વસ્તુનસ્ સત્તાં પ્રમિણોતિ. અર્થાપત્તિર્ અપ્ય્ અન્યથાનુપપદ્યમાનાર્થવિષયા દર્શનપ્રભવા. ન ચ સહિતાવધારિતયોર્ અસત્યાં વ્યાપ્તૌ કિઞ્ચિદનુપપન્નં નામ.
નનુ કાર્યતા નોપપદ્યતે. કથં હિ કાર્યમ્ અસતિ કારણે ભવતિ. ભૂયોદર્શનસમધિગમ્યં ચ કાર્યત્વમ્ ઇતિ ભૂયોદર્શનપ્રસૂતકાર્યત્વાવગમાન્યથાનુપપત્તિપ્રમાણિકા કારણવ્યાપ્તિસિદ્ધિઃ. કથમ્ ઇદાનીમ્ અકાર્યકારણભૂતેષુ વ્યાપ્તિસ્ સેત્સ્યતિ. ભૂયાંસિ દર્શનાન્ય્ એવાસત્યાં વ્યાપ્તૌ નોપપદ્યન્ત ઇતિ ચેત્, કિં હિ તેષાં વ્યાપ્તિમ્ અન્તરેણ ન સમ્ભવતિ સ્વરૂપં, તાવચ્ ચ કારણસામગ્રીકં હિ વસ્ સિદ્ધમ્. સ્વગોચરપ્રકાશનમ્ અપિ સ્વત એવ વિષયસ્યાપિ સ્વપ્રમાણપરિચ્છિન્નસ્ય ન કિઞ્ચિદનુપપન્નં પશ્યામઃ. ન ચાસૌ પ્રમાણાન્તરેણ પ્રતિહન્યતે. યન્નોપપદ્યેત. ન ચ ભાવસ્વરૂપા વ્યાપ્તિર્ અભાવેન પ્રમીયત ઇતિ સામ્પ્રતમ્. તત્રાસાવ્ અભાવપ્રમાણિકા ન સ્યાદ્ એવ.
સ્યાન્ મતમ્ -- કેયમ્ અન્યા ધૂમસ્યાગ્નિના વ્યાપ્તિર્ અનગ્નિનિવૃત્તેઃ. સા ચાભાવરૂપત્વાદ્ અભાવેન પ્રમીયત ઇતિ યુક્તમ્ એવ. તન્ ન. વસ્તુરૂપત્વાત્. વસ્તુરૂપો હિ સ્વભાવો ધૂમાદેઃ કેનચિન્ નિયતઃ. ઇતરયા વ્યાવર્તતે ખલ્વ્ અયં શશવિષાણાભાવાદ્ અપીતિ શશવિષાણેનાપિ નિયમ્યેત. કથમ્ અસતા નિયમ્યત ઇતિ ચેત્. કો દોષઃ. વ્યાવૃત્તિર્ હિ નિયમઃ, સા ચાસ્તીતિ કિં શશવિષાણસ્ય સત્ત્વાસત્ત્વાભ્યામ્. યદિ મતં વિપક્ષવ્યાવૃત્તિર્ નિયમ ઇતિ. કો યં વિપક્ષો નામ. યો હિ યેન નિયમ્યતે તસ્ય તત્પરિપન્થી વિપક્ષઃ. વ્યાપ્યતે ચ શશવિષાણેન તદભાવાન્ નિવૃત્તો ધૂમ ઇત્ય્ અનગ્નિર્ ઇવ તદભાવો ઽપિ વિપક્ષ એવ. અપિ ચાશેષવિપક્ષાણામ્ ઉપલબ્ધ્યયોગ્યત્વાન્ ન તેભ્યો નિવૃત્તિર્ અભાવેન શક્યતે ઽવગન્તુમ્. યોગ્યપ્રમાણાભાવો{3,14}હ્ય્ અભાવે પ્રમાણમ્ ઇતિ વક્ષ્યતે. અતો ન કિઞ્ચિદ્ વ્યાપ્તૌ પ્રમાણમ્. માનસમ્ ઇતિ ચેત્. ન. બહિરસ્વાતન્ત્ર્યાત્. તત્રૈતત્ સ્યાદ્ -- યદ્ય્ અપ્ય્ બહિરિન્દ્રિયાણ્ય્ અતીતાનાગતાદિભિર્ ભાવભેદૈર્ વ્યાપ્તિં ગ્રહીતુમ્ અસમર્થાનિ, મનસ્ તુ સકલાતીતાદિવિષયપરિચ્છેદસાધારણં પ્રતિબદ્ધસામર્થ્યં ક્વચિદ્ ઇતિ તદ્બલભાવિના પ્રત્યક્ષેણ વ્યાપ્તિર્ ગ્રહીષ્યત ઇતિ. તચ્ ચ નૈવં, બહિરસ્વાતન્ત્ર્યાન્ મનસઃ. નો ખલ્વ્ અપિ બહિર્વિષયબોધે મનસ્સ્વતન્ત્રમ્ ઇતિ વર્ણિતમ્. તથા હિ. મનસસ્ સાર્ધમ્ ઇત્ય્ અત્ર. સ્વતન્ત્રે હિ બહિરિષ્યમાણે મનસિ સર્વસ્ સર્વદર્શી સ્યાત્. સંસ્કારતો વ્યવસ્થેતિ ચેત્. ન. સ્મૃતિહેતુત્વાત્. તત્રૈતત્ સ્યાત્ -- યદ્ય્ અપિ કેવલમ્ અસ્વતન્ત્રં મનો બહિર્વિષયાવધારણે, તથાપિ પૂર્વપૂર્વાનુભવજનિતસંસ્કારસનાથં બહિર્ અપિ વર્તીષ્યતે ચક્ષુરાદ્યનુગૃહીતમ્ ઇવ રૂપાદૌ. અતો નાવ્યવસ્થા. તચ્ ચ નૈવમ્. સ્મૃતિહેતુત્વાત્. સ્મૃતિમાત્રહેતવો હિ પૂર્વાનુભવપ્રભાવિતાસ્ સંસ્કારા નોત્સહન્તે મનસો બહિરવગ્રહે ઽનુગ્રહમ્ આધાતુમ્. સ્મૃતિવિષયાન્તરાણામ્ અપિ ગ્રહણપ્રસઙ્ગાત્. અસ્તિ હિ તત્રાપિ સ્મૃતિહેતુસ્ સંસ્કારઃ. સ ચેદ્ ગ્રહણે ક્વચિન્ મનસસ્ સહાયી ભવતીતિ કિં ન સ્મૃતિવિષયાન્તરાણ્ય્ અપિ ગ્રાહયતીતિ યત્ કિઞ્ચિદ્ એતત્.

યસ્ તુ વદતિ -- સાહિત્યમ્ અગ્નિધૂમયોસ્ સમ્બન્ધઃ. સ ચ પ્રથમસમધિગમસમય એવ સંવિદિતઃ. અનવચ્છિન્નદેશકાલશ્ ચાગ્નિધૂમયોસ્ સમ્બન્ધો ભાસતે. ન હીદાનીમ્ અત્ર વા તયોસ્ સમ્બન્ધ ઇતિ ભવતિ મતિઃ. અપિ તર્હિ સન્નિહિતવર્તમાનયોર્ એવેદન્તયા પ્રતિભાસમાનયોર્ દેશકાલૌ સમ્બન્ધશ્ ચ તયોર્ વિશેષણમ્ ઇમૌ સમ્બદ્ધાવ્ ઇતિ. નેદાનીમ્ અત્ર વા સમ્બન્ધ ઇતિ. તદ્ એવમ્ અનવચ્છિન્નરૂપઃ સ્વાભાવિક એવ સંબન્ધઃ સિદ્ધો ભવતિ. સ્વાભાવિકત્વે ચ ન વ્યભિચારાશઙ્કોપપત્તિમતી. કિમ્ ઇદાનીમ્ અનઙ્ગભૂતમ્ એવ ભૂયોદર્શનમ્. નાનઙ્ગમ્. અઙ્ગં ત્વ્ ઔપાધિકાશઙ્કાનિરાકરણેન. વહ્નિર્ હિ ધૂમેન સંયુક્તસ્ સંવેદિતો ઽપિ કદાચિદ્ વિધૂમો દૃશ્યતે. તત્રાર્દ્રેન્ધનાદિર્ ઉપાધિર્ અનુપ્રવિશતિ. ન તુ સ્વાભાવિકો ઽગ્નેર્ ધૂમેન સંબન્ધ ઇતિ નિશ્ચીયતે. તદ્દર્શનાચ્ ચ ધૂમે ઽપિ ભવતિ શઙ્કા. કદાચિદ્ ઔપાધિકઃ પાવકેનાસ્યાપિ સંબન્ધ ઇતિ. સા ભૂયોદર્શનેન નિવર્ત્યતે. બહુશો ઽપિ દૃશ્યમાનસ્ય ધૂમસ્ય નાગ્નિસંબન્ધે કશ્ચિદ્ ઉપાધિર્ ઉપલભ્યતે. પ્રયત્નેનાપિ ચાન્વિષ્ટો ન દૃષ્ટ ઉપાધિર્ નાસ્તીતિ નિશ્ચીયતે. તદ્ એવં{3,15}ધૂમમાત્રાનુબન્ધ્યગ્નિર્ ઇતિ સિદ્ધં ભવતિ. તતશ્ ચાનૌપાધિકસ્ય ન વ્યભિચારાશઙ્કેતિ. સ વક્તવ્યઃ કિમ્ ઇદાનીં સાહિત્યમાત્રમ્ અનુમાનાઙ્ગં તન્નિયમો વા. યદિ સાહિત્યમાત્રં તત્ તર્હિ પ્રથમદર્શન એવ સમધિગતમ્ ઇતિ પુનર્ધૂમદર્શિનો ઽવિદિતવ્યાપ્તેર્ અપ્ય્ અનુમાનં સ્યાત્. અથ તન્નિયમઃ, તસ્યૈવેદં પ્રમાણમ્ અનુસ્રિયતે કુતસ્ સિધ્યતીતિ. ન હિ પ્રથમદર્શિનો ઽયમ્ અનેન નિયત ઇતિ મતિર્ આવિર્ભવન્તી દૃશ્યતે. અનવચ્છિન્નદેશકાલતયાવગતસ્ સંબન્ધઃ સ્વાભાવિકો ભવતિ, તતો નિયમ ઇતિ ચેત્. સ તર્હિ તથાવિધઃ પ્રથમમ્ એવાવગત ઇતિ ભૂયોર્ દર્શનં નાપેક્ષેત. તથા દૃષ્ટસ્યાપ્ય્ અગ્નેર્ ધૂમસંબન્ધો વ્યભિચરતિ. તદ્દર્શનાચ્ ચ ધૂમે ઽપિ વ્યભિચારાશઙ્કા જાયતે. તન્નિરાકરણાયાસકૃદ્દર્શનાપેક્ષેતિ ચેત્. યદ્ય્ અનવચ્છિન્નસ્યાપિ દેશતઃ કાલતો વા કદાચિત્ કસ્યચિદ્ વિયોગો દૃશ્યતે. કસ્ તર્હિ ઇતરત્રાપિ સમાશ્વાસઃ. નન્વ્ ઇયમ્ આશઙ્કા ભૂયોદર્શનેન નિરાક્રિયત ઇત્ય્ ઉક્તમ્. કથં નિરાક્રિયતે. યદા શતશો ઽપિ ધૂમવાન્ અગ્નિર્ અવગતો વિધૂમો દૃશ્યતે. ન ચાત્ર પ્રતિનિયમઃ ઇયદ્ભિર્ દર્શનૈર્ અવ્યભિચારઃ સિધ્યતિ ઇતિ.
નનુ ધૂમસ્યાપ્ય્ અગ્નિસંબન્ધે ન કશ્ચિદ્ ઉપાધિર્ ઉપલભ્યતે અગ્નેર્ ઇવ ધૂમસંબન્ધે. અતઃ કથમ્ અસૌ સત્ય્ અપિ ધૂમે ન ભવિષ્યતિ. ન. દેશાદેર્ એવોપાધિત્વેન શઙ્ક્યમાનત્વાત્. અગ્નૌ ધૂમસંબન્ધવ્યભિચારમ્ ઉપલભ્યાશઙ્કતે -- કદાચિદ્ ધૂમસ્યાપ્ય્ અગ્નિસમ્બન્ધે દેશકાલાદ્યુપાધિઃ સ્યાદ્ ઇતિ. દૃષ્ટં હિ ક્વચિદ્ દેશે ખર્જૂરાણાં પિણ્ડખર્જૂરફલત્વમ્. વૃશ્ચિકદંશનસ્ય ચ મરણકારણત્વમ્. તદ્દેશાન્તરે ન ભવતિ. તદ્વત્ ધૂમો ઽપિ જાતુ જાયેતાન્તરેણાપિ હુતાશનં ક્વચિદ્ ઇતિ શઙ્કમાના ન તસ્ય નિયમમ્ અગ્નિનાધ્યવસ્યન્તિ શતાંશેનાપિ. વિપક્ષાદ્ વ્યાવૃત્તિશ્ શઙ્ક્યમાના અનુમાનોદયં પ્રતિબધ્નાતીતિ કતરચ્ ચેદં પ્રમાણમ્, અનૌપાધિકો ઽગ્નિર્ ધૂમમાત્રાનુબન્ધીતિ. ન તાવત્ પ્રત્યક્ષમ્. સાહિત્યમાત્રોપક્ષીણત્વાત્. નાનુમાનમ્. તસ્યાસત્યાં વ્યાપ્તાવસમ્ભવાત્. વ્યાપ્તિસિદ્ધ્યર્થં ચાપરાપરાનુમાનકલ્પનાયામ્ અનવસ્થાપાતાત્. પ્રમાણાન્તરાણિ નિરાકૃતપૂર્વાણ્ય્ એવ. અતો વ્યાખ્યેયમ્ અનુમાનાઙ્ગસમ્બન્ધાવધારણે પ્રમાણમ્, તદ્ વ્યાખ્યાયતે.
{3,16} ઇદં તાવત્ પ્રમાણાભાવવાદી વક્તવ્યઃ. કિં ખલુ વ્યાપ્તિગોચરં જ્ઞાનં ન જાયત એવ, સન્દિગ્ધં વા જાયતે, વિપર્યેતિ વા. ત્રેધા હિ પરીક્ષકૈર્ અપ્રામાણ્યં વિભક્તમ્. પ્રકારાન્તરાસમ્ભવાત્. ન તાવદાદ્યઃ પક્ષઃ. સંવિદ્વ્યવહારવિરોધાત્. દૃશ્યતે હિ બહુલં ધૂમમ્ અગ્નાવ્ ઉપલભમાનો ઽયમ્ અનેન નિયત ઇત્ય્ અવધારણપુરસ્સરં તતો ઽગ્નિમ્ અનુમાય તદનુરૂપં વ્યવહરમાણઃ. તન્નાસત્યાં વ્યાપ્તિસંવિત્તાવ્ ઉપપદ્યેત. વ્યવહારદર્શનાદ્ એવ સંશયવિપર્યયૌ નિરાકાર્યૌ. તાભ્યામ્ એવંવિધવ્યવહારાસમ્ભવાત્. અતો ન તાવદ્ અપ્રામાણ્યમ્. પ્રામાણ્યં તુ ષોઢા વિભજ્યતે. તદ્ યથાયોગ્યં કસ્યચિત્ કસ્યાઞ્ચિત્ વ્યાપ્તિસંવિત્તૌ વ્યવસ્થાપયામઃ. યથૈવ તાવદ્ ધૂમસ્યાગ્નિના વ્યાપ્તૌ પ્રત્યક્ષસ્ય. ન હીહ પ્રમાણાન્તરાણિ સમ્ભવન્તીતિ વર્ણિતમ્ એવ.
નનુ પ્રથમદર્શને ઽનવગમાત્ પ્રત્યક્ષાસમ્ભવો ઽપ્ય્ ઉક્ત એવ. અત એવ ભૂયોદર્શનાવગમ્યત્વમ્. નનુ તાન્ય્ અપિ વિકલ્પ્ય દૂષિતાનિ પ્રત્યેકસાહિત્યયોર્ અસમ્ભવાત્. સત્યમ્. ન પ્રત્યેકં વ્યાપ્તિર્ અવગમ્યતે. ન ચ દર્શનાનિ સંહન્યન્તે. પ્રાચીનાનેકદર્શનજનિતસંસ્કારસહાયે ચરમે દર્શને ચેતસિ ચકાસ્તિ ધૂમસ્ય વહ્નિનિયતસ્વભાવત્વં, રત્નતત્ત્વમ્ એવ પરીક્ષમાણસ્ય, શબ્દતત્ત્વમ્ ઇવ વ્યાકરણસ્મૃતિસંસ્કૃતસ્ય, બ્રાહ્મણતમ્ એવ માતાપિતૃસમ્બન્ધસ્મરણસહકૃતસ્ય, તૈલાદ્ વિવિક્તમ્ ઇવ વિલીનાજ્યં રસગન્ધસહકૃતેન્દ્રિયસ્ય. ન હ્ય્ એતત્ સર્વમ્ આપાતાન્ ન પ્રતિભાતમ્ ઇતિ પરસ્તાદ્ અપિ ભાસમાનમ્ અન્યથા ભવતિ. ન ચ પ્રમાણાન્તરત્વમ્ આપાદયતિ. નનૂક્તં ન સ્મૃતેર્ અન્યત્ર સંસ્કારા વ્યાપ્રિયન્ત ઇતિ. કેન વા સંસ્કારાણાં સ્મૃતેર્ અન્યત્ર વ્યાપાર ઉપેયતે. સ્મારયન્ત એવ તુ તે પૂર્વપૂર્વાવગતમ્ અગ્નિસમ્બન્ધં ધૂમસ્ય વ્યાપ્તિસંવિદં જનયિતુમ્ અભિપ્રવૃત્તસ્યેન્દ્રિયસ્ય સહાયીભવન્તિ. આન્તરાલિકસ્મૃતિવ્યવહિતમ્ અપિ ચેન્દ્રિયસમ્બન્ધાનુસારિ પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ વર્ણિતમ્. ઇન્દ્રિયસમ્બન્ધફલાપરોક્ષાવ્ અભાસાનુસારાત્. ન ચ યત્ સહસા ન પ્રતિભાતિ તત્પશાદ્ અપિ પ્રતિભાસમાનં પ્રત્યક્ષતાં જહાતિ. યથોદાહૃતેષ્વ્ એવ તાવત્ બ્રાહ્મણસ્વમ્.
નનુ ન તાવદ્ આપાતજં પ્રત્યક્ષં વ્યાપ્તૌ પ્રમાણમ્ ઇતિ ભણિતમ્. તત્પૂર્વકં ચ સવિકલ્પકમ્ ઇતિ કથં તસ્યાપિ પ્રામાણ્યમ્. અસ્તિ વા બ્રાહ્મણાદિપ્રત્યક્ષે{3,17}નિર્વિકલ્પકાવસ્થાયાં વૃદ્ધાદાવ્ ઇવ નરાન્તરવિવિક્તાકારપ્રતિભાસઃ. યેન પરસ્તાત્ સવિકલ્પકં પ્રવર્તતે. યથા તુ તત્ર પિણ્ડમાત્રદર્શિનઃ સ્મૃતયોનિસમ્બન્ધસ્ય બ્રાહ્મણો ઽયમ્ ઇતિ પ્રત્યક્ષં જાયતે, એવમ્ ઇહાપિ બહુશો ઽગ્નિધૂમદર્શિનો ઽન્તિમે દર્શને નિર્વિકલ્પકાવૃત્તધૂમસ્વલક્ષણસ્યાગ્નિના નિયતો ઽયમ્ ઇતિ ધૂમસ્વભાવગોચરં પ્રત્યક્ષમ્, એતાવદ્ એવ સવિકલ્પકસ્ય નિર્વિકલ્પકપૂર્વત્વમ્, યત્ તજ્જન્મપૂર્વિકા પ્રવૃત્તિઃ, સંજ્ઞાદિસ્મરણાર્થં હિ તત્ પ્રથમમ્ અર્થ્યતે. તચ્ ચેહ વ્યક્તિદર્શન એવ પૂર્વસંસ્કારોદ્બોધાત્ સિદ્ધમ્ ઇતિ નાવશ્યમનયોસ્ સમાનવિષયતા. અત એવ તૈલવિવિક્તવિલીનાજ્યબોધે તૈલમ્ ઇદમ્ ઇતિ વિપર્યસ્યતો ગન્ધસહકૃતેન્દ્રિયસ્ય (સ)વિકલ્પકપ્રત્યક્ષત્વસિદ્ધિઃ. ન હિ તત્રાસઙ્કીર્ણા ઘૃતાકારા સંવિદ્ આસીત્. તૈલમ્ ઇદમ્ ઇતિ વિપર્યયાત્. અતઃ પરસ્તાદ્ એવ સહકારિવશાત્ નિર્વિકલ્પકોપદર્શિતવ્યક્તિવિષયં ઘૃતમ્ ઇદમ્ ઇતિ સવિકલ્પકં પ્રત્યક્ષમ્ આવિરસ્તિ. એવમ્ ઇહાપીતિ ન દોષઃ.

કિં પુનર્ ઇહ સવિકલ્પકેન વિષયીક્રિયતે. નિયતો ઽયમ્ અનેનેતિ નિયમઃ. અસ્ય હિ બહુલં ધૂમમ્ અગ્નાવ્ ઉપલભમાનસ્યાનગ્નૌ ચ વ્યતિરેકમ્ અન્તે ભવતિ વિમર્શઃ -- અપિ સ્યાદ્ વ્યાપ્તો ઽયમ્ અનેનેતિ. કથમ્ અપરથા જાઙ્ગલાદિભેદભિન્નાનેકદેશપરિત્યાગેન સાયમાદિભેદભિન્નાનેકકાલપરિહારેણ ચ તૃણદારુગોમયેન્ધનાદિસમવધાનવિશેષં પ્રત્યનાદૃતો ઽગ્નિમ્ એવાનુધાવત્યનગ્નૌ ચ ન ભવતિ. તતઃ પરં ચ યથાગ્નિર્ ધૂમભાસ્વરત્વાદિપરિત્યાગેનાપિ (?દુ।કુ)કૂલાલાતાદૌ વર્તમાનોષ્ણત્વમ્ અજહત્ તન્નિયતો ભવતિ. એવમ્ અગ્નિના ધૂમ ઇત્ય્ અપરોક્ષનિશ્ચયો જાયતે. યત્ તુ દેશાન્તરાદૌ વ્યભિચાર ઇતિ, તન્ ન તાવદ્ દૃષ્ટપૂર્વં નાપિ શ્રુતમ્ ઇતિ નાશઙ્કામ્ અધિરોહતિ. એવમ્ અપિ તુ શઙ્કમાનસ્ય સર્વપ્રમાણેષ્વ્ અનાશ્વાસઃ ક્વચિદ્ વ્યભિચારદર્શનાત્. યત્ ત્વ્ અવધારિતો ઽપિ સ્વભાવનિયમો દેશાન્તરાદાવ્ અન્યથા ભવતિ વૃશ્ચિકાદેર્ ઇતિ. તન્ ન. અવાન્તરજાતિભેદાત્. ન હિ યદ્ યેન નિયતમ્ અવગતમ્ અબાધિતં ચ તદન્યથા ભવતિ. અવાન્તરજાતિભેદાત્ તુ શક્તિસદસદ્ભાવકૃતા કાર્યવ્યવસ્થેતિ ન ક્વચિદ્ વ્યભિચારઃ.
નનુ અનુમાનમ્ એવ કિં નેષ્યતે. યદ્ ઔપાધિકં તદ્ વ્યભિચરતિ. અગ્નિર્ ઇવ ધૂમમ્. ન ચ તથા ધૂમો ઽગ્નિમ્ ઇત્ય્ અનૌપાધિક ઇતિ. ભવત્વ્ એવમ્.{3,18}અવ્યવસ્થા તૂપસ્થિતા. અર્થાપત્તિસ્ તર્હિ ભવતુ. ઇદમ્ એવ ચાગ્નૌ દર્શનમ્ અનગ્નૌ ચાદર્શનમ્ અનુપપદ્યમાનમ્ અગ્નિના નિયમં પ્રતિપાદયતિ. કિમ્ અત્ર નોપપદ્યતે. દર્શનં તાવત્ તત્ર ભવતીત્ય્ એતાવતૈવોપપન્નમ્, ન હિ યદ્ એકત્ર ભવતિ તેનાન્યત્ર ન ભવિતવ્યમ્. અન્યત્ર ભવતો ઽદર્શનમ્ અનુપપન્નમ્ ઇતિ ચેત્. ન. વિપ્રકૃષ્ટાનામ્ અન્યેષામ્ અપ્ય્ અસન્નિકર્ષાદ્ અદર્શનોપપત્તેઃ. સન્નિહિતેષ્વ્ અનગ્નિષ્વ્ અદર્શનમ્ અનુપપન્નમ્ ઇતિ ચેદ્ અભાવાદ્ ઉપપત્તેઃ. તેષુ હ્ય્ અસૌ નાસ્ત્વ્ એવ, કથમ્ ઉપલ(?ભ્યતે।ભ્યેત). તત્ર સતાપ્ય્ અન્યત્રાપિ ન ભવિતવ્યમ્ એવેતિ કિમ્ અત્ર પ્રમાણમ્. અતો દર્શનાદર્શનસહકૃતેન્દ્રિયસ્યૈવ વસ્તુસ્વભાવાવધારણમ્ અપરોક્ષં જાયત ઇત્ય્ એવં સમર્થનીયમ્. નન્વ્ એતદ્ એવ ન વિદ્મઃ. કીદૃશો ઽસૌ વસ્તુનઃ સ્વભાવો ઽવધાર્યત ઇતિ. ઉક્તમ્ અસકૃદ્ ધૂમો ઽગ્નિના નિયત ઇતિ. એતદ્ ઉક્તં ભવતિ -- યદા યત્ર ધૂમસ્ તદા તત્રાગ્નિર્ ઇતિ.
નનુ સન્નિહિતવર્તમાનદેશકાલમાત્રસમ્બન્ધો ઽસ્તુ પ્રત્યક્ષઃ. અનાગતાદિસમ્બન્ધસ્ તુ કથમ્, અતિપ્રસઙ્ગો હિ તથા (સતિ) સ્યાત્. ન. સન્નિહિતરૂપમાત્રોપલમ્ભાત્. રૂપમ્ એવ તુ તાદૃશં ધૂમાદીનાં યદ્ એવમ્ ઉન્નીયતે, સ્થિરમ્ ઇવ રૂપં કુડ્યાદીનામ્. અસ્તિ હિ તેષુ વિધ્યુદાદિવિલક્ષણકાલાન્તરસ્થાયિરૂપપ્રકાશઃ. સન્નિહિતાવાન્તરસમ્બન્ધો ન પ્રત્યક્ષ ઇતિ તદ્રૂપમ્ અપ્રત્યક્ષં ભવતિ. અપ્રત્યક્ષે હિ તસ્મિન્ નેદં રજતમ્ ઇતિ પૂર્વાનુભૂતરજતબાધો ન સ્યાદ્, ભિન્નવિષયત્વાત્. સ્વકાલે હિ પૂર્વવિજ્ઞાનેન રજતં વિષયીકૃતં ન ભવિષ્યદ્બાધકજ્ઞાનક્ષણ ઇતિ કથં તત્રાપ્રસક્તં બાધ્યતે. કાલાન્તરસમ્બન્ધો ઽપિ તેન રૂપેણ પૂર્વજ્ઞાનાવધારિતં ભવિષ્યજ્જ્ઞાનકાલમ્ અપિ વ્યાપ્નોતીતિ ભવતિ સમાનવિષયતામ્ આસાદ્ય બાધઃ.
નનુ યદ્ વસ્તુનો રૂપં તત્પરાનપેક્ષમ્ અવગમ્યતે, અગ્નેર્ ઇવોષ્ણત્વમ્. ન ચ ધૂમસ્યાગૃહીતપ્રતિસમ્બન્ધિના તદ્રૂપમ્ અવગમ્યત ઇતિ કથં વસ્તુરૂપત્વમ્. મૈવમ્. સમ્બન્ધો હ્ય્ અસૌ, કથમ્ અનવગતે પ્રતિસમ્બન્ધિન્ય્ અવસીયતે. યથાહ --
નિયમો નામ સમ્બન્ધઃ સ્વમતેનોચ્યતે ઽધુના ।
ઇતિ. અતો યદ્ એતદ્ અગ્નિના ધૂમસ્ય નિયતત્વં ભાવાત્મકમ્ ઇદં તત્પ્રત્યક્ષેણાવગમ્યત ઇતિ કિમ્ અનુપપન્નમ્. યથા ચાનગ્નિનિવૃત્તિર્ ન નિયમઃ તથા વર્ણિતમ્ એવ. વિપક્ષવ્યાવૃત્ત્યા તુ વિધિરૂપ એવ નિયમઃ પરીક્ષકૈર્ વ્યાખ્યાય પરેભ્યઃ પ્રતિપાદ્યતે.{3,19}નનુ નિયમ્યત્વમ્ અપિ કર્મકારકત્વં, તચ્ ચ શક્તિરૂપં કથં પ્રત્યક્ષમ્. ન. કારકાન્તરપ્રત્યક્ષવદ્ ઉપપત્તેઃ. કારકાન્તરશક્તયો ઽપિ હિ ન પ્રત્યક્ષાઃ, અતો ઽસત્ય્ એવ શક્તિપ્રત્યક્ષત્વે કારકં પ્રત્યક્ષમ્ એષિતવ્યમ્. એવમ્ ઇહાપિ નિયમ્યઃ પ્રત્યક્ષો ભવિષ્યતીતિ કિમ્ અનુપપન્નમ્. અતસ્ સિદ્ધં તાવત્ પ્રત્યક્ષત્વમ્. આગમિકેષુ ચાર્થેષુ તસ્ય તસ્ય ફલસ્ય તેન તેન વેદવેદ્યેન કર્મણા સમન્વયાત્, કર્માન્તરાન્વયસ્ય ચાનવગમાદ્ અનેનૈવ કર્મણેદં ફલં વ્યાપ્તમ્ ઇતિ શાસ્ત્રાદ્ અવગમ્યતે. નિયતસાધ્યત્વાવગમાત્. મેઘાભાવવૃષ્ટ્યભાવયોશ્ ચ સ્વતન્ત્રાભાવપ્રતીત્યસમ્ભવાદ્ ભાવયોર્ એવ કથઞ્ચિદ્ વ્યાપ્તિસંવેદનમ્. મેઘાભાવો નામ નભસ એવાવસ્થાવિશેષઃ. જલધરનિરોધનિર્મુક્તસ્ય નિર્વાતસ્તિમિતમહાર્ણવપ્રતીકાશમ્ આકાશસ્ય વપુસ્ સંલક્ષ્યતે. વૃષ્ટ્યભાવ ઇતિ ચ પૃથિવ્યા એવ નિબિડકઠોરપાણ્ડુરાદિભાવઃ. તચ્ ચ રૂપમ્ ઉભયસ્યાપિ પ્રત્યક્ષસમધિગમ્યમ્ એવેતિ તદ્ એવ તત્ર વ્યાપ્તિપ્રમાણમ્. એવમ્ અન્યત્રાપિ દર્શયિતવ્યમ્ ઇતિ. ભવતુ તાવદ્ અન્યદ્ વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ સમધિગતં તાવદ્ વ્યાપ્તેસ્ સ્વરૂપં પ્રમાણં ચ. ઇદં તુ ચિન્તનીયમ્. કસ્ય કેન વ્યાપ્તિર્ ઇતિ. ન હ્ય્ એકત્ર વિદિતાવ્ અગ્નિધૂમવિશેષૌ પ્રદેશાન્તરે દૃશ્યેતે. યત્ તયોર્ એકસ્યૈકેનાન્વયવ્યતિરેકસમધિગમ્યા વ્યાપ્તિર્ ભવેત્, અતો વાચ્યં વ્યાપ્તેર્ અધિકરણમ્. અત આહ -- સામાન્યે તિ. સત્યં ન વિશેષયોર્ વ્યાપ્તિઃ, સામાન્યાત્મનોર્ એવ તુ કસ્યચિદ્ ધર્મિણો ધર્મયોસ્ તત્તદ્ભેદપરિત્યાગેન વ્યાપ્તિર્ અવગમ્યતે ધૂમાકૃતિર્ અગ્ન્યાકૃત્યા નિયતેતિ. અતો ન કશ્ચિદ્ દોષ ઇતિ. ઇદં તુ પ્રાયિકમ્, સ્થાયિનોસ્ તુ વિશેષયોર્ અપિ ક્વચિદ્ વ્યાપ્તિર્ ભવત્ય્ એવેત્ય્ આહ -- ક્વચિદ્ ઇતિ

અત્રૈવોદાહરણમ્ આહ -- કૃત્તિકોદયમ્ ઇતિ. યત્ર હિ કૃત્તિકોદયં દૃષ્ટ્વા રોહિણ્યાસત્તિઃ કથ્યતે -- અનન્તરમ્ ઉદેષ્યતિ રોહિણીતિ, તસ્મિન્ન્ અનુમાને વિશેષસ્યૈવ વિશેષેણ વ્યાપ્તિઃ. ન હિ તયોસ્ સામાન્યમ્ અસ્તિ. વ્યક્તિભેદે પ્રમાણાભાવાત્. પ્રત્યભિજ્ઞાયતે હિ સૈવેયં કૃત્તિકા, સૈવેયં રોહિણીતિ. કથમ્ અન્યા ભવિષ્યતિ. અતસ્ સિદ્ધં વિશેષયોર્ એવાત્ર વ્યાપ્તિર્ ઇતિ.
યદિ તર્હિ વ્યાપ્તિર્ અનુમાનાઙ્ગમ્, અસ્તિ ખલ્વ્ અસૌ હિંસાત્વસ્યાધર્મત્વેન બાહ્યહિંસાસ્વ્ ઇત્ય્ અતઃ ક્રતાવ્ અપિ હિંસાત્વાદ્ અધર્મત્વમ્ અનુમીયતે. તત્ર{3,20}દૈક્ષપશુહિંસાદીનામ્ અધર્મત્વં પ્રસજ્યેતેત્ય્ અત આહ -- વ્યાપ્તેશ્ ચે તિ દ્વયેન. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- સત્યમ્ આપાતાદ્ ભવતિ ભ્રમઃ, યથા કિલ હિંસાત્વમાત્રાનુબન્ધ્યધર્મત્વમ્ ઇતિ. ન ત્વ્ એતદ્ એવમ્. નિર્જ્ઞાતેન હ્ય્ અધર્મત્વેન હિંસાત્વં વ્યાપ્યતે. ન ચ શાસ્ત્રાદૃતે તજ્જ્ઞાનોપાયસ્ સમ્ભવતિ. ન ચ હિંસાત્વમાત્રમ્ અનર્થસાધનમ્ ઇતિ શાસ્ત્રમ્ અસ્તિ. વિશેષહિંસાયા વિહિતત્વાત્. વિધ્યવરુદ્ધવિષયે ચ પ્રતિષેધાનવકાશાત્. પ્રતિષેધમ્ અન્તરેણ ચાનર્થસાધનત્વજ્ઞાનોપાયાભાવાત્. અતઃ પરિહૃત્યાપવાદવિષયમ્ ઉત્સર્ગો ઽભિનિવિશત ઇતિ હિંસાન્તરાણિ ન હિંસ્યાદ્ ઇતિ પ્રતિષેધો ઽવલમ્બતે. એવં ચ યદ્ય્ અપિ બાહ્યહિંસાસુ હિંસાત્વાધર્મત્વયોસ્ સાહિત્યમ્ અવગતં, તથાપિ ન હિંસાત્વમ્ અધર્મત્વપ્રયોજકમ્. કિન્ તુ નિષિદ્ધત્વમ્. અસત્ય્ અપિ હિંસાત્વે નિષિદ્ધત્વમાત્રેણ સુરાપાનાદાવ્ અધર્મત્વસિદ્ધેઃ. અતો ય એવાસ્મિન્ સત્ય્ એવાસ્ય ભવિતું શક્તિર્ અસ્તિ ઇત્ય્ અનેન રૂપેણ નિરૂપ્યતે. વ્યાપ્યતયાવગમ્યત ઇતિ યાવત્. સ એવ ધર્મઃ પ્રયોજક ઇત્ય્ ઉચ્યતે. પરપ્રયુક્તવ્યાપ્ત્યુપજીવિનસ્ તુ હિંસાત્વાદયઃ, ન તૈર્ અધર્મત્વાદિવ્યાપકાંશો ઽવધારયિતું શક્યતે. ન હિ બાહ્યહિંસા હિંસેત્ય્ એવાધર્મઃ, કિન્ તુ નિષિદ્ધેતિ. અતો ન ક્વચિદ્ વિહિતાનાં દૈક્ષપશ્વાદિહિંસાનામ્ અધર્મત્વમ્ ઇતિ

યે ત્વ્ એવંજાતીયકાન્ અપ્ય્ અપ્રયોજકાન્ હેતૂન્ પ્રયુઞ્જતે, તે સુલભૈઃ પ્રતિહેત્વાદિદોષૈશ્ ચિરં ભ્રામ્યન્તિ. શક્યતે હિ પ્રતિહેતુર્ દર્શયિતું, દૈક્ષપશુહિંસા ધર્મઃ વિહિતત્વાદ્ અગ્નિહોત્રાદિવદ્ ઇતિ. પ્રયોજકે હિ હેતાવ્ એવંજાતીયકા દોષા નાસ્પદં લભન્તે. અપ્રયોજકે તુ સુલભા એવ. તદ્ એતદ્ આહ -- યે ત્વ્ ઇતિ. વિસ્રબ્ધમ્ ઇતિ ક્રિયાવિશેષણમ્. યથા વિશ્વાસો ભવતિ તથા પ્રયુઞ્જત ઇત્ય્ અર્થઃ

{3,21} પ્રતિહેત્વાદિદોષૈર્ ભ્રામ્યન્તીત્ય્ ઉક્તમ્ તાન્ એવ દોષાનુપન્યસ્યતિ -- તેષ્વ્ ઇતિ. પ્રતિહેતુસ્ તાવદ્ અસ્માભિર્ ઉક્ત એવ. આગમવિરોધો ઽપ્ય્ એવંવાદિનામ્ આપદ્યત એવ, આગમૈકપ્રમાણત્વાદ્ ધર્માધર્મયોઃ. ક્વચિદ્ ઇષ્ટવિઘાતઃ ક્વચિદ્ અલૌકિકવિવાદ ઇતિ

આગમવિરોધોદાહરણં તાવદ્ આહ -- નિષિદ્ધત્વેને તિ. ઇદં ચાનાગતાવેક્ષણન્યાયેન પ્રાગ્ એવાસ્માભિર્ વ્યાખ્યાતમ્ ઇતિ

ઇષ્ટવિરોધોદાહરણમ્ આહ -- હેતુદ્વયે તિ. બાધકારણદોષાધીનં હિ સર્વત્ર મિથ્યાબુદ્ધીનાં મિથ્યાત્વમ્, ન ચ જ્ઞાનત્વેનોત્પત્તિમત્ત્વેન વા પ્રયુજ્યતે, સત્યમિથ્યાત્વસાધારણત્વાદ્ અનયોઃ. જ્ઞાનત્વાદ્ એવ તન્મિથ્યાત્વં સાધયતો બૌદ્ધસ્યેષ્ટવિઘાતકારી હેતુઃ, ધર્મધર્મિસ્વરૂપસ્વવિશેષયોર્ અપિ પ્રતિક્ષેપાત્. સર્વલોકપ્રસિદ્ધપૃથિવ્યાદ્યપલાપાચ્ ચાલોકિકવિવાદો ઽપ્ય્ અત્રૈવ દર્શયિતવ્યઃ, ન હિ સર્વવિજ્ઞાનાનિ મિથ્યેત્ય્ એવંવિધં વિવાદં લૌકિકાસ્ સહન્તે. સહસૈવ હ્ય્ એવંવિધવિવાદશ્રાવિણામ્ ઉદ્વેગો જાયતે. યથા -- અચન્દ્રશ્ શશીત્યાદૌ. અતો ઽયમ્ અલૌકિકો વિવાદઃ. તથા ચોક્તમ્ --
સર્વલોકપ્રસિદ્ધ્યા ચ પક્ષબાધો ઽત્ર તે ધ્રુવમ્ ।
ઇતિ

અપરમ્ અપ્ય્ આગમવિરોધસ્યોદાહરણં દર્શયતિ -- ત્રૈવર્ણિકે તિ. સન્તિ ખલુ સ્વર્ગકામો યજેતેત્ય્ એવં વિહિતાનિ સોમાદીનિ કર્માણિ. તેષુ કિં{3,22}ચતુર્ણાં વર્ણાનામ્ અધિકારઃ, ઉતાપશૂદ્રાણાં ત્રયાણામ્ ઇતિ સંશયે ચતુર્ણામ્ ઇતિ પ્રાપ્તમ્, ચત્વારો ઽપિ હિ વર્ણાઃ સ્વર્ગં કામયન્ત ઇતિ સ્વર્ગકામપદેનાભિધીયન્તે. સ્વર્ગકામશ્ ચાત્રાધિકારિતયા જ્ઞાયત ઇતિ પ્રાપ્તે ઉક્તમ્ -- અપશૂદ્રાણામ્ અધિકાર ઇતિ. વિદ્યાગ્નિસાધ્યા હિ તે ક્રતવઃ. અનગ્નિર્ અવિદ્વાંશ્ ચાન્તિમો વર્ણઃ. કથમ્ અસૌ વૈતાનિકે કર્મણ્ય્ અધિક્રિયતે. નનુ શ્રુત્યર્થાવગતાધિકારસામર્થ્યાદ્ એવ શૂદ્રસ્યાપ્ય્ અગ્નિવિદ્યયોર્ આક્ષેપો ભવિષ્યતિ. ન. અવિધાનાત્. ત્રૈવર્ણિકસ્યૈવ અષ્ટવર્ષં બ્રાહ્મણમ્ ઉપનયીત વસન્તે બ્રાહ્મણો ઽગ્રીનાદ્ અધીત ઇત્ય્ એવમાદિભિર્ અગ્નિવિદ્યે વિહિતે. ન ચાનિયમેનૈવ તે શૂદ્રસ્યાપિ ભવિષ્યત ઇતિ શક્યતે વક્તુમ્. કો હિ પ્રતિલબ્ધવિદ્યાગ્નિસમ્બન્ધસ્ ત્રૈવર્ણિકાધિકારસમ્પાદિતાસુ કામશ્રુતિષુ નિયતકાલવયોવસ્થમ્ ઉપનયનમાધાનં વા જધન્યવર્ણસ્યોપકલ્પયિતુમ્ ઉત્સહતે. અતસ્ ત્રૈવર્ણિકત્વપ્રયુક્તમ્ એવ યાગાદીનાં સ્વર્ગહેતુત્વમ્. ન મનુષ્યત્વમાત્રેણ શૂદ્રસમવાયિના પ્રયુજ્યતે. તદ્ યદિ કશ્ચિદ્ અનુમાનકુશલઃ પ્રયુઙ્ક્તે શૂદ્રકૃતો યાગઃ સ્વર્ગહેતુઃ મનુષ્યકૃતત્વાત્ ત્રૈવર્ણિકાચરિતયાગવદ્ ઇતિ. તસ્યાગમવિરોધઃ. નન્વ્ આગમવિરોધ ઉદાહૃત એવ, કિં પુનસ્ તદુદાહરણેન. ઉચ્યતે. પૂર્વમ્ અધર્મત્વાનુમાનસ્ય વૈદિકહિંસાવિષયસ્ય સાક્ષાદાગમવિરોધો વર્ણિતઃ, વ્યક્તમ્ એવ દૈક્ષપશુહિંસા વિધીયમાનત્વાદ્ અર્થસાધનમ્ ઇત્ય્ એતદ્ અવગમ્યતે, કથમ્ અસાવ્ અધર્મો ભવિષ્યતીતિ, ચોદનાલક્ષણસ્યાર્થસ્ય ધર્મત્વાત્. ઇહ તુ શૂદ્રકૃતસ્ય યાગાદેઃ સ્વર્ગહેતુતા ન સાક્ષાદાગમેન પ્રતિક્ષિપ્યતે. કિન્ તુ ત્રૈવર્ણિકાધિકારલાભાદ્ અર્થાદ્ ઇતરનિરાસ ઇતિ વિશેષઃ

અપ્રયોજકોદાહરણચ્છલેનેદાનીં પરોપાલમ્ભનાર્થમ્ ઉદાહરણાન્તરાણિ દર્શયતિ -- કૃતે તિ દ્વયેન. પ્રયત્નાનન્તરજ્ઞાનસદૃશાઃ પ્રત્યયાનવસ્થાનાદયો ઽભિમતાઃ તૈશ્ શબ્દગોચરૈસ્ તસ્ય વિનાશિતા ન પ્રયુજ્યતે. કૃતકત્વાદિપ્રયુક્તા હ્ય્ અસૌ. ન ચ કૃતકત્વમ્ એવ પ્રયત્નાનન્તરદર્શનેન સાધયિતું શક્યમ્. આકાશાદિભિર્ વ્યભિચારાત્. યદિ તર્હિ સાવયવત્વપ્રયુક્તા વિનાશિતા,{3,23}કિમ્ ઇદાનીં નશ્વરાણિ ભુવનાનિ ભુવનસન્નિવેશાશ્ ચ મહીમહીધરોદધિપ્રભૃતયઃ. સત્યમ્. સર્વમ્ એવ સાવયવં વિનાશધર્મકમ્, મહીમહીધરાદયો ઽપિ સમાસાદિતસ્વાવયવસંયોગવિભાગવિશેષા ભાગશો નશ્યન્ત્ય્ એવ. નિરન્વયમ્ તુ વિનાશં ન કસ્યચિદ્ અભ્યુપગચ્છામઃ. એવં મહાભૂમેર્ અપ્ય્ આવાપોદ્વાપભેદાન્ નાશો દર્શયિતવ્યઃ. તથા યદ્ અપિ વૈશેષિકૈર્ જાતિમત્ત્વાદ્ ઐન્દ્રિયકત્વાચ્ ચ શબ્દાનિત્યત્વમ્ અનુમિતં, તદ્ અપ્ય્ અયુક્તમ્. એતદ્ ધિ જાતિમત્ત્વાદિ વસ્તુસન્માત્રનિબન્ધનમ્ એવ નિત્યાનિત્યસાધારણમ્, નાનેનાનિત્યતા સાધ્યતે. કિમ્ ઇદં વસ્તુસન્માત્રનિબન્ધનમ્ ઇતિ, પરમાર્થસન્નિબન્ધનમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ. પરમાર્થસન્ત એવ ઘટાકાશાત્માદય ઇન્દ્રિયવિષયા જાતિમન્તશ્ ચ, ન ભ્રાન્તિસંવિદિતાઃ શશવિષાણાદય ઇવેતિ

એવમ્ અપ્રયોજકસ્યાસાધકત્વમ્ ઉક્તમ્ ઉપસંહરતિ -- તસ્માદ્ ઇતિ. અયમ્ અર્થઃ -- ય એવ નિષિદ્ધત્વાદિર્ અર્થો યસ્યાધર્મત્વાદેસ્ સાધનશક્તિયુક્તત્વેનાવગતઃ. અસ્મિન્ સત્ય્ અમુના ભવિતવ્યમ્ ઇતીદૃશ્યા શક્ત્યાવધાર્યત ઇતિ યાવત્. નિયમ્યશક્તિર્ એવ હિ સાધનશક્તિર્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે, નિયતાવગતો હિ નિયામકં શક્નોતિ (ગમયિતું) નાન્ય ઇતિ, (સ) નિયમ્ય એવ ગમકો ન પ્રસઙ્ગાન્વિતો હિંસાત્વાધિઃ. નિષિદ્ધત્વેનાન્વેતુમ્ અભિપ્રવૃત્તેનાધર્મત્વેન પ્રસઙ્ગાદ્ ધિ હિંસાત્વમ્ અપ્ય્ અન્વિતમ્ ઇતિ પ્રસઙ્ગાન્વિતં હિંસાત્વં નાધર્મત્વસ્ય ગમકં ભવતીતિ

એવં તાવત્ સર્વપ્રકારો ઽનુમાનાઙ્ગભૂતસ્ સમ્બન્ધપદાર્થો વ્યાખ્યાતઃ. ઇદાનીમ્ એકદેશદર્શનાદ્ એકદેશાન્તરે બુદ્ધિર્ ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્. તત્ર ચૈતદ્ એવ તાવદ્ વક્તવ્યમ્. સ્વતન્ત્રૈકદેશદર્શનાત્ તથાવિધૈકદેશાન્તરે જ્ઞાનમ્ અનુમાનમ્ ઇત્ય્ આપદ્યેત. તચ્ ચાયુક્તમ્. સ્મરણં હિ તત્, કથમ્ અનુમાનં ભવેત્.{3,24}અથૈકદેશદર્શનાદ્ એકદેશાન્તરવિશિષ્ટ એકદેશ્યનુમાનસ્ય વિષય ઇષ્યતે. તન્ ન. અનુપાત્તત્વાત્. ન હ્ય્ અત્રૈકદેશી કેનચિચ્છબ્દેનોપાત્તઃ. અતસ્ તદનુપાદાનાન્ ન્યૂનં લક્ષણમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- ઉપાત્ત ઇતિ. યદ્ય્ અપિ સ્વશબ્દેન નૈકદેશ્યુપાત્તસ્ તથાપ્ય્ એકદેશશબ્દાભ્યામ્ એવાર્થાદ્ આક્ષિપ્યત ઇતિ ન ન્યૂનત્વદોષ ઇતિ

અર્થાક્ષેપે કારણમ્ આહ -- અપરાર્થ ઇતિ. ન હિ ધૂમાદિસ્વરૂપમાત્રમ્ અપરાર્થીભૂતમ્ એકદેશપદાસ્પદં ભવતિ. ન ચ પરસ્પરાપેક્ષયૈકદેશવાચોયુક્તિર્ ઉપપદ્યતે. ન હ્ય્ અગ્ન્યૈકદેશો ધૂમ ઇતિ કસ્યચિત્ પ્રતિપત્તિર્ અસ્તિ. ન ચાગૃહીતે ઽગ્નૌ તદેકદેશતયા ધૂમો ઽવગન્તું શક્યતે. ગૃહીતે ચ તસ્મિન્ન્ અનુમેયાભાવઃ. અત એકદેશત્વાનુપપત્ત્યૈવ તદાશ્રયઃ કશ્ચિદ્ એકદેશ્ય્ અવગમ્યત ઇતિ સિદ્ધમ્ ઇતિ

નન્વ્ આક્ષિપ્યતામ્ એકદેશશબ્દાભ્યામ્ એકદેશી. તદ્ એકત્વં તુ કુતો વગમ્યતે. અતઃ ક્વચિદ્ એવ ધૂમં દૃષ્ટ્વા ક્વચિદ્ એકદેશ્યન્તરે ઽનુમાનં ન સ્યાત્. ઐકાધિકરણ્યં ત્વ્ એકદેશયોર્ ન સિધ્યતિ, અનુપાદાનાદ્ ઇત્ય્ અત આહ -- સ એવે તિ. પૂર્વપ્રકૃતમ્ એકદેશવાન્ ઇતિ વિવક્ષિતૈકસઙ્ખ્યમ્ એકદેશિનં પ્રત્યવમૃશતિ સ એવેતિ. સ ખલ્વ્ એક એવૈકદેશી ગમ્યગમકરૂપઃ ઉભયાત્મકત્વાત્. તસ્ય હિ તૌ નામ વક્ષ્યમાણાત્માનૌ સ્તઃ, યદ્દ્વિરૂપત્વમ્ અર્હતિ. નન્વ્ એકત્વં નૈકદેશિનો ઽનુપાત્તં લભ્યત ઇત્ય્ ઉક્તમ્. ન. જ્ઞાતસમ્બન્ધસ્યેત્ય્ એકવચનેનૈવોપાદાનાત્. એકદેશિનિ હ્ય્ અન્યપદા(?ર્થૈકસ્યૈ।ર્થે એ)કત્વમ્ એકવચનેનોપાત્તં, પ્રમાતૃપક્ષે ઽપિ પ્રથમોચ્ચરિતેનૈકદેશશબ્દેન સ્વાશ્રય એકદેશિન્ય્ આક્ષિપ્તે દ્વિતીયાપેક્ષાક્ષણે ઽપિ સ એવ બુદ્ધૌ વિપરિવર્તમાનસ્ તદાશ્રયત્વેનાવગમ્યતે નાન્યઃ. તત્પરિત્યાગે કારણાભાવાત્, તથા વ્યુત્પત્તિદર્શનાચ્ ચ. યથા દેવદત્તસ્યૈકત્ર કરે કઙ્કણમ્ અઙ્ગુલીયકં કરાન્તર ઇતિ ન ભિન્નઃ કરાશ્રયો ઽવગમ્યતે. અપિ તર્હિ દેવદત્ત એક એવ. અતસ્ સિદ્ધમ્ એક એવૈકદેશી ગમ્યગમકરૂપ ઇતિ

{3,25} ઉભયાત્મા સન્ ગમ્યગમક ઇત્ય્ ઉક્તમ્. તાવ્ એવોભયાત્માનૌ દર્શયતિ -- અસિદ્ધેને તિ. યદિ હ્ય્ અસાવ્ એકદેશ્યસિદ્ધ એવ સ્યાત્ સિદ્ધો વા, તદા ન દ્વિરૂપતાં લભતે. સ તુ ધૂમવદાદિના રૂપેણ પ્રત્યક્ષસિદ્ધો ઽગ્નિમદાદિના ચાસિદ્ધ ઇતિ દ્વ્યાત્મકત્વાદ્ ઉભયોપપત્તિર્ ઇતિ. આહ -- અસ્ત્વ્ અર્થાદ્ ઉપાત્ત એકદેશી. સ ચૈકો ગમ્યો ગમક ઇતિ. સ તુ કથં પ્રમાતૃભિર્ ઉપાદાતવ્ય ઇતિ. ન ચ તદુપાદાનપ્રકારઃ કશ્ચિદ્ ભાષ્યકારેણોપાત્તઃ. અતઃ પુનર્ અપિ ન્યૂનત્વમ્ ઇત્ય્ અત આહ -- આત્ત ઇતિ. તત્ર નામ વિશેષોપાદાનમ્ આશ્રીયતે, યત્ર વિશેષવિવક્ષા. ન ત્વ્ ઇહ વિશેષો વિવક્ષિતઃ. સ હ્ય્ એકદેશી પ્રમાતૃવિવક્ષાવશેન પૃથગભિન્નો વૈકદેશશબ્દાભ્યામ્ ઉપાત્તો ભવતુ. ઉભયથાનુમાનવ્યવહારદર્શનાદ્ ઇતિ

તમ્ એવોભયથા વ્યવહારં દર્શયતિ -- અનિત્ય ઇતિ. નિગદવ્યાખ્યાતો ગ્રન્થઃ

એકદેશી ગમ્યો ગમકો ભેદાભેદાભ્યામ્ ઉપાત્ત ઇતિ દર્શિતમ્. કિયતિ પુનર્ અનુમાનસ્ય વ્યાપાર ઇતિ ભવતિ સંશયઃ. ભવતિ હિ વિશિષ્ટાર્થપ્રતીતાવ્ અપિ વિશેષણમાત્રપર્યવસાયિ પ્રમાણમ્. યથા શબ્દઃ. સ ખલ્વ્ આકૃતિવિશિષ્ટાયાં વ્યક્તૌ ધિયમ્ આદધાતિ, અથ ચાન્વયવ્યતિરેકાભ્યામ્ આકૃતિમાત્રપર્યવસાયીતિ નિશ્ચીયતે. તદ્ ઇહાપિ યદિ તદ્વદ્ એવ વિશેષણમાત્રપર્યવસાયિ પ્રમાણમ્ ઇષ્યતે, તતસ્ સિદ્ધસાધ્યત્વમ્. સિદ્ધં હિ સમ્બન્ધજ્ઞાનકાલે ઽગ્નિમાત્રમ્. કિં તદનુમાનેન. યદિ તુ દ્વિખણ્ડદણ્ડ્યાદિશબ્દવદ્વિશિષ્ટમ્ એવાનુમાનં ગોચરયતીતીષ્યતે. તત્ર સમ્બન્ધગ્રહણાભાવાદ્ અ(ન)નુમેયત્વમ્. ન હ્ય્ અગ્નિમદ્વિશેષેણ પર્વતાદિનાન્વિતો ધૂમો દૃષ્ટઃ. ન ચ સમસ્તાગ્નિમત્સાધારણં{3,26}સામાન્યં કિઞ્ચિત્ સમસ્તિ. તદ્ભાવે ઽપિ પુનર્ અપિ સિદ્ધસાધ્યતૈવ. અત એવાહુઃ --
અનુમાભઙ્ગપઙ્કે ઽસ્મિન્ નિમગ્ના વાદિદન્તિનઃ ।
વિશેષે ઽનુગમાભાવસ્ સામાન્યે સિદ્ધસાધ્યતા ॥
ઇત્ય્ અત આહ -- એકદેશે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- દણ્ડ્યાદિશબ્દવદ્ વિશિષ્ટવિષયમ્ એવાનુમાનમ્. ન ચ સમ્બન્ધગ્રહણાભાવઃ. સકલોપાધિપરિત્યાગેન ધૂમવન્માત્રસ્યાગ્નિમત્તયા સમ્બન્ધાવગમાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ અસ્માભિઃ. અસત્ય્ અપિ સામાન્યે કેનચિદ્ એકેનોપાધિનાનન્તાનામ્ અપિ ભાવાનાં સમ્બન્ધો ગૃહ્યત એવ. યદ્ય્ અપિ ધૂમવાન્ અગ્નિમાન્ ઇતિ સામાન્યતો ઽવગતમ્, તથાપ્ય્ અયમ્ અસાવ્ ઇતિ વિશેષરૂપેણ પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ પ્રમાણવિષયત્વમ્ અપ્ય્ ઉપપન્નમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ એવેતિ. કસ્માત્ પુનર્વિશેષણમાત્રપર્યવસાય્ય્ એવ પ્રમાણં નેષ્યતે, અત આહ -- ન હી તિ

અસમ્ભવમ્ એવ દર્શયતિ -- ન ધર્મે તિ. ધર્મમાત્રં હિ સમ્બન્ધગ્રહણકાલે સિદ્ધમ્ ઇતિ ભવતૈવોક્તમ્ ઇતિ. એવમ્ એવ ધર્મિમાત્રાનુમાને સ્વતન્ત્રોભયાનુમાને વા સિદ્ધસાધ્યતા દર્શયિતવ્યેત્ય્ આહ -- તથે તિ

ધર્મધર્મ્યુભયેષ્વ્ એવાનુમેયેષુ યથાસઙ્ખ્યં દૂષણાન્તરાણ્ય્ આહ -- એકદેશસ્યે તિ

{3,27} એતદ્ એવ વિવૃણોતિ -- અનિત્યત્વાદય ઇતિ. પક્ષૈકદેશો હિ લિઙ્ગં બહ્વતિ. ન ચાનિત્યત્વાખ્યસ્ય ધર્મસ્ય સ્વતન્ત્રપક્ષીકૃતસ્ય કૃતકત્વં ધર્મ ઇતિ કથમ્ અપક્ષધર્મો લિઙ્ગં ભવિષ્યતિ. એવં ધ્વનિમાત્રે ઽપિ સ્વતન્ત્રે પક્ષીકૃતે ન કૃતકત્વસ્ય તેનાનુગમશ્ શક્યો દર્શયિતુમ્. ન હિ યત્ર યત્ર કૃતકત્વં તત્ર તત્ર ધ્વનિર્ ઇતિ નિયમસ્ સમ્ભવતિ. તથોભયસ્ય ધ્વન્યનિત્યત્વાત્મકસ્યોભયેન પક્ષધર્મત્વાનુગમાત્મકેન ન સમ્બન્ધ ઇત્ય્ અનાગતં સમ્બન્ધશબ્દં પૂર્વાપરાભ્યાં સમ્બન્ધ્ય તન્ત્રેણ વ્યાખ્યા કર્તવ્યેતિ. સમધિગતં તાવદ્ ધર્મધર્મ્યુભયેષાં વ્યસ્તસમસ્તાનાં ન સાધ્યત્વમ્ ઇતિ

અથ કસ્માદ્ ધર્મધર્મિસમ્બન્ધ એવ સાધ્યો ન ભવતીત્ય્ અત આહ -- સમ્બન્ધ ઇતિ. મિતાવ્ ઇતિ સાધનવાક્યમ્ અપદિશતિ. ન ખલુ પરીક્ષકસ્ સાધનવાક્યે સમ્બન્ધવાચિના કેનચિન્ નામ્ના ષષ્ઠ્યા વા સમ્બન્ધ ઉપાદીયતે. ન હ્ય્ એવં પ્રયુજ્યતે, અગ્નિપર્વતયોર્ અસ્તિ સમ્બન્ધઃ ધૂમવત્ત્વાદ્ ઇતિ. નાપિ પર્વતસ્યાગ્નિર્ ઇતિ. દેશમ્ એવ ત્વ્ અગ્ન્યાદિના વિશિષ્ટમ્ અનુમિમાના દૃશ્યન્તે. યદ્ એવં પ્રયુઞ્જતે, અગ્નિમાન્ પર્વત ઇતિ. સમ્બન્ધો ઽપિ નાનુમીયત ઇત્ય્ અતીતેન સમ્બન્ધ ઇતિ. ન પરં પ્રતિજ્ઞાયાં નોપાદીયતે, ઉદાહરણે ઽપિ ન તેનાનુગમો લિઙ્ગસ્ય નિર્દિશ્યતે. ન હિ ભવતિ દર્શનં, યત્ર યત્ર ધૂમસ્ તત્ર તત્રાગ્નિસમ્બન્ધ ઇતિ. ભવતિ તુ યો યો ધૂમવાન્ સ સો ગ્નિમાન્ ઇતિ દેશ એવ નિદર્શનં, તદ્ એતદ્ આહ -- ન ચાપી તિ. ઇહેતિ મિતિં પ્રત્યવમૃશતિ. એતદ્ ઉક્તં ભવતિ -- ન સાધનવાક્યે સમ્બન્ધસ્ સાધ્યતયોપાદીયતે નાપિ દૃષ્ટાન્તતયા નિર્દિશ્યતે ન ચાયથાપ્રતિભાસં પરીક્ષકાણાં વક્તુમ્ ઉચિતમ્ ઇતિ

{3,28} અપિ ચાયં સમ્બન્ધસ્ સાધ્યમાનસ્ સન્માત્રતયા વા સાધ્યતે, કેનચિદ્ વા ધર્મેણ વિશિષ્ટઃ. ન તાવદ્ વસ્તુસત્તામાત્રમ્ અનુમાનસ્ય વિષયઃ. ન ચ પર્વતાદિવત્ સિદ્ધસાધ્યરૂપમ્ આકારદ્વયં સમ્બન્ધો વહતિ, યેનાનુમાનસ્ય વિષયો ભવેત્. તસ્માન્ ન કથઞ્ચિત્ સમ્બન્ધસ્ સાધ્ય ઇત્ય્ આહ -- ન ચે તિ. નન્વ્ અસતિ સમ્બન્ધે વિશિષ્ટ એવ સાધયિતું ન શક્યતે. નાસ્તિ નામ સ પ્રકારઃ, યદસમ્બન્ધ્યમાન એવાગ્નિના પર્વતસ્ તદ્વિશિષ્ટો ભવતીત્ય્ અત આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ વ્યાન્તેન. ન(નુ) સત્યમ્ અસતિ સમ્બન્ધે વિશિષ્ટો ન ભવતિ, ન ત્વ્ એતાવતા સમ્બન્ધસાધ્યતા સિધ્યતિ, વિશિષ્ટસાધ્યત્વાન્યથાનુપપત્ત્યૈવ ત્વ્ અર્થગૃહીતા મતુબર્થસ્ય સમ્બન્ધસ્ય સાધ્યતા ન પુનઃ સ્વતન્ત્રસ્યેતિ. અત્રૈવ દૃષ્ટાન્તમ્ આહ -- યથે તિ. દણ્ડ્યાદિશબ્દા હિ દણ્ડાદિવિશિષ્ટમ્ એવાભિદધાનાસ્ સમ્બન્ધમ્ અપ્ય્ અર્થાદ્ ઉપાદદતે, ન ત્વ્ અભિદધતિ. તદ્વદ્ ઇહાપિ પર્વતો ઽગ્નિમાન્ ઇતિ સાધ્યમાને ઽર્થગૃહીતો ઽગ્નિસમ્બન્ધઃ, ન પુનસ્ સ એવ સાધ્યતે. યથા દણ્ડ્યાદિશબ્દતો વિશિષ્ટાર્થપ્રતીતૌ સત્યાં સમ્બન્ધો નાન્તરીયકો ભવતિ, એવમ્ અત્રાપિ વિશિષ્ટે સાધ્યમાને નુનિષ્પાદી ભવતીત્ય્ અર્થઃ.
ઇદં તુ ચિન્તનીયમ્. કથં દણ્ડ્યાદિશબ્દા વિશિષ્ટવચના ઇતિ. મત્વર્થીયપ્રત્યયાન્તા હિ તે. સ ચાસ્યાસ્મિન્ નાસ્તીતિ સમ્બન્ધે સ્મર્યતે, અતસ્ સમ્બન્ધ એવાત્ર પ્રત્યયાર્થઃ. સ ચ પ્રધાનઃ. પ્રકૃતિપ્રત્યયૌ પ્રત્યયાર્થં સહ બ્રૂતઃ પ્રાધાન્યેન ઇતિ સ્મૃતેઃ. ઇદં હિ ભેદેનૈવોભયોર્ અભિધાને પ્રાધાન્યપ્રતિપાદનાર્થં વચનમ્. પ્રધાનં ચ શબ્દાર્થઃ. અતસ્ સમ્બન્ધવચના એવ દણ્ડ્યાદિશબ્દા ઇતિ યુક્તમ્. અપિ ચ નાગૃહીતવિશેષણા વિશેષ્યતે બુદ્ધિર્ ઉત્પદ્યત ઇતિ વિશિષ્ટાભિધિત્સાયામ્ અવશ્યમ્ ભાવિ પ્રથમતરં વિશેષણાભિધાનમ્ આપતતિ તત એવ વિશિષ્ટાવગાહસિદ્ધેર્ ન તદ્યાવચ્છબ્દસ્યાભિધાનશક્તિર્ ઉપકલ્પયિતું{3,29}શક્યતે. અત એવાકૃતિવિશિષ્ટવ્યક્ત્યભિધાનમ્ આકૃત્યધિકરણે નિરાકરિષ્યતે. કિઞ્ ચ -- કૃત્તદ્ધિતસમાસેષુ સમ્બન્ધાભિધાનં ત્વતલ્ભ્યામ્ ઇતિ સ્મરતિ. કથં ચ તાભ્યાં તદ્ધિતવૃત્તૌ સમ્બન્ધો ઽભિધીયતે. યદિ તદ્ધિતાભિધેયો ન સ્યાત્. અભિધેયનિષ્કર્ષે હિ તયોઃ સ્મરણં, યસ્ય ગુણસ્ય હિ ભાવાદ્ દ્રવ્યે શબ્દનિવેશઃ, તદભિધાને ત્વતલાવ્ ઇતિ. તદ્ યદિ દણ્ડપુરુષસમ્બન્ધો દણ્ડિશબ્દસ્યાભિધેયઃ, તથા સતિ તન્નિષ્કર્ષે દણ્ડિત્વં દણ્ડિતેતિ ત્વતલોર્ અનુશાસનમ્ ઉપપદ્યતે. યથા ગોશબ્દાભિધેયં સામાન્યં ગોત્વમ્ ઇતિ ત્વ્ અપ્રત્યયેન નિષ્કૃષ્યતે. અતસ્ સમ્બન્ધ એવ દણ્ડ્યાદિશબ્દાનામ્ અભિધેય ઇતિ સામ્પ્રતં કથમ્ ઉચ્યતે નાન્તરીયકસ્ સમ્બન્ધ ઇતિ.
અત્રાભિધીયતે -- ન તાવત્ સ્મૃત્યનુસારેણ સમ્બન્ધવાચ્યત્વમ્ અધ્યવસાતું શક્યતે. શબ્દાનુશાસનમાત્રં હિ તદ્ અસ્યાસ્ત્ય્ અસ્મિન્ન્ (5.2.94) ઇતિ, ન પુનરર્થાનુશાસનમ્. અપિ ચ વૃત્તિવિગ્રહયોર્ અન્યથાન્યથા ગુણપ્રધાનભાવો દૃશ્યતે. યથા ચિત્રગુર્ ઇતિ ચિત્રાભિર્ ગોભિર્ વિશિષ્ટો દેવદત્તાદિર્ એવ વૃત્તૌ પ્રધાનતયાવગમ્યતે. વિગ્રહે તુ ચિત્રા ગાવો યસ્યેતિ ગવામ્ એવ દેવદત્તાદિર્ વિશેષણતયા ગુણભૂતઃ. તાશ્ ચ પ્રધાનમ્. વેદે ઽપિ રથન્તરસામા સોમ ઇતિ. તદ્ યદ્ય્ અપિ સ્મૃતિકારેણ ત(દ્ અ)સ્યેતિ વિગ્રહે સમ્બન્ધઃ પ્રધાનતયા ષષ્ઠ્યા નિર્દિષ્ટઃ, તથાપિ ગોમદાદિતદ્ધિતવૃત્તૌ તદ્વાન્ એવ પ્રધાનં ભવતિ, તથા પ્રતીતેઃ. ગોમચ્છબ્દો હિ પુરુષપ્રધાનો ભાસતે ન સમ્બન્ધપ્રધાનઃ. પાણિનેર્ અપિ ભગવતસ્ સમ્બન્ધાભિધાનદ્વારેણ વિશિષ્ટવાચ્યતૈવ પ્રતિપાદયિતુમ્ અભિમતા. વૃત્તૌ વિગૃહ્યમાણાયામ્ અવર્જનીય એવ ષષ્ઠીપ્રયોગઃ. તાવતા ચ તદર્થઃ પ્રધાનતયા વાચ્યત્વેન નિર્દિષ્ટ ઇતિ ભ્રાન્તિર્ ઉપજાયતે. અતો ન તાવત્ સ્મૃત્યનુસારેણ સમ્બન્ધસ્ય વાચ્યતા.
યત્ તુ પ્રથમતરં વિશેષણમ્ અભિધેયમ્ ઇતિ. સત્યમ્. ન ત્વ્ ઇહ સમ્બન્ધો વિશેષણમ્. દણ્ડો હિ દણ્ડિનો વિશેષણં ન સમ્બન્ધઃ. સ ચ પ્રકૃત્યા પ્રથમમ્ અભિહિત એવ. અત એવ નાનેકાભિધાનશક્તિકલ્પનાદોષઃ. નિર્ભાગશબ્દેષુ હિ ગવાદિષુ વિશિષ્ટપ્રતીતાવ્ અપિ વિશેષણમાત્રમ્ અભિધીયત ઇતિ યુક્તમ્. તત્ર હ્ય્ એકસ્યૈવોભયાભિધાનશક્તિકલ્પનાદોષો ભવતિ. દણ્ડ્યાદિશબ્દાસ્ તુ ભાગવન્તઃ. તેષુ ભિન્નાભ્યાં પ્રકૃતિપ્રત્યયાભ્યાંભિન્નૌ{3,30}વિશેષણવિશેષ્યાવ્ અભિધીયેતે ઇતિ કિમ્ અનુપપન્નમ્. અતઃ પ્રકૃત્યભિહિતપ્રથમતરાવગતદણ્ડવિશિષ્ટઃ પુરુષો દણ્ડિશબ્દેનાભિધીયતે. નન્વ્ અસતિ સમ્બન્ધે દણ્ડો વિશેષ્ટુમ્ એવ નરં ન શક્નોતિ. સત્યમ્. ન ત્વ્ એતાવતા સમ્બન્ધો વાચ્યો ભવતિ. ન હિ પૃથિવ્યામ્ અનવસ્થિતા ગાવો ન તદ્વન્તં વિશિંષન્તીતિ પૃથિવ્ય્ અપ્ય્ અભિધીયત ઇતિ યુક્તમ્ અભિધાતુમ્. યત એવ ત્વ્ અસતિ સમ્બન્ધે વિશિષ્ટાવગતિર્ અનુપપન્ના, અત એવ સમ્બન્ધો ઽપ્ય્ અર્થાદ્ અન્તર્ભાવ્યતે. ન ત્વ્ અભિધીયતે. યત્ તુ સમ્બન્ધાભિધાને ત્વતલોર્ અનુશાસનમ્ અસતિ સમ્બન્ધવાચ્યત્વે ઽનુપપન્નમ્ ઇતિ, તદ્ અયુક્તમ્. ન હ્ય્ અભિધેયનિષ્કર્ષે ગોમદાદિષુ ભાવપ્રત્યયાનુશાસનમ્, અપિ તર્હિ અભિધેયનિષ્કર્ષે હિ યસ્ય ગુણસ્ય હિ ભાવાદ્ ઇતિ ત્વ્ અભિધેયનિષ્કર્ષાર્થમ્ એવ સ્મરણમ્. ઇતરથા ત્વ્ અનેનૈવ ગતાર્થત્વાત્ કૃત્તદ્ધિતસમાસેષ્વ્ ઇત્ય્ અવચનીયમ્ આપદ્યેત. અતઃ પ્રાક્ પ્રતીતે એકનિમિત્તસમ્બન્ધિવિશિષ્ટે ઽપરસ્મિન્ સમ્બન્ધિન્ય્ અભિહિતે ઽર્થગૃહીતસ્ સમ્બન્ધો નાભિધેયપક્ષે નિક્ષિપ્યતે. સર્વયૌગિકાનામ્ અપિ ચૈષૈવ દિગ્ દર્શયિતવ્યા. આહ ચ --
સર્વત્ર યૌગિકૈશ્ શબ્દૈર્ દ્રવ્યમ્ એવાભિધીયતે ।
ન હિ સમ્બન્ધવાચ્યત્વં સમ્ભવત્ય્ અતિગૌરવાત્ ॥
ઇતિ. અતો ઽનુમેયાન્તરાસમ્ભવાદ્ વિશેષણવિશેષ્યભૂતૌ ધર્મધર્મિણાવ્ એવાનુમાનસમધિગમ્યાવ્ ઇતિ ॥ 32 -- 33 ॥
ઉપસંહરતિ -- વિશેષણે તિ ગમ્યાવ્ ઇત્યન્તેન. સ ચાયમ્ અઙ્ગાઙ્ગિભાવઃ કૈશ્ચિદ્ વિકલ્પેનાશ્રિતઃ. એવં હિ મન્યન્તે. સર્વથા હિ ધર્મમાત્રે ધર્મિણિ વા સ્વતન્ત્રે પ્રમીયમાણે સિદ્ધસાધ્યતાદિદોષો ભવતિ ન વિશિષ્ટપ્રમાયામ્. વિશિષ્ટતા તુ કદાચિત્ કસ્યચિદ્ યથાભિપ્રાયં ભવતુ નામ, ન કિઞ્ચિદ્ દુષ્યતિ. સર્વથા તાવત્ ધર્મિણ એવ પર્વતાદેર્ અગ્ન્યાદિધર્મસ્ તદ્ધર્મેણૈવ ધૂમાદિનાવગન્તવ્યઃ. સ તુ ધર્મો વિશેષણભૂતો વિશેષ્યભૂતો{3,31} વાવગન્તવ્ય ઇતિ ન કશ્ચિદ્ વિશેષઃ. ઉભયથાપિ સ્વતન્ત્રાનુમાનાભાવાદ્ ઇત્ય્ આહ -- અઙ્ગે ત્ય્ અવધાર્યતે ઽન્તેન ॥ 34 -- 35 ॥

અત્ર દૂષણમ્ આહ -- અત્રે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- લૌકિકાનિ હિ પ્રમાણાનિ લક્ષણકારૈર્ અપિ યથાલોકમ્ એવાનુગન્તવ્યાનિ. ન તુ વિપરીતમ્. ન હ્ય્ અગ્નિઃ પર્વતવિશિષ્ટ ઇતિ લોકો બુધ્યતે. અપિ તુ પર્વતો ઽગ્નિમાન્ ઇતિ. તથા સ્વયમ્ અનુમાનેન પ્રતિપન્નમ્ અર્થં તેનૈવ પરં પ્રતિપાદયન્તો લૌકિકા ધર્મિણા વિશિષ્ટમ્ એવ હેતું પ્રયુઞ્જાના દૃશ્યન્તે, યથાગ્ન્યનુમાન એવ ધૂમવત્ત્વાદ્ અગ્નિમાન્ ઇતિ. તચ્ ચેદમ્ અગ્નૌ દેશેન વિશિષ્ટે નુમીયમાને નોપપદ્યતે. વિશેષણતયા હિ પર્વતવિશિષ્ટો ઽગ્નિર્ ઇતિ ધર્મિણ્ય્ ઉપાત્તે ધૂમવત્ત્વાદ્ ઇતિ હેતુધર્મેણ તસ્ય સમ્બન્ધો ન સ્ફુટં પ્રકાશતે. ધર્મધર્મિતયાવગતસ્ય હેતુત્વમ્. ન ચ ગુણભાવોપાત્તો ધર્મી હેતુધર્મસમ્બન્ધમ્ અર્હતિ, ગુણાનાં પરસ્પરાસમ્બન્ધાત્. અતો ઽસ્માત્ પરાર્થહેતુપ્રયોગવિશેષાદ્ એવ લૌકિકાનામ્ ઈદૃશી પ્રતિપત્તિર્ ઉન્નીયતે. યત્ સ્વયમ્ અપિ ધર્મવિશિષ્ટમ્ એવ ધર્મિણં બુધ્યતે ન વિપરીતમ્ ઇતિ

યદિ તર્હિ ધર્મિણો હેતુધર્મેણ સમ્બન્ધો ન સ્ફુટઃ કેન તર્હિ પ્રસજ્યત ઇત્ય્ અત આહ -- પ્રધાનત્વાદ્ ઇતિ. ધ્વનિવિશિષ્ટમ્ અનિત્યત્વં કૃતકત્વાદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યમાને ઽનિત્યત્વાખ્યેન ધર્મેણૈવ સાધ્યતયા પ્રધાનભૂતેન કૃતકત્વાદિહેતુસ્ સમ્બધ્યેત ન ધ્વનિના ગુણભૂતેન. સર્વસ્ય હ્ય્ એકવાક્યગતસ્ય પ્રધાનાન્વય એવ યુક્તઃ. પ્રધાનસમ્બન્ધે ચ હેતોર્ અપક્ષધર્મત્વમ્. ન હિ કૃતકત્વમ્{3,32}અનિત્યત્વસ્ય ધર્મઃ, કિં તર્હિ ધ્વનેઃ. અતો ધર્મ્ય્ એવ ધર્મવિશિષ્ટઃ સ્વયં પ્રમાતૃભિર્ અવગમ્યતે. તથૈવ પરસ્મૈ પ્રતિપાદ્યત ઇતિ યુક્તમ્ ઇતિ. યદિ તૂચ્યતે, સત્યં પ્રધાનતયા ધર્મેણ હેતોસ્ સમ્બન્ધો વાક્યાદ્ અવગમ્યતે, લિઙ્ગબલીયસ્ત્વેન તુ વાક્યં બાધિત્વા ધર્મિણૈવ સમ્બન્ધઃ કલ્પયિષ્યતે. હેતુધર્મસ્ય હિ ધર્મિણૈવ સમ્બન્ધયોગ્યતા ન ધર્મેણ, અતો ધર્મસમ્બન્ધાભાવાદ્ ધર્મિણૈવ સમ્બન્ધો ભવિષ્યતીત્ય્ અત આહ -- તત્રે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- સત્યમ્ એવં ધર્મિણા સમ્બન્ધઃ સિધ્યતિ. કિં ત્વયમ્ એવ ક્લેશો યદ્વાક્યસ્વરસભઙ્ગો નામ. અત એવાહ -- કલ્પ્યો ઽસાવ્ ઇતિ. અન્યથાપ્રતિપન્નસ્યાન્યથાકલ્પનૈવ દોષ ઇતિ ભાવઃ

ધ્વનેઃ કૃતકત્વાદ્ ઇતિ વા પુનર્ધર્મ્યુપાદાનેન હેતુર્ વિશેષણીયઃ, ન ચૈવં પ્રયોક્તારઃ પ્રયુઞ્જાના દૃશ્યન્ત ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- ધ્વનેર્ ઇતિ. યસ્ તુ વદતિ ધર્મિણ્ય્ અપિ વિશિષ્ટે સાધ્યે ઽન્વયોપદર્શનવેલાયાં યત્ર યત્ર કૃતકત્વમ્ ઇત્ય્ ઉક્તે ધ્વનિર્ એવ પ્રધાનતયા સમ્બધ્યેત નાનિત્યત્વં ગુણભૂતત્વાદ્ ઇતિ તં પ્રત્યાહ -- અન્વયસ્યે તિ. અન્વયોપદર્શનકાલે હિ ભેદેનૈવ ધર્મમ્ ઉપાદદતે. યત્ર યત્ર કૃતકત્વં તત્ર તત્રાનિત્યત્વમ્ ઇતિ ન તત્ર પ્રધાનસમ્બન્ધાશઙ્કા. અતઃ પ્રતિજ્ઞાવસ્થાયાં ધર્મવિશિષ્ટે ધર્મિણિ સાધ્યમાને યો ગુણભાવ આસીત્. નાસૌ દૃષ્ટાન્તવાક્યે દુષ્યતિ. હેતુસ્ ત્વ્ અવિશિષ્ટ એવ તાર્કિકૈઃ પ્રયુજ્યત ઇત્ય્ ઉક્તમ્. તત્રાવિશેષિત એવ પ્રયુક્તે ભવતિ પ્રધાનભૂતધર્મસમ્બન્ધાશઙ્કેતિ. યસ્ તુ વદતિ ષષ્ઠ્યન્તેન ધ્વનિનાનિત્યત્વં વિશેષ્યતે ધ્વનેર્ અનિત્યત્વમ્ ઇતિ. એવં ચ કૃતકત્વાદ્ ઇત્ય્ અસ્યાવિપરિણતવિભક્તિકેન ધ્વનિનૈવ સમ્બન્ધઃ સ્ફુટો ભવતિ. ધર્મસમ્બન્ધ એવ યથાવદ્ વિભક્તિવિપરિણામેન સ્યાત્. સ ચાન્યાય્ય ઇતિ સ વક્તવ્યઃ. નિરાકૃતો ઽયં પક્ષો વાર્તિકકૃતૈવ --
સમ્બન્ધો ઽપ્ય્ અનુપાદાનાન્ નામ્ના ષષ્ઠ્ય્ અપિ વા મિતૌ
ઇતિ. ષષ્ઠીનિર્દેશે હિ સમ્બન્ધ એવ સાધ્યો ભવેત્. તસ્ય ચ સાધ્યતા નિરાકૃતૈવ. વિશિષ્ટસાધ્યપક્ષ એવ સ્થિત્વા ધર્મિવિશિષ્ટતા અધર્મસ્યેદાનીં{3,33}નિરાક્રિયતે. કિમ્ અત્ર સમ્બન્ધસાધ્યત્વં પુનર્ ઉપક્ષિપ્યતે. તદલમ્ અનેન બાલભાષિતેનેતિ

અપિ ચ અગ્નેર્ દેશવિશિષ્ટત્વે સાધ્યમાને વક્ષ્યમાણસમસ્તપક્ષપ્રકારાણામ્ અસમ્ભવો ઽપીત્ય્ આહ -- અગ્નેર્ ઇતિ. દૂષણાન્તરસમુચ્ચયે ચકારઃ. એતદ્ ઇતિ વક્ષ્યમાણલક્ષણપ્રતિનિર્દેશ ઇતિ. તાન્ એવ પક્ષપ્રકારાન્ વક્તું સંક્ષિપ્ય પ્રતિજાનીતે -- વિશિષ્ટે તિ

ઇદાનીં વિભજ્ય તાન્ એવ દર્શયતિ -- યો ઽગ્નિર્ ઇત્ ઈત્ય્ અન્તેન. નિગદવ્યાખ્યાતો ગ્રન્થઃ. વિવેકસ્ તુ પક્ષાણાં પ્રણિહિતૈર્ અવગમ્યત ઇતિ. ઇહચાદ્યયોર્ દ્વયોઃ પક્ષયોસ્ સિદ્ધસાધ્યતા દોષઃ. સિદ્ધો હિ ક્વચિદ્ અગ્નિઃ, દૃષ્ટપૂર્વો ઽપિ પૂર્વદેશાધિકરણસ્ સિદ્ધ એવ કિં તત્ પ્ર(સા)ધાનેન. પરેષુ તુ પઞ્ચસુ પક્ષેષુ પ્રમાણાન્તરવિરોધ ઇત્ય્ આહ -- ઇહ ત્વ્ ઇતિ. સિદ્ધસાધ્યતા સુપ્રકાશૈવ ॥ 40 -- 42 ॥
વિરોધં પ્રપઞ્ચયતિ -- વ્યાપ્તિર્ ઇતિ. યત્ તાવત્ યો ઽગ્નિઃ સો ઽનેન યુક્ત ઇત્ય્ ઉક્તં તદ્ અયુક્તમ્. ન હ્ય્ અનેન દેશેન સર્વાગ્નયો વ્યાપ્યન્તે દેશસ્યાવૈભવાત્ સર્વાગ્નીનાં ચાત્રાસન્નિધાનાત્, તદ્ભાવો હ્ય્ અત્રાભાવેન વિરુધ્યત ઇતિ

{3,34} યો દૃષ્ટો ઽનેન સો ઽથવેતિ યદ્ ઉક્તં તદ્ દૂષયતિ -- નાપિ પૂર્વસ્યે તિ. દૃષ્ટસ્યાપ્ય્ અગ્નેર્ અનેન દેશેન વ્યાપ્તિર્ ન વિદ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ. યો ઽયં સ દેશમાત્રેણેત્ય્ અત્ર દૂષણમ્ આહ -- નાપી તિ દેશૈર્ અન્તેન. ન હ્ય્ એષ પુરઃસ્થિતો વહ્નિઃ સર્વૈર્ દેશૈર્ વિશેષ્યતે સર્વત્ર તસ્યાભાવાદ્ ઇતિ. પૂર્વેણ વાપ્ય્ અયમ્ ઇત્ય્ અત્ર વિરોધમ્ આહ -- પૂર્વેણે તિ. પૂર્વેણ દેશેનાસ્યાગ્નેર્ વિશેષ્યતા નાસ્ત્ય્ એવ, પૂર્વદેશસ્યાત્રાભાવાત્, અસ્ય ચ તત્ર. પૂર્વાનુભૂતસ્ય ત્વ્ અગ્નેર્ દેશમાત્રેણ સમ્બન્ધઃ પુરઃસ્થિતવહ્નેઃ સર્વદેશસમ્બન્ધનિરાકરણેનૈવ તુલ્યન્યાયતયા નિરાકૃત ઇતિ ન પૃથગુપન્યસ્ય દૂષિત ઇતિ

એવં સપ્તસુ પક્ષેષુ નિરાકૃતેષ્વ્ અષ્ટમઃ પક્ષો ઽવશિષ્યતે એતદ્ દેશવિશિષ્ટો વા યો ઽયમ્ અગ્નિર્ ઇતિ તન્નિરાકરોતિ -- એતદ્ ઇતિ. અયં પુરઃસ્થિતો ઽગ્નિર્ અનેન દેશેન વિશિષ્ટ ઇતિ નૈતત્ સાધયિતું શક્યમ્. ન હ્ય્ અપ્રત્યક્ષદેશો વહ્નિર્ અયમ્ ઇતિ નિર્દેષ્ટું શક્યઃ, નિતરાં વિશિષ્ટતયા સાધયિતુમ્. યસ્ તુ વદતિ સ્મૃત એવ વહ્નિર્ અનેન વિશિષ્ટઃ સાધ્યત ઇતિ, સ વક્તવ્યઃ. સ્વદેશકાલવર્ત્ત્ય્ એવ સ્મરણેન વિષયીકૃતઃ કથમ્ અસાવ્ અનેન દેશેન વિશેષ્ટું શક્યઃ. તદ્ એવંવાદિના નાપિ પૂર્વસ્યેત્ય્ અપિ નાલોચિતમ્. અનવચ્છિન્નસ્મૃતાવ્ અપિ ચ ધર્મો ધર્મિણો વિશેષણમ્ ઇતિ નેદં યુક્તિસાધ્યમ્. ધર્માણાં ધર્મિવિશેષણતયૈવ સર્વદાવગતેર્ ઇત્ય્ અલમ્ અનેનેતિ. દેશ એવ તુ પૂર્વાવગતો વિશેષ્યતામ્ અર્હતીત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- અગ્નેર્ ઇતિ ॥ 44 -- 45 ॥
યદિ ચાગ્નિર્ વિશેષ્યો ભવેત્ તતસ્ તસ્યૈવાયમ્ આદ્યો જ્ઞાનકાલો ભવેત્, પ્રસિદ્ધસ્યાપ્રસિદ્ધેન વિશેષણાત્. ઇહ ત્વ્ આદૌ પર્વત એવ જ્ઞાયતે. કથમ્ અસૌ પશ્ચાત્ પ્રત્યેષ્યમાણસ્યાગ્નેર્ વિશેષણં ભવતીત્ય્ આહ -- તજ્જ્ઞાને તિ. તદ્વૃત્તેનાગ્નિં નિર્દિશતિ. અગ્નેર્ જ્ઞાનકાલે હિ સ એવ દેશો બુદ્ધઃ, નાગ્નિઃ, અતઃ કસ્ય{3,35}દેશો વિશેષણં ભવતિ. પ્રમિતં હિ વસ્ત્વપ્રમિતેન ધર્મેણ પ્રમિત્સિતં ભવતિ કીદૃગ્ધર્મો ઽયમ્ ઇતિ. તથા ચ દેશ ઇતિ સ એવ પ્રમિત્સ્યતે, પ્રમીયતે ચ, ન પુનરગ્નિર્ ઇતિ. નનુ દેશો ઽપિ પ્રત્યક્ષાવગત એવેતિ કથમ્ અસાવ્ અનુમાનસ્ય વિષયો ભવિષ્યતીત્ય્ અત આહ -- દેશસ્યે તિ. સ્વરૂપમાત્રમ્ એવ હિ દેશસ્ય પ્રત્યક્ષેણાવગતમ્, અનુમાનેન તુ પાવકાદિવિશિષ્ટતા તસ્યાનુમીયત ઇતિ ન ગૃહીતગ્રાહિત્વમ્ ઇતિ. અતો ધર્મ્ય્ એવ ધર્મવિશિષ્ટઃ પ્રમેયઃ ન ધર્મો ધર્મિ વિશિષ્ટ ઇત્ય્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ ॥ 46 -- 47 ॥
એવં ચ દેશ એવાગ્નિવિશિષ્ટઃ પ્રમેયો ઽવતિષ્ઠતે. સ હિ ધર્મી, તદાશ્રયત્વાદ્ અગ્નેઃ. ન ત્વ્ અગ્નિઃ, અતદાશ્રયત્વાદ્ દેશસ્યેત્ય્ આહ -- સા દેશસ્યે તિ. અન્યે તુ પૂર્વાવગતધૂમમ્ અપ્ય્ અગ્નિવિશિષ્ટમ્ અનુમાનસ્ય પ્રમેયં મન્યન્તે. તદ્ અપિ સાધ્વ્ એવેત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- ધૂમસ્યાન્યૈશ્ ચ કલ્પિતે તિ. સા પ્રમેયતેતિ સમ્બન્ધઃ. અત્ર ચોદયતિ -- નન્વ્ ઇતિ. વિશિષ્ટો ઽનુમાનસ્ય વિષય ઇત્ય્ ઉક્તમ્. નાગૃહીતવિશેષણન્યાયેન લિઙ્ગમ્ અપિ શબ્દવદ્ વિશેષણમાત્રપર્યવસાય્ય્ એવ યુક્તમ્. શબ્દો હિ વિશેષણમાત્ર એવ વર્તત ઇત્ય્ આકૃત્યધિકરણે વક્ષ્યત ઇતિ

પરિહરતિ -- નૈવમ્ ઇતિ. કારણમ્ આહ -- ન હી તિ. અનેકશક્તિકલ્પનાભયેન હિ શબ્દસ્ય વિશેષણમાત્રપર્યવસાનમ્ ઇષ્ટમ્. લિઙ્ગં તુ પૂર્વાવગતપ્રતિબન્ધબલેન પ્રતિબન્ધકધિયમ્ ઉપકલ્પયતિ. તદ્ યાવતૈવ પ્રતિબદ્ધમ્ અવગતં તાવત્ય્ એવ પ્રતિબન્ધકે ધિયમ્ આદધાતિ. સર્વોપાધિપરિત્યાગેનાગ્નિમન્માત્રેણ ધૂમવત્ત્વં પ્રતિબદ્ધમ્ અવગતમ્ ઇત્ય્ અગ્નિમત્ત્વમ્ એવાનુમાપયતીતિ ન કશ્ચિત્ દોષ ઇતિ. ન ચ વિશેષણમાત્રમ્ અનુમેયં સિદ્ધસાધ્યત્વાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -{3,36} ન ચે તિ. વિશેષ્યો ઽપિ પર્વતાદિસ્વરૂપેણાવધારિતઃ સો ઽપિ નાનુમેય ઇત્ય્ આહ -- વિશેષ્ય ઇતિ

અતો વિશિષ્ટત્વેનૈવ રૂપેણાજ્ઞાનાત્ તસ્યૈવાનુમેયત્વમ્ ઇત્ય્ આહ -- વિશિષ્ટત્વેને તિ. અત્ર ચોદયતિ -- નન્વ્ ઇતિ. ધૂમો ઽપ્ય્ અગ્નિવિશિષ્ટો ઽનુમીયત ઇત્ય્ ઉક્તં, તદ્ અયુક્તમ્. પ્રતિજ્ઞાર્થૈકદેશત્વાદ્ ઇતિ

પરિહરતિ -- નૈતદ્ ઇતિ. સામાન્યવિશેષ્યાત્મા હિ ધૂમઃ, તત્ર વિશેષાત્મના પક્ષીકૃતસ્ય સામાન્યાત્મના હેતુત્વમ્ ઇતિ ન પક્ષૈકદેશતેતિ. સમધિગતં તાવદનુમાનસ્ય વિશિષ્ટો વિષય ઇતિ, સ્વરૂપમ્ એવ કિમ્ અસ્યેતિ ન જ્ઞાયતે. તદ્ યદિ ધૂમતજ્જ્ઞાનાદીનામ્ અનુમાનત્વમ્ ઇષ્યતે, તતઃ પ્રમાણફલયોર્ વિષયભેદઃ સ ચાયુક્તઃ. અત એવ ભિક્ષુણા એકમ્ એવ જ્ઞાનં પ્રમાણફલરૂપમ્ ઇતિ પ્રત્યક્ષમ્ ઉક્ત્વા તદ્ એવાનુમાને ઽપ્ય્ અતિદિષ્ટં પૂર્વવત્ ફલમ્ અસ્યેતિ. યદિ ત્વ્ અનુમેયજ્ઞાનમ્ એવ પ્રમાણમ્ ઇષ્યતે તતો ઽપ્ય્ અતિરિક્તફલાભાવઃ. અતો વક્તવ્યમ્ અનુમાનસ્ય સ્વરૂપમ્ ઇત્ય્ અત આહ -- ધૂમતજ્જ્ઞાને તિ. યત્ તાવત્ ભિક્ષુણા પ્રમાણ(?ફલ)મ્ એવ ફલમ્ ઇત્ય્ એકવિષયત્વલાભાદ્ આશ્રિતં, તત્ પ્રત્યક્ષવદ્ ઇહાપિ પ્રતિષેદ્ધવ્યમ્. ન હિ સાધ્યસાધનયોર્ અભેદં લૌકિકા મન્યન્તે. કો હિ વૃક્ષચ્છિદયા સાર્ધં પરશોર્ એકત્વમ્ આતિષ્ઠતે. વિષયભેદપરિહારસ્ તુ પ્રત્યક્ષોક્ત એવેહાપ્ય્ અનુસન્ધાતવ્યઃ. યથા હીન્દ્રિયાદિપ્રમાણપક્ષે યત્ર ફલં નિષ્પદ્યતે તદ્વિષયવ્યાપારાત્ સમાનવિષયત્વમ્ ઉપપાદિતમ્. એવમ્ ઇહાપિ ધૂમાદિપ્રમાણપક્ષે તદ્વ્યાપારાદ્ એવ પુરોદિતં વિષયૈકત્વમ્ અતિદેષ્ટવ્યમ્. અતો ધૂમસ્ તજ્જ્ઞાનં વા સમ્બન્ધસ્ તત્સ્મરણં વા પ્રમાણમ્ અસ્તુ, વિવક્ષાધીનત્વાત્ પ્રમાણફલભાવસ્યેતિ. યત્ તુ બુદ્ધેઃ{3,37}પ્રમાણ(?ફલ)ત્વે ફલાભાવ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. ભાષ્યકારો હિ બુદ્ધિર્ એવ પ્રમાણમ્ ઇતિ દર્શયતિ યત્ કારણમ્ અસન્નિકૃષ્ટે ઽર્થે બુદ્ધિર્ ઇતિ વદતિ. ન ચ ફલાભાવઃ, હાનાદેર્ એવ ફલત્વાત્. ન ચ સજાતીયમ્ એવ ફલમ્ ઇતિ રાજાજ્ઞા. ઉપયોગાદ્ ધિ સજાતીયમ્ અસજાતીયં વા ફલં ભવત્ય્ એવ. અસ્તુ વા સજાતીયમ્ એવ ફલં હાનાદિબુદ્ધિઃ ફલં ભવિષ્યતિ. ઉપકારાદિસ્મૃતિર્ વેત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- પ્રમેયધીર્ ઇતિ

યદિ ભાષ્યકારઃ પ્રમેયધિયઃ પ્રામાણ્યં મન્યતે, કથં તર્હિ ધૂમાદિપ્રમાણત્વાભ્યુપગમઃ અત આહ -- પ્રત્યક્ષે તિ. ઉક્તમ્ અસ્માભિર્ વિવક્ષાધીનં પ્રમાણત્વમ્ ઇતિ. તદ્ યદા ધૂમાદીનામ્ એવ પ્રકૃષ્ટસાધનત્વમ્ અવગમ્યતે, તદા તદ્ એવ પ્રમાણમ્. ભાષ્યકારેણાપિ બુદ્ધિર્ વા જન્મ વેત્યાદિના પ્રત્યક્ષાનિયમં દર્શયતા સર્વત્રૈવાનિયમસ્ તુલ્યયા દર્શિત એવ. અતો ન ધૂમાદિપ્રામાણ્યાભ્યુપગમે ભાષ્યવિરોધ ઇતિ

તચ્ ચેદમ્ અનુમાનં દ્વેધા બૌદ્ધા વિભજન્તે સ્વાર્થં પરાર્થં ચેતિ. યદાહુઃ --
અનુમાનં દ્વિધા સ્વાર્થં ત્રિરૂપાલ્ લિઙ્ગતો ઽર્થદૃક્
પરાર્થમ્ અનુમાનં તુ સ્વદૃષ્ટાર્થપ્રકાશકમ્ ॥
ઇતિ. તદ્ ઇદં દ્વૈવિધ્યમ્ અનુપપન્નમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- અનુમાને તિ. અસ્યાર્થઃ -- ગુરુશિષ્યસહાધ્યાયિવિરોધિપ્રતિવાદિભ્યઃ પરેભ્યો ઽનુમાનગૃહીતસ્યાર્થસ્ય તેનૈવાનુમાનેન પ્રતિપાદનં વાઞ્છતા યથા પૂર્વમ્ અસ્માભિઃ પ્રતિપાદિતઃ પક્ષો વિશિષ્ટો ધર્મી પ્રમીયત ઇતિ સ વક્તવ્યઃ. ઇદમ્ અત્રાકૂતમ્. સ્વયમ્ અનુમાનેન ગૃહીતમ્ અર્થં પરં પ્રતિપાદયિતું સાધનવાક્યમ્ એવ પ્રયુજ્યતે. પરસ્ તુ તતો વાક્યાત્ ત્રિરૂપં લિઙ્ગમ્ અનુસન્ધાય સ્વયમ્ એવ સાધ્યં વસ્તુ{3,38}બુધ્યતે, તદ્ અસ્ય સ્વાર્થમ્ એવાનુમાનમ્. વક્તુર્ અપિ સ્વયમ્ અર્થં પ્રતિપન્નવતઃ સ્વાર્થાનુમાનમ્ એવ, કતરદ્ અત્ર પરાર્થાનુમાનમ્ ઇતિ ન વિદ્મઃ. વચનં પરાર્થમ્ ઇતિ ચેત્. ન. અનનુમાનત્વાત્. વચનં પરાર્થમ્ ઇતિ તુ મૃષ્યામહે. યદ્ વદતિ દર્શનસ્ય પરાર્થત્વાદ્ ઇતિ, ન તુ તદનુમાનમ્, અત્રિરૂપલિઙ્ગજનિતત્વાદ્ અનર્થદૃક્ ચ. ત્રિરૂપાલ્ લિઙ્ગતો ઽર્થદૃગનુમાનમ્ ઇતિ વસ્ સિદ્ધાન્તઃ, અતઃ કથં વચનમ્ અનુમાનમ્. અથાનુમાનગોચરીકૃતાર્થપ્રતિપાદનસમર્થવચનપારાર્થ્યાદ્ અનુમાનં પરાર્થમ્ ઇત્ય્ ઉપચર્યતે, તતઃ પ્રત્યક્ષપ્રતિપન્નમ્ અપ્ય્ અર્થં બોધયદ્ વચઃ પરાર્થમ્ ઇતિ પ્રત્યક્ષમ્ અપિ પરાર્થમ્ આપદ્યેત. યદિ તુ સ્વલક્ષણવિષયત્વાત્ પ્રત્યક્ષસ્ય તસ્ય ચાશબ્દગોચરત્વાન્ ન પ્રત્યક્ષં પરાર્થમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તદ્ અયુક્તમ્. એવં હિ પ્રત્યક્ષગૃહીતાર્થવિપરીતાભિધાયિનાં તદ્વિરોધોદ્ભાવનવચનં ન યુજ્યતે. યો હિ પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધમ્ અર્થં પ્રતિજાનીતે નાગ્નિર્ ઉષ્ણ ઇતિ, સ વચનેન તં પ્રત્યક્ષવિષયમ્ અર્થં પ્રતિપાદ્ય નિરાક્રિયતે. પ્રત્યક્ષવિષયે તુ શબ્દાગોચરે તન્નોપપદ્યેત, અતઃ પ્રત્યક્ષવિષયમ્ અપિ શબ્દો વદતીત્ય્ અભ્યુપગન્તવ્યમ્. એવં ચ પ્રત્યક્ષવિષયવચનપરાર્થતયા કઃ પ્રત્યક્ષપરાર્થતાં વારયતીતિ દ્વૈવિધ્યાનુપપત્તિઃ. અતો યથોદિતઃ પક્ષ એવ વાચ્ય ઇત્ય્ ઉક્તવાન્.
ઇદં તુ વક્તવ્યમ્ -- કો ઽયં પક્ષો નામ, તદ્ ઉચ્યતે, પ્રતિજ્ઞાર્થઃ પક્ષઃ. કા પ્રતિજ્ઞા. સાધ્યસમર્પકં વચનમ્. યદાહુઃ -- સાધ્યનિર્દેશઃ પ્રતિજ્ઞેતિ. અતઃ સાધ્યઃ પક્ષ ઇત્ય્ આચક્ષ્મહ ઇતિ વાચ્યઃ પક્ષ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. તદ્વચનમ્ ઇદાનીમ્ ઉપન્યસ્યતિ -- તત્રે તિ. તત્ર પક્ષે ધર્મિણં પ્રથમમ્ ઉદ્દિશ્ય સાધ્યધર્મો ઽગ્ન્યાદિર્ વિધીયતે. યો ઽયં પર્વતઃ સો ઽગ્નિમાન્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ. ઇદં તુ પક્ષવચનં પ્રતિજ્ઞાપરનામાનમ્ એકે નાનુમન્યન્તે. વદન્તિ ચ કિમ્ અનેનાનર્થકેન, અન્તરેણાપિ પક્ષવચનમ્ અપેક્ષિતં સિધ્યત્ય્ એવ. હેતુર્ હિ સાધ્યસાધકઃ. ન પક્ષસ્ય વચનમ્. ન હ્ય્ અયમ્ આગમિકો ઽર્થઃ, હેતુવચનાનર્થક્યપ્રસઙ્ગાત્. આપ્તાનુસારેણ પક્ષવચનાદ્ અર્થનિશ્ચયે હેત્વભિધાનમ્ અનર્થકં સ્યાત્. વક્તૃગુણદોષાવધારણપ્રવણ એવ પ્રતિવાદી ભવેત્. હેત્વધીને તુ નિર્ણયે તચ્છક્તિર્ એવ નિરૂપયિતુમ્ ઉચિતા, કિં પ્રતિજ્ઞાવચનેન. હેતોશ્ ચ સામર્થ્યં સાધ્યાન્વયપ્રદર્શનેનૈવ સિદ્ધમ્. અતો યત્ કૃતકં તદ્ અનિત્યં શબ્દશ્ ચ કૃતક ઇત્ય્ ઉદાહરણોપનયમાત્રાદ્ એવ સાધ્યસિદ્ધેર્ અનર્થિકા પ્રતિજ્ઞા. હેતોર્ એવ તુ ત્રૈરૂપ્યં દર્શયિતવ્યમ્. તચ્ ચ દૃષ્ટાન્તદ્વયેનોપનયેન ચ કથ્યત ઇતિ કૃતમ્ અતિવિસ્તરેણ.
{3,39} યદિ તુ વિવાદમ્ આવેદયિતું પ્રતિજ્ઞાવચનમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તન્ ન. અવ્યાપકત્વાત્. યો હિ મન્યતે -- યદા ખલ્વ્ અયં શબ્દો નિત્ય ઇતિ પ્રતિજાનીતે તદેતરો ઽનિત્યવાદી વ્યુત્થિતો ભવતિ તતો જલ્પઃ પ્રવર્તત ઇતિ. તચ્ ચ નૈવમ્, અવ્યાપકત્વાત્. નેદં પ્રતિજ્ઞાવચનસ્ય વ્યાપકં પ્રયોજનમ્. વાદે અસમ્ભવાત્. શિષ્યવિષયો હિ સઃ. સ ચ તત્ત્વમ્ એવ બોધયિતવ્યઃ, અતો હેતુશક્તિમ્ એવ પ્રતિપાદ્ય તત્ત્વં બોધ્યત ઇતિ યુક્તમ્, કિં વિવાદ આદ્રિયતે, ન હિ તેન સહ વિવદિતવ્યમ્. જલ્પે સ્યાદ્ ઇતિ ચેદ્, ન. અન્યથાસિદ્ધેઃ. તત્રૈતત્ સ્યાત્ -- જલ્પે ખલુ વિવાદમ્ આજિહીર્ષુઃ પ્રતિજ્ઞાં પ્રણયતીતિ, તચ્ ચ નૈવમ્. અન્યથાસિદ્ધેઃ, અસત્ય્ અપિ હિ પક્ષવચને લક્ષ્યત એવ યથા ધ્વનિમ્ અનિત્યમ્ અનુમિનોતીતિ, યત્ કારણં, યત્ કૃતકં તદ્ અનિત્યં યથા ઘટ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા કૃતકત્વં ધ્વનેર્ ઉપનયતિ શબ્દશ્ ચ કૃતક ઇતિ. તતો જલ્પઃ પ્રવર્તિષ્યત એવ. વિતણ્ડા તુ યથા તથા વાદે દર્શિતે પ્રવર્તત એવ. ન હિ વૈતણ્ડિકસ્ય કિઞ્ચિત્ પરનિગ્રહાદ્ અન્યદ્ સાધ્યમ્ અસ્તિ. યદ્ અસૌ પ્રતિજ્ઞાવચનેન ક્વચિદ્ અર્થે સાધ્યમાને સ્વવિપરીતસિદ્ધિં મન્વાનો જાતોદ્વેગો વિવદેત્. અતઃ પ્રતિજ્ઞાવચનં કથાત્રયે ઽપ્ય્ અનુપયુજ્યમાનમ્ ઉપેક્ષણીયમ્ ઇત્ય્ આક્ષિપન્તિ.

અત્રાભિધીયતે -- સ્વદૃષ્ટાર્થપ્રકાશનં પરાર્થમ્ અનુમાનમ્ ઇતિ ભવદ્ભિર્ એવોક્તમ્. સ્વયં ચ કુતશ્ચિદ્ ધેતુવિશેષાત્ કિઞ્ચિત્ કેનચિદ્ ધર્મેણ વિશિષ્ટમ્ અવગતમ્ ઇતિ પરસ્મા અપિ તથૈવ કથ્યત ઇતિ યુક્તમ્. અસત્યાં તુ પ્રતિજ્ઞાયામ્ અનાશ્રયહેત્વાદય આકાશપતિતા ઇવ ભવેયુઃ. નનુ નાયં પક્ષવચનપુરસ્સરમ્ અજ્ઞાસીત્ સાધ્યમ્ ઇતિ કથં પરસ્મૈ તથા કથયતિ. મૈવમ્. યદ્ય્ અપિ શબ્દો ઽનિત્ય ઇતિ સ્વપ્રતિપત્તૌ નોચ્ચારિતં તથાપિ સવિકલ્પકત્વાદ્ અસ્યા બુદ્ધેર્ અસ્ત્ય્ એવાત્ર પ્રમાતુર્ વિશિષ્ટો વિકલ્પઃ, ઉચ્ચારણં તુ પરાર્થમ્ ઇતિ તન્માત્રં સ્વપ્રતિપત્તૌ નાસીત્. પરસ્ તુ નાનુચ્ચારિતેન શબ્દેન પ્રતિપાદયિતું શક્યત ઇત્ય્ ઉચ્ચાર્ય પ્રતિપાદ્યત ઇતિ શબ્દોચ્ચારણમાત્રમ્ અધિકમ્. યત્ તુ વાદે ઽનુપયોગ ઇત્ય્ ઉક્તમ્, તન્ ન, સુતરામ્ ઉપયોગાત્. જલ્પવિતણ્ડે હિ વિજિગીષમાણયોર્ દ્વયોઃ પ્રવર્તત ઇતિ પરં ભ્રામયિતું પ્રતિજ્ઞાવચનં ન પ્રયુજ્યેત. અવિવાદે તુ શિષ્યો ન વ્યામોહનીય ઇતિ વિશદતરમ્ એવ{3,40}પ્રતિજ્ઞાવચનેન સાધ્યત ઇતિ યુક્તમ્. ન હિ ન શબ્દદારિદ્ર્યં, યદ્ એનં તત્ત્વં બુભુત્સમાનમ્ ઉપસન્નમ્ અવિશદવચનેન પરિક્લેશયામ. ન ચૈવ જલ્પે ઽનુપયોગ ઇતિ. ઉક્તમ્ ઇદમ્ અસતિ હિ પ્રતિજ્ઞાવચને ઽનાશ્રયા હેત્વાદયો ન પ્રવર્તેરન્ન્ ઇતિ. ગુણભૂતા હિ તે પ્રધાનભૂતસાધ્યાપેક્ષાયાં સમ્બધ્યન્તે. તચ્ ચ નાસતિ સાધ્યનિર્દેશ ઉપપદ્યતે. નિર્દિષ્ટે હિ સાધ્યે કુત ઇત્ય્ અપેક્ષાયાં હેતુઃ સમ્બધ્યતે. તતઃ કથમ્ અયમ્ અવ્યાપ્તો ઽસ્ય સાધક ઇત્ય્ અપેક્ષિતે વ્યાપ્તિવચનમ્. ઇતરથા ત્વ્ ઐકાર્થ્યાભાવાદ્ એકવાક્યતૈવ ન સંવર્તેત. તથા હિ -- યત્ કૃતકં તદ્ અનિત્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્તે કૃતકત્વમ્ અનિત્યતયા સમ્બદ્ધમ્ ઇત્ય્ અનૂદિતમ્. પુનશ્ ચ શબ્દઃ કૃતક ઇતિ શબ્દસ્ય કૃતકતયા સમ્બન્ધો ઽનૂદિતઃ. પરસ્પરસમ્બન્ધે તુ ન પ્રમાણમ્. અસમ્બદ્ધમ્ ઇદં વાક્યદ્વયમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યેત, કૃતકં તાવદ્ અનિત્યં શબ્દો ઽપિ કૃતક ઇતિ સ્વરૂપાનુવાદમાત્રમ્ ઉભયોર્ ઇતિ શઙ્કા જાયેત, અર્થાન્તરં વાપદ્યેત. યથા ચાનિત્યત્વધર્મા કૃતકસ્ તથા શબ્દાત્મકો ઽપીતિ, તદ્ અત્ર સર્વે કૃતકાશ્ શબ્દાત્માન ઇતિ સાધુસમ્પાદિતમ્ આપદ્યેત. અતઃ પ્રધાનવાક્યાવયવપ્રતિજ્ઞા યદ્ અપહ્નૂયતે તન્ નાસ્તિકાનામ્ એવ સર્વાપલાપવાદિનાં શોભતે નેતરેષામ્. સા હિ સર્વવ્યવહારાણાં સારઃ. યદ્ આહુઃ --
સારં તુ વ્યવહારાણાં પ્રતિજ્ઞા સમુદાહૃતા ।
તદ્ધાનૌ હીયતે વાદી તરંસ્ તામ્ ઉત્તરો ભવેત્ ॥
ઇતિ સૂક્તો વાદિવચનપ્રકારો ધર્મિણમ્ ઉદ્દિશ્ય સાધ્યધર્મો વિધીયત ઇતિ ॥ 53 --54 ॥
નન્વ્ એવં સાધ્યવિશિષ્ટે ધર્મિણિ વિધીયમાને કેવલસાધ્યાન્વયાવગમાદ્ ધર્માન્તરવ્યુદાસો ભવેત્. તતશ્ ચાનિત્યશ્ શબ્દ ઇત્ય્ ઉક્તે ઽનિત્ય એવેત્ય્ અવધારણાદ્ અમ્બરગુણત્વાદયો ઽપિ તદ્ધર્મા ન ભવેયુઃ. એવં ચ હેતોર્ અપિ પ્રતિક્ષેપાત્ સાધ્યસિદ્ધિર્ અપિ દુર્લભૈવ. અસત્ય્ અવધારણે નિત્યો ઽપિ સ્યાદ્ ઇતિ નેષ્ટસિદ્ધઃ. અથ કથમ્ એકો નિત્યો ઽનિત્યશ્ ચેત્ય્ અર્થાત્ પ્રતિપક્ષપ્રતિક્ષેપઃ. સત્યમ્, અત એવ તન્નિવૃત્ત્યર્થમ્ અવધારણે ક્રિયમાણે ઇતરનિવૃત્તિર્ અપિ ભવેદ્ અત આહ -- નિયમ ઇતિ. સાધ્યધર્મવિવક્ષાપેક્ષયૈવ નિયમઃ કલ્પ્યતે, ન{3,41}પુનરવિરોધિનો ઽપિ ધર્માન્તરાત્. અતો ઽગ્નિમાન્ ઇતિ સાધ્યમાને ઽગ્ન્યભાવમાત્રમ્ એવ નિરાકૃતં ભવતિ, ન પુનઃ ધર્માન્તરમ્. યથા શુક્લઃ પટ ઇત્ય્ ઉક્તે તદ્વિરોધિનસ્ તદભાવસ્યૈવ નિવૃત્તિર્ ભવતિ, નાવિરોધિનાં સૂક્ષ્મત્વાદિધર્માણામ્ ઇતિ. અત્ર ચાસન્નિકૃષ્ટે ઽર્થ ઇત્ય્ ઉચ્યતે તસ્ય કો ઽર્થઃ. યદ્ય્ અનવગતપૂર્વમ્ એવાર્થમ્ અનુમાનં ગોચરયતીતિ, તન્ ન. સમ્બન્ધજ્ઞાનકાલ એવ હિ યાવદ્ધૂમાદિભાવિતયાગ્ન્યાદિસમ્બન્ધો ઽવગત એવ. અન્યથા નિયમ એવાવધારિતો ન સ્યાત્. ન ચાત્ર દેશકાલસમ્બન્ધો ઽધિક ઇતિ વક્તવ્યમ્. ધૂમસ્ય હિ દેશાદિસમ્બન્ધો ભાસતે નાગ્નેઃ. ધૂમોપલક્ષિતાશેષદેશસમ્બન્ધસ્ય સમ્બન્ધસમધિગમ એવાવસાયાત્. અત એવ કૈશ્ચિત્ સ્મરણાભિમાનનિરાસાર્થમ્ અસન્નિકૃષ્ટપદં વ્યાખ્યાતમ્. સ્મરણં હિ સન્નિકૃષ્ટાવમર્શોલ્લિખિતમ્ એવ પ્રાયશો ભવતિ, સ ઇતિ હિ તત્ પ્રવર્તતે. ન ચૈવમ્ અનુમાનમ્. અતો નેદં સ્મરણમ્. નન્વ્ અસત્ય્ અપિ તદુલ્લેખે સ્મરણમ્ ઉત્પદ્યત એવ. યથા પ્રમોષે. મૈવમ્. ગ્રહણકારણાભાષાદ્ ધિ તત્રાનુભવાકારપ્રવૃત્તમ્ અપિ જ્ઞાનં સ્મૃતિર્ ઇત્ય્ આસ્થિતમ્. ન હ્ય્ અસન્નિહિતરજતાદ્યવભાસકારણત્વમ્ ઇન્દ્રિયાણાં પ્રાપ્યકારિણાં સમ્ભવતિ. સ્મૃતિહેતુસ્ તુ પ્રાચીનાનુભવપ્રભાવિતા ભાવના સમસ્તીતિ સ્મૃતિર્ એવ પ્રમુષિતતદવમર્શા સેત્ય્ આશ્રિતમ્. ઇદં તુ પ્રત્યુત્પન્નલિઙ્ગાદિકારણબલાદ્ ઉત્પદ્યમાનં લૈઙ્ગિકજ્ઞાનમ્ અનુભવાકારપ્રવૃત્તં ન તદ્ભાવાદ્ ઉત્તારયિતું શક્યમ્. અનુભૂતિશ્ ચ નઃ પ્રમાણમ્. અતઃ પ્રમાણમ્ અનુમાનમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે. યદ્ય્ એવમ્ અસ્તુ તર્હીદમ્ એવાસન્નિકૃષ્ટપદસ્ય પ્રયોજનમ્. ન. ફલાભાવેનાપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગાત્. અધિકપરિચ્છેદફલં પ્રમાણં ભવતિ. પરિચ્છેદમાત્રસ્ય તુ ફલત્વે સ્મૃતાવ્ અપિ પ્રસઙ્ગઃ.
સાપિ હિ સ્વગોચરપરિચ્છેદાત્મિકૈવ જાયતે. સ્યાન્ મતમ્ -- અનપેક્ષં હિ નઃ પ્રમાણમ્. અપેક્ષતે ચ સ્મરણં ગ્રહણમ્. અતો ન પ્રમાણમ્ ઇતિ. તન્ ન. લૈઙ્ગિકે પ્રસઙ્ગાત્. તદ્ અપિ હ્ય્ એકદેશદર્શનાદિસાપેક્ષમ્ એવ. સ્વવિષયગ્રહણાપેક્ષં સ્મરણં નેદમ્ ઇતિ ચેન્ ન. ઇહાપિ તદપેક્ષણાત્. લૈઙ્ગિકમ્ અપિ હિ પ્રાચીનાગ્નિજ્ઞાનસાપેક્ષમ્ એવ. ન હ્ય્ અનવગતાગ્નેર્ અવિદિતસમ્બન્ધસ્યાગ્નિર્ અત્રેતિ મતિરાવિર્ અસ્તિ. ન ચ ગ્રહણં પ્રમાણમ્ એવેતિ રાજાજ્ઞા. ભ્રાન્તાવ્ અપિ પ્રસઙ્ગાત્. વિપરીતાવગ્રહો ઽપિ ગ્રહણમ્ એવ. ન ચ પ્રમાણમ્. ન ચાસૌ નાસ્તીતિ યથાર્થાયથાર્થજ્ઞાનવિભાગં વ્યાચક્ષાણૈર્ અસ્માભિર્ ઉક્તમ્ એવ. અપિ ચ અર્થે ઽનુપલબ્ધ ઇતિ સૂત્રયતા સૂત્રકારેણ{3,42}સર્વમ્ અનુપલબ્ધાર્થવિષયમ્ એવ પ્રમાણમ્ ઇતિ સૂત્રિતમ્. એતદ્ અપિ તદ્વ્યાખ્યાનાવસરે વર્ણિતમ્ એવ. અતો વ્યાખ્યેયમ્ અસન્નિકૃષ્ટાર્થગ્રહણમ્ અત આહ -- અસન્નિકૃષ્ટે તિ. અસ્યાર્થઃ -- દ્વેધા હિ સન્નિકૃષ્ટં ભવતિ તદ્રૂપપ્રમિતં વિપરીતનિરૂપિતં વા. તદુભયજિહાસયેયમ્ અસન્નિકૃષ્ટવાગ્ ઇતિ. કિં પુનસ્ તન્નિરાકરણમ્ અત આહ -- પ્રમિતસ્યે તિ. વ્યવહારાર્થં હ્ય્ અપ્રમિતપરિચ્છેદાય પ્રમાણમ્ અપેક્ષ્યતે ન વ્યસનેન. સ ચ સકૃત્પ્રમાણવ્યાપારાદ્ એવ સિદ્ધ ઇતિ ન પ્રમાણાન્તરાપેક્ષેતિ ॥ 55 -- 56 ॥

કિં પુનઃ પ્રમિતસ્ય પ્રમાણાન્તરાપેક્ષા ન જાયેત. અત આહ -- તાદ્રૂપ્યેણે તિ. વર્ણિતમ્ ઇદં - દ્વેધા હિ પ્રમિતં ભવતિ તાદ્રૂપ્યેણ વૈપરીત્યેનેતિ. તત્ર તાવત્ તાદ્રૂપ્યપરિચ્છેદે ન પરં પ્રમાણં ફલવત્. પૂર્વપરિચ્છેદાદ્ એવ તદર્થસિદ્ધેઃ. વૈપરીત્યપરિચ્છેદે તુ પ્રમાણાન્તરમ્ અનવકાશમ્ એવેતિ તદુભયનિરાકરણાર્થમ્ અસન્નિકૃષ્ટગ્રહણમ્ અર્થવત્. નન્વ્ એવમ્ અપ્રમાણમ્ એવાનુમાનં સન્નિકૃષ્ટવિષયત્વાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ એવ. ન. અધિકારવિષયત્વાત્. યદ્ય્ અપિ પૂર્વાવગતો ધર્મઃ સ્મૃતિવિષયઃ. ધર્મી ચ ગિરિર્ અનુભવસિદ્ધઃ, તથાપિ વિશિષ્ટમ્ અનુમાનેન વિષયીક્રિયત ઇતિ વર્ણિતમ્ અસકૃત્. નન્વ્ અગ્નિવિશિષ્ટો ઽપિ સમ્બન્ધસમય એવ સંવિદિતઃ. એવં હ્ય્ અનેન વ્યાપ્તિગ્રહણકાલે ઽવગતં ધૂમવન્માત્રમ્ અગ્નિમદ્ ઇતિ. તદ્ અસ્ય ધૂમવન્માત્ર એવાપેક્ષા. વિદિતે તુ તસ્મિન્ન્ અગ્નિમત્તા પ્રમિતપૂર્વૈવાનુભૂયતે. સત્યમ્. કિન્ તુ ધૂમવાન્ અગ્નિમત્તયા પ્રમિતપૂર્વો ઽપિ સમ્પ્રત્યનુમાનેન પ્રત્યભિજ્ઞાયતે. પ્રત્યભિજ્ઞાનં ચેદં પ્રમાણમ્ એવ પ્રત્યક્ષપ્રત્યભિજ્ઞાનવત્. પૂર્વં હિ ધૂમવત્ત્વોપલક્ષિતેન રૂપેણાગ્નિમત્તયા દેશો નિર્જ્ઞાતઃ. સમ્પ્રત્યયમ્ અસાવ્ અગ્નિમાન્ ઇતિ વિશેષતો ઽનુમાનેન પ્રત્યભિજ્ઞાયત ઇતિ કિમ્ અનુપપન્નમ્. અવશ્યં ચૈવમ્ અભ્યુપગન્તવ્યમ્, અન્યથા કથમ્ અગ્નિમાન્ ઇતિ વિદિત્વા વ્યવહારાય ઘટતે. એષ હિ પક્તુકામો ઽગ્નિમત્તામ્ અનુમાયાગ્નયે ધાવતીતિ પશ્યામઃ.{3,43}તત્ કસ્ય હેતોઃ, ન યદિ પૂર્વાનુભવાદ્ અદ્ય વિશેષઃ, અવાગમત્ ખલ્વ્ અયં ધૂમવાન્ અગ્નિમાન્ ઇતિ, ન ચાગ્નયે ધાવતીતિ. કથમ્ અનાશ્રયપ્રતિપન્ને ઽગ્નૌ વ્યવહરતીતિ ચેત્. ન. પ્રાગ્ અપિ ધૂમવદાશ્રયત્વેનાવગમાત્. પર્વતમધુના પ્રત્યક્ષેણ વિશેષતો ઽવગમ્યાગ્નયે વ્યવહરતીતિ ચેત્. કિમ્ અસ્યાગ્ન્યર્થિનઃ પર્વતપ્રત્યક્ષેણ. તદ્ અયમ્ અગ્નિમત્તયા બોધ એવ પૂર્વબોધાદ્ વિલક્ષણો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ. યત્ કૃતો વ્યવહારવિશેષ ઇત્ય્ અગૃહીતવિષયત્વાદ્ અનુમાનં પ્રમાણમ્ ઇતિ વક્તવ્યમ્. તદ્ ઇદમ્ અસન્નિકૃષ્ટગ્રહણેનોક્તમ્. યે તુ સ્મૃત્યાશઙ્કાનિરાકરણમ્ અસ્ય પ્રયોજનમ્ આહુઃ, તેષાં બાધિતવિષયમ્ અપ્ય્ અનુમાનમ્ આપદ્યેત. ન હિ તન્નિરાકરણમ્ અવયવાન્તરેણ લક્ષણગ્રન્થે કૃતમ્ ઉપલભ્યતે. અતો ઽસન્નિકૃષ્ટગ્રહણમ્ એવોભયવિધસન્નિકૃષ્ટાર્થનિરાકરણાર્થમ્ ઇતિ સાધ્વી વ્યાખ્યેતિ

વૈપરીત્યપરિચ્છિન્ને પરમ્ અનવકાશમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. તત્ર કારણમ્ આહ -- મૂલ ઇતિ. વ્યાપ્તિસ્મરણાદિ હ્ય્ અનુમાનસ્ય મૂલમ્, તદ્ યાવદ્ ઉત્તરં તત્તદ્વ્યાપારવ્યગ્રતયા વિલમ્બતે તાવચ્છીઘ્રભાવિના પૂર્વેણ વિષયાપહારાદ્ વિપ્રકૃષ્ટસાધનસ્યોત્પત્તિર્ એવ નિરુધ્યત ઇત્ય્ અનન્તરમ્ એવ વક્ષ્યત ઇતિ. કથં પુનર્ અનુમાનં બાધ્યતે. તદ્ અપિ હિ પ્રમાણં કથં પ્રમાણાન્તરેણ બાધિતું શક્યતે. બાધે વા ન ક્વચિદ્ આશ્વાસો ભવેત્. આભાસો બાધ્યત ઇતિ ચેત્, કથમ્ આભાસત્વમ્. યદિ બાધાદ્ એવેતરાશ્રયં તર્હ્ય્ અસ્તુ વા જ્યેષ્ઠપ્રમાણેન પ્રત્યક્ષેણાનુમાનબાધઃ. ન તુ તતો ઽપિ જઘન્યૈર્ અપરૈર્ બાધ્યતે, તત્ કસ્ય હેતોઃ અત આહ -- પ્રત્યક્ષાદેર્ ઇતિ સ્યાદ્ અન્તેન. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- ન પ્રમાણં નામ ક્વચિત્ બાધ્યતે. અવધારણાત્મકં હ્ય્ એવૈતદ્ ઇતિ જ્ઞાનં પ્રમાણમ્. તદ્ યત્ર કસ્યચિદ્ અર્થસ્ય કેનચિદ્ આત્મનાવધારણં ભવતિ તત્ર તેનોત્પન્નસ્યોત્પત્સ્યમાનસ્ય વા જ્ઞાનસ્ય બાધો ઽભિધીયેત. તદ્દ્વિવિધો હિ બાધઃ પ્રાપ્તબાધશ્ ચાપ્રાપ્તબાધશ્ ચેતિ. પ્રાપ્તબાધો હિ યથા -- શુક્તિકારજતજ્ઞાને. તત્ર હિ પૂર્વોપમર્દનેનૈવોત્તરમ્{3,44}આત્માનં લભત ઇતિ તત્ તસ્ય બાધકમ્. ઉત્તરં ચ દેશાદિભેદે ઽપ્ય્ અબાધિતં સ્વભાવતશ્ ચ પ્રમાણં પૂર્વમ્ આભાસીકરોતિ. તદ્ એવં પ્રાપ્તબાધે તાવદ્ યેનોત્તરેણાર્થો ઽવધારિતઃ. ત્રિવિધમ્ અપ્ય્ અપ્રામાણ્યમ્ અવધારિતપદેન વ્યુદસ્યતિ. ન હ્ય્ અજ્ઞાતસ્ સન્દિગ્ધો વિપર્યસ્તો વાર્થો ઽવધારિતો ભવતીતિ ત્રિવિધમ્ અપ્ય્ અપ્રામાણ્યં યસ્ય નાસ્તીત્ય્ ઉક્તં ભવતિ. તદ્ એવમાત્મના જ્ઞાનેન પૂર્વમ્ આભાસીકૃતમ્ ઇતિ તત્રાભાસ એવ બાધ્યત ઇતિ નાતિપ્રસઙ્ગઃ. અપ્રાપ્તબાધે તુ યાવત્ ક્લિષ્ટસાધનમ્ અનુમાનં સ્વગોચરે સામાન્યશાસ્ત્રં વા ક્વચિદ્ વિશેષવિષયે પ્રવર્તિતુમ્ આરભતે તાવત્ પ્રત્યક્ષેણાનુમાનેન વા સિદ્ધસર્વાઙ્ગકેનાગમેન વા વિશેષવિષયેણ શીઘ્રજન્મના યેનૈવાર્થો ઽવધારિતો ભવતિ તેનૈવોત્તરસ્યોત્પત્તિપ્રતિબન્ધલક્ષણો બાધો ભવતિ. ન હિ બલવતા શીઘ્રભાવિના પ્રમાણેન નિરુદ્ધમુખમ્ ઉત્પત્તુમ્ અર્હતિ. તદ્ એવમપ્રાપ્તબાધે પરમ્ અનુત્પન્નમ્ એવ પ્રાપ્તિસમ્ભાવનયા તુ બાધ્યત ઇત્ય્ ઉચ્યતે શ્રુત્ય્ એવ લિઙ્ગમ્ ઇતિ ન ક્વચિત્ પ્રમાણબાધઃ. યત્ તુ જઘન્યેન મુખ્યબાધો ન યુક્ત ઇતિ. તન્ ન. ન હિ પ્રત્યક્ષાદીનાં વિનિયોગપ્રમાણાનામ્ ઇવ પારદૌર્બલ્યનિયમઃ. યદ્ એવ
તુ શીઘ્રભાવિ પૂર્વોપમર્દેન વાત્માનં લભતે તદ્ એવ બાધકમ્ અભિદધ્મહે. ઇતરચ્ ચ બાધ્યમ્ અત એવ તેનૈવ તસ્ય બાધં બ્રૂમઃ. પ્રાપ્તબાધ ઇવ પ્રત્યક્ષસ્ય તેનૈવાનુમાનેન ચ સિદ્ધાઙ્ગકેન સાધ્યાઙ્ગકસ્ય વિશેષશાસ્ત્રેણ સામાન્યશાસ્ત્રસ્ય. અતસ્ સર્વપ્રમાણાવિરુદ્ધમ્ એવ પક્ષમ્ અભિધાસ્યામઃ. ન ચાનાશ્વાસઃ. આભાસબાધાત્. સ્વતઃ પ્રમાણેન ચાવધારણાત્મના જ્ઞાનેનેતરાભાસીકરણાત્. તદ્ ઇદમ્ અવધારિતપદેનોક્તમ્ ઇતિ. નનુ ચ બલવતાપિ નાવશ્યં દુર્બલં બાધ્યતે. અસતિ હિ સમ્ભવે બાધસ્ સમ્ભવતિ. અતો વિષયવ્યવસ્થાયા વિકલ્પેન સમુચ્ચયેન વોભયમ્ ઉપપાદયિષ્યતે વિનાત્યન્તિકબાધાશ્રયણેન, અત આહ -- વિકલ્પાદેર્ ઇતિ. નાત્રોક્તા વિકલ્પાદયસ્ સમ્ભવન્તિ. ન તાવત્પરસ્પરવિરુદ્ધં રૂપદ્વયમ્ એકત્ર સમુચ્ચીયતે. ન હિ શ્રાવણો ઽશ્રાવણશ્ ચ નિત્યો ઽનિત્યશ્ ચેતિ સમ્ભવતિ. ન ચ વિકલ્પઃ. વિધિનિષેધવિષયત્વાત્ તસ્ય સિદ્ધે વસ્તુન્ય્ અસમ્ભવાત્. ન ચ વિષયવ્યવસ્થા, વર્ણાત્મનામ્ એવ નિત્યાનિત્યત્વસાધનાત્. અતો ઽસમ્ભવાદ્ એવ બાધમ્ અભિદધ્મહ ઇતિ. એવમ્ ઉપપાદિતો બાધ ઉદાહરણૈર્ દર્શયિતવ્યઃ. તત્ર પ્રત્યક્ષબાધમ્ એવ તાવદ્ દર્શયતિ અગ્રાહ્યતેતિ. ઇમં તુ પ્રત્યક્ષબાધં ન બુધ્યામહે. સ્વગોચરવિપરીતાર્થં હિ પ્રમાણં{3,45} પ્રત્યક્ષેણ બાધ્યત ઇતિ યુક્તમ્. ન ચ ગ્રાહ્યતા પ્રત્યક્ષવિષયા ગ્રાહ્યગ્રહણસમ્બન્ધવિષયત્વાત્ તલઃ. તસ્ય ચ પ્રત્યક્ષાગોચરત્વાત્. શબ્દો હિ પ્રત્યક્ષઃ ન ગ્રાહ્યતા. અત એવ હ્ય્ અશ્રાવણતાપક્ષો ઽપિ ન પ્રત્યક્ષેણ વિરુધ્યત ઇતિ વક્ષ્યતે. અત્રોચ્યતે. સત્યમ્, નેન્દ્રિયવિષયો ગ્રાહ્યતા, ગ્રાહ્યસ્ તુ તદ્વિષયઃ. તદ્ ઇહ ગ્રાહ્યાપલાપસ્યૈવ પ્રત્યક્ષવિરોધો દર્શિતઃ. નિરાલમ્બનાનુમાનસ્યેતિ યાવત્. પ્રત્યયસ્ ત્વ્ અગ્રાહ્યપદાદ્ ઉપપન્નસ્ તસ્યૈવાભાવમ્ અભિધત્તે. કશ્ ચ ગ્રાહ્યસ્ય ભાવો ઽન્યદ્ અતો ભાવાત્. ઇયં હિ શશવિષાણસ્યાગ્રાહ્યતા યન્ ન ભવતિ. તદભાવાદ્ એવ તત્રાગ્રાહ્યતાભિધાનપ્રત્યયૌ. તદ્ અનેન પ્રકારેણ શબ્દાભાવપક્ષસ્યૈવ પ્રત્યક્ષવિરોધ ઉપદિષ્ટ ઇતિ ન કિઞ્ચિદ્ અનુપપન્નમ્ ઇતિ ॥ 58 -- 59 ॥
અનુમાનવિરોધોદાહરણમ્ આહ -- તેષામ્ ઇતિ. તેષામ્ એવ શબ્દાદીનામ્ અશ્રાવણત્વાદ્યનુમાનવિરુદ્ધં યો હ્ય્ અશ્રાવણમ્ અનિત્યં વા શબ્દં પક્ષમ્ ઇચ્છતિ તસ્યાસૌ શીઘ્રભાવિના વિપર્યયાનુમાનેન બાધ્યત ઇતિ. ઇદં તુ પ્રત્યક્ષવિરોધમ્ અન્યે મન્યન્તે. તાન્ નિરાકરોતિ -- ન હી તિ. શબ્દો હિ પ્રત્યક્ષઃ ન તચ્છ્રાવણતા ગ્રાહ્યગ્રાહકસમ્બન્ધો હિ શબ્દસ્ય શ્રાવણસ્ય ચ ત્વતલ્ભ્યામ્ ઉચ્યતે. કૃત્તદ્ધિતસમાસેષુ સમ્બન્ધાભિધાનં ત્વતલ્ભ્યામ્ ઇતિ સ્મૃતેઃ. સ ચ ન પ્રત્યક્ષેણ સમધિગમ્યઃ. અપિ ચ અતીન્દ્રિયં શ્રોત્રં, કથં તત્સમ્બન્ધશ્ શબ્દસ્ય પ્રત્યક્ષો ભવિષ્યતિ. ન હ્ય્ ઐન્દ્રિયાનૈન્દ્રિયાધારસ્ સમ્બન્ધઃ પ્રત્યક્ષો ભવતિ વાયુવનસ્પત્યોર્ ઇવ. અતો નાયં પ્રત્યક્ષવિરોધ ઇતિ

કિંપ્રમાણિકા તર્હિ શ્રાવણતા. અત આહ -- સે તિ. અબધિરાદિષુ શબ્દોપલબ્ધેર્ બધિરાદિષુ ચાનુપલબ્ધેર્ અન્વયવ્યતિરેકૌ દૃશ્યેતે. તથા હિ શ્રોત્રોપઘાતમાત્રેણ ચક્ષુરાદિમતો બધિરસ્ય શબ્દબુદ્ધિર્ ન દૃશ્યતે. શ્રોત્રે ચ દૃઢે ચક્ષુરાદિષ્વ્ અસમ્ભવે ઽપિ શબ્દગ્રહણં દૃષ્ટમ્, અત આભ્યામ્ અન્વયવ્યતિરેકાભ્યામ્ ઇદં શ્રાવણત્વં ગમ્યત ઇતિ. નન્વ્ એવં કથમ્ અનુમાનવિરોધઃ, ન હ્ય્{3,46}અન્વયવ્યતિરેકાવ્ અનુમાનમ્, તત્પ્રભવસ્ તુ માનસઃશ્રાવણત્વવિકલ્પઃ, અતો માનસપ્રત્યક્ષ એવાયમ્ ઇતિ કશ્ચિત્ ભ્રામ્યતિ સ વક્તવ્યઃ. ન બહિર્વિષયબોધે મનઃ સ્વતન્ત્રમ્ ઇતિ વર્ણિતમ્ અસકૃત્. યદ્ યદીયન્વયવ્યતિરેકાવ્ અનુવિધત્તે તત્તત્કારણકમ્ ઇતિ સર્વકાર્યેષુ સમધિગતમ્, અનુવિધત્તે ચ શબ્દજ્ઞાનં શ્રવણમ્ ઇતિ તત્તત્કારણકમ્ ઇતિ. ઇદમ્ એવ ચ શબ્દસ્ય શ્રાવણત્વમ્. યત્ તુ જ્ઞાનસ્ય શ્રવણજન્યત્વમ્ અતો ઽનુમાનમ્ એવેદમ્. નન્વ્ અન્યત્રાપ્ય્ અન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિનઃ કથં તત્કારણકત્વમ્ અવગન્તવ્યમ્, યન્ ન માનસં પ્રત્યક્ષમ્ આશ્રીયતે, શ્રૂયતામ્. પશ્યામો હિ વયં કુમ્ભકારવ્યાપારાનન્તરં કુમ્ભસમ્ભવમ્ ઉદીક્ષમાણાઃ કાર્યકારણભાવં ચક્ષુષૈવ. ઇદં હિ કુમ્ભસ્ય તત્કાર્યત્વં યા તદનન્તરસમ્ભૂતિઃ. સ ચ કુમ્ભસ્ તત્સમ્ભવશ્ ચોભયં ચાક્ષુષમ્ એવેતિ કિમ્ અત્ર મનસા. અતો યદ્ યસ્મિન્ સતિ ભવતિ, અસતિ ચ ન ભવતિ, તત્તત્કારણકમ્ ઇતિ પ્રત્યક્ષતો વિદિતવ્યાપ્તેર્ અનુમાનમ્ ઉપપન્નમ્ એવ. એવં ચ પ્રયોગઃ -- શ્રવણપ્રમાણપ્રકાશ્યશ્ શબ્દઃ તસ્મિન્ સત્ય્ એવોપલભ્યમાનત્વાત્. યદ્ એવં તત્તત્પ્રકાશ્યં સન્તમસ ઇવ ઘટઃ પ્રદીપપ્રકાશ્ય ઇતિ. ઇદં ચ પ્રત્યક્ષપૂર્વકાર્થાપત્તિપૂર્વકમ્ અનુમાનં તયા શ્રાવણત્વસિદ્ધેઃ. ઇદં ચ સિદ્ધસર્વાંગત્વાદ્ અશ્રાવણત્વાનુમાનાદ્ બલવત્. યાવદ્ ધિ ગુણત્વસ્યાશ્રાવણત્વેન વ્યાપ્તિર્ ગ્રહીતુમ્ ઇષ્યતે, તાવચ્છીઘ્રજન્મના શ્રાવણત્વાનુમાનેન વ્યાપ્તિસંવિદં પ્રતિબન્ધતા તસ્યોત્પત્તિર્ એવ નિરુધ્યતે. એવમ્ એવાનિત્યત્વાનુમાનમ્ અપિ. યત્ કૃતકત્વાદિહેતુકં તદ્ અપ્ય્ અસિદ્ધિવ્યભિચારાદિદોષાન્ ન શીઘ્રમ્ ઉપજાયત ઇતિ સિદ્ધાવયવૈશ્ શીઘ્રજન્મભિર્ નિત્યત્વાનુમાનૈર્ બાધ્યતે. યથા દેશકાલાદિભિન્ના ગોશબ્દબુદ્ધયસ્ સમાનવિષયાઃ ગૌર્ ઇત્ય્ ઉત્પદ્યમાનત્વાત્ સમ્પ્રત્યુત્પન્નગોશબ્દબુદ્ધિવદ્ હ્ય્ અસ્તનોચ્ચરિતો વા ગોશબ્દો ઽદ્યાપ્ય્ અસ્તિ ગોશબ્દત્વાદ્,
અદ્યોચ્ચરિતગોશબ્દવદ્ ઇત્યાદિભિર્ ઇતિ

શબ્દવિરોધપ્રકારમ્ ઇદાનીં પ્રતિજાનાતિ -- ત્રિધે તિ. પ્રતિજ્ઞાવિરોધાદયો હિ શબ્દવિરોધતયા પ્રસિદ્ધા ઇતિ તે તથાભિધીયન્તે. ન ત્વ્ એતે શબ્દવિરોધાઃ. યત્ર હિ ક્વચિદ્ અર્થે પ્રતિષ્ઠિતેન શબ્દેન પ્રતિજ્ઞાન્તરં બાધ્યતે, તત્ર શબ્દવિરોધો ભવતિ. ન ચ સ્વવાગ્વિરોધે શબ્દસ્ય ક્વચિદ્ અર્થે પ્રતિષ્ઠાસ્તિ વ્યાહતાભિધાનાત્. પૂર્વસઞ્જલ્પવિરોધે ઽપિ પૂર્વાપરન્યાયબલાબલાનુસાર્ય્ એવ નિર્ણય{3,47} ઇતિ ન શબ્દવિરોધઃ. ન હિ તત્ર શબ્દપ્રમાણતો ઽર્થઃ ન્યાયગમ્યત્વાત્. લોક પ્રસિદ્ધિસ્ તુ ન શબ્દો ન પ્રમાણાન્તરમ્. અપિ અતુ પ્રત્યક્ષાદ્યન્તર્ગતૈવેતિ તદ્વિરુદ્ધપક્ષપ્રદર્શનેનૈવ પ્રદર્શિતેતિ ન શબ્દવિરોધે ઽન્તર્ભાવયિતુમ્ ઉચિતા. ન હ્ય્ અચન્દ્રશ્ શશીતિ પક્ષશ્ શબ્દેન વિરુધ્યતે. ન હિ ચન્દ્રશબ્દશ્ શાઙ્કયોસ્ સમ્બન્ધં શબ્દો વદતિ યેનાતદ્વાચ્યપક્ષસ્ય શબ્દવિરોધો ભવતિ સમ્બન્ધવાચ્યત્વે હીતરેતરાશ્રયં ભવેત્. અભિધાનાત્ સમ્બન્ધઃ સમ્બન્ધાચ્ ચાભિધાનમ્ ઇતિ. તસ્માન્ નૈતે શબ્દવિરોધાઃ. પૂર્વોત્તરશબ્દસામર્થ્યપરામર્શેન ત્વ્ એકપરિત્યાગેનેતરપરિગ્રહાચ્ છબ્દવિરોધતયા પ્રસિદ્ધા ઇતિ તન્ત્રાન્તરપ્રસિદ્ધિવિભાગસ્ ત્રિધા શબ્દવિરોધ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. પરમાર્થેન તુ વેદાર્થવચનવિપરીતાર્થપ્રતિજ્ઞૈવ શબ્દેન વિરુધ્યતે. તત્ર હિ પ્રતિષ્ઠિતં શબ્દસ્ય પ્રામાણ્યં શક્નોતિ વિપરીતપ્રતિજ્ઞો વારયિતુમ્. તચ્ ચાનન્તરમ્ ઇહૈવ વક્ષ્યામ ઇતિ

તાન્ એવ ત્રીન્ પ્રકારાન્ દર્શયતિ -- પ્રતિજ્ઞે તિ. તત્ર પ્રતિજ્ઞાવિરોધ એવૈકસ્ ત્રિધા ભિદ્યત ઇત્ય્ આહ -- યાવદ્ ઇતિ સાર્ધેન. અયમ્ અર્થઃ -- પ્રતિજ્ઞાવિરોધો હિ સ્વવાગ્વિરોધઃ. સ ચ ત્રેધા ભિદ્યતે. ઉચ્ચારણધર્મધર્મિભેદાત્. યાવજ્જીવમ્ અહં મૌનીતિ પક્ષઃ પ્રતિજ્ઞયૈવ બાધ્યતે. ન હ્ય્ અનુક્તા સતી પ્રતિજ્ઞા ભવતિ. ઉક્તિમાત્રેણ ચ મૌનં બાધ્યતે. અતઃ પ્રતિજ્ઞાશરીરાન્તર્ગતેનોક્તિમાત્રેણ બાધાદ્ ભવતિ પ્રતિજ્ઞયા બાધઃ. સર્વવાક્યમૃષાત્વપક્ષસ્ તુ ધર્મોક્ત્યા બાધ્યતે. સર્વમૃષાત્વે હિ પ્રતિજ્ઞાવચનમ્ અપિ મૃષેતિ નેતરન્મૃષા ભવેત્. તદમૃષાત્વે વા ન સર્વમિથ્યાત્વમ્. તદ્ ઇહ પ્રતિજ્ઞાન્તર્ગતધર્મસંસર્ગાસમ્ભવપરામર્શાત્ પક્ષબાધ ઇતિ ધર્મોક્તિવિરોધાભિધાનમ્. પૂર્વત્ર ત્વ્ અવિશિષ્ટમુક્તિમાત્રમ્ એવ મૌનં બાધતે ઇત્ય્ ઉક્તિમાત્રેણેત્ય્ ઉક્તમ્. આત્મબાધનમ્ ઇતિ. ધર્મબાધનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ધર્મ એવાયુક્ત આત્માનં બાધત ઇતિ યાવત્. વન્ધ્યા મે જનનીતિ પક્ષો ધર્મ્યુક્ત્યા બાધ્યતે. જનનીત્વે હ્ય્ ઉદ્દિષ્ટમાત્રે ન{3,48}વન્ધ્યાત્વમ્ આસ્પદં લભતે. ન ચ ગૌણો જનનીશબ્દ ઇત્ય્ અપિ વક્તવ્યમ્. અહં યતો જાત ઇતિ વિશેષણાત્. એવં વિશેષિતે પક્ષે ધર્મ્યુક્તિવિરોધ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ. એતચ્ ચાભ્યુપગમવાદેનોક્તમ્. ન તુ શ્રુતિસ્મૃત્યતિરેકીણિ જલ્પાકવચનાનિ ગૌણત્વાદિભિસ્ સમીકર્તું શક્યન્તે. સર્વદૂષણોચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્. પ્રમાદાજ્ઞાનજાન્ય્ એવ હિ દૂષણાનિ ભવન્તિ. તેષુ કથઞ્ચિત્ સમાધીયમાનેષુ ન કિઞ્ચિદ્ દૂષણં નામ ભવેદ્ ઇતિ ॥ 62 -- 63 ॥
પૂર્વસઞ્જલ્પવિરોધમ્ ઉદાહરતિ બૌદ્ધસ્યેતિ. અનિત્યશ્ શબ્દ ઇતિ બૌદ્ધેનોક્તે કથં ક્ષણિકાદ્ અગૃહીતસમ્બન્ધાદ્ અર્થપ્રત્યય ઇત્ય્ અનુયુક્તેન તેનૈવ યદા પુનર્ ઉચ્યતે નિત્યસ્ તર્હીતિ તદા તસ્ય પૂર્વાભ્યુપગમવિરોધઃ. યદ્ય્ અપિ ચાત્ર ન્યાયબલાબલાનુસારી બાધ્યબાધકભાવઃ, તથાપ્ય્ એવંવિધા પૂર્વાપરવિરુદ્ધા પ્રતિજ્ઞૈવાત્માનં ન લભત ઇતિ ન ન્યાયાવતારમ્ અપેક્ષતે. સમ્ભાવિતો હિ પ્રતિજ્ઞાયામ્ અર્થો ન્યાયેન સાધ્યતે. અસમ્ભાવિતે તુ નાયાપેક્ષા નાસ્ત્ય્ એવ, સ્વરસભઙ્ગુરત્વાત્. અતશ્ શબ્દવિરોધ એવૈનમ્ અન્તર્ભાવયતિ. શબ્દસન્દર્ભ એવ હિ તાદૃશઃ પૂર્વાપરવિરુદ્ધઃ પક્ષં વિનાશયતીતિ તેષામ્ અભિપ્રાય ઇતિ. સર્વલોકપ્રસિદ્ધિવિરોધસ્યોદાહરણમ્ આહ -- ચન્દ્રે તિ. અત્રાપિ મહાજનવિપરીતાર્થશ્ શબ્દસંસર્ગઃ સ્વરસાદ્ એવ ભજ્યતે ન પ્રમાણં યાવદપેક્ષત ઇતિ શબ્દબાધ ઉદાહૃત ઇતિ

ઉપમાનવિરોધોદાહરણમ્ આહ -- જ્ઞાતે તિ. યેન હિ નગરે ગવાકારો દૃષ્ટઃ સમ્પ્રતિ ચારણ્યે ગવયાકારઃ, તં પ્રતિ ગૌર્ ગવયસદૃશો ન ભવતીતિ પક્ષ ઉપમાનેન વિરુધ્યત ઇતિ.{3,49}પરોક્ષે ગવિ સાદૃશ્યમ્ ઉપમેયમ્. પ્રત્યક્ષે તુ પ્રત્યક્ષમ્ એવ. અત એવ જ્ઞાતગોગવયાકારમ્ ઇતિ ક્રમો વિવક્ષિત ઇતિ

અર્થાપત્તિવિરોધમ્ ઇદાનીં વિવક્ષન્ ભાષ્યકારાનુસારેણાભાવપૂર્વિકાયાસ્ તાવદુદાહરણમ્ આહ -- ગેહે તિ

પ્રત્યક્ષપૂર્વિકામ્ ઉદાહરતિ -- અગ્નાવ્ ઇતિ. અદાહક ઇતિ. અતચ્છક્તિયુક્ત ઇત્ય્ અર્થઃ. અનુમાનપૂર્વિકામ્ ઉદાહરતિ -- શબ્દે ચાનભિધાયક ઇતિ. શબ્દશ્રવણાનન્તરમ્ અર્થપ્રતીતિં ચેષ્ટયાનુમાય તત્ર શબ્દઃ કારણમ્ ઇત્ય્ ઉન્નીયતે. અતસ્ સર્વકારકાણાં ક્રિયાવિનાભાવાદ્ અભિધાભિધાનો વ્યાપારઃ, તદનુપપત્ત્યા ચાર્થાપત્ત્યા તચ્છક્તિસિદ્ધિર્ ઇતિ

તથેન્દ્રિયાપલાપપક્ષો ઽપિ પ્રત્યક્ષપૂર્વિકયાર્થાપત્ત્યા વિરુધ્યત ઇત્ય્ આહ -- શ્રોત્રે તિ. યદ્ય્ અપિ પ્રત્યક્ષપૂર્વિકોદાહૃતૈવ તથાપિ પક્ષદોષોદ્ભાવનચ્છલેનેન્દ્રિયાપલાપપક્ષસ્યાપ્ય્ અયં દોષ ઇતિ વિવક્ષતા પુનસ્તદ્વિરોધો ઽભિહિતઃ. અત્રૈવાદિશબ્દેનોપમાનપૂર્વિકયા વિરોધો દર્શયિતવ્યઃ -- યથા ગવયોપમિતાયા ગોસ્ તજ્જ્ઞાનગ્રાહ્યશક્ત્યપહ્નવ ઇતિ. અર્થાપત્તિપૂર્વિકયા વિરોધમ્ ઉદાહરતિ -- શબ્દે તિ. અર્થાભિધાનાન્યથાનુપપત્ત્યા હિ વાચકશક્તિમ્ અર્થાપત્ત્યા પ્રમાય પુનસ્તદનુપપત્ત્યાર્થાપત્ત્યન્તરેણ શબ્દનિત્યત્વમ્ અવગમ્યત ઇતિ

શબ્દપૂર્વિકાર્થાપત્તિવિરોધમ્ ઉદાહરતિ -- શ્રુતાર્થાપત્તિબાધ ઇતિ. કિં પુનર્ અર્થાપત્તિઃ પ્રપઞ્ચેનોદાહ્રિયતે, તદ્વિરોધપ્રતિપાદનં હિ યયાકયાચિદ્ એકયાપિ સિધ્યત્ય્ એવ. તથા ચ પ્રમાણાન્તરવિરોધેષુ પ્રપઞ્ચો ન દર્શિતઃ. અર્થાપત્તિવદ્ વા પ્રમાણાન્તરવિરોધો ઽપિ પ્રપઞ્ચેન વાચ્યઃ. સત્યમ્. ષોઢા ભિન્નૈર્ એવ ષડ્ભિર્ અત્ર વિરોધો વાર્તિકકારસ્ય વિવક્ષિતઃ, તત્પ્રદર્શનાર્થમ્ એવ ષટ્પ્રમાણપ્રસૂતાર્થાપત્તિર્ ઉદાહૃતા. તેનૈવ તુ માર્ગેણ પ્રમાણાન્તરેષ્વ્ અપિ પ્રપઞ્ચો દર્શયિતવ્યઃ.{3,50}યથા તાવત્ પ્રત્યક્ષબાધ એવાનુભૂતિસ્મૃત્યનુમાનાદિભિઃ ષષ્ઠવર્જં ષોઢા ભિદ્યતે. સ્વેદ્યમાનસ્ય વાદિનો ઽનુષ્ણો વહ્નિર્ ઇતિ પ્રતિજ્ઞા અનુભવસ્થેનૈવ પ્રત્યક્ષેણ વિરુધ્યતે. અનાસન્નાગ્નેસ્ તુ સૈવ પ્રતિજ્ઞા સ્મૃતિસ્થેન પ્રત્યક્ષેણ વિરુધ્યતે, યદા ખલ્વ્ અયં વાદકાલે ઽનુષ્ણો વહ્નિર્ ઇતિ પ્રતિજાનાતિ તદૈનમ્ ઇતરઃ સ્મારયતિ કિં ન સ્મરસિ પૂર્વાનુભૂતમ્ અગ્નેર્ ઉષ્ણત્વં યદ્ એવમ્ આત્થેતિ, સ તત્ સ્મૃત્વા તતઃ પ્રત્યક્ષાન્નિવર્તત ઇતિ ભવતિ સ્મૃતપ્રત્યક્ષબાધઃ.
અનુમિતપ્રત્યક્ષબાધસ્ તુ યત્રાપ્તમુખે ચેષ્ટાવિશેષાદર્શનેન તદવગતતિક્તાદિર્ અસનિવારણં પ્રતિજ્ઞાયતે, મુખવૈરૂપ્યેણ હિ તસ્ય તિક્તાનુભવો ઽનુમીયતે અતસ્ તદ્વિપરીતપક્ષસ્યાનુમિતપ્રત્યક્ષબાધઃ.
શ્રુતપ્રત્યક્ષબાધસ્ તુ યત્ર કેનચિદ્ અર્થે કસ્મિંશ્ચિદ્ અપહ્નુતે સાક્ષિભિર્ દૃષ્ટો ઽયમ્ અર્થ ઇતિ સાક્ષિપ્રત્યક્ષેણ બાધો ઽભિધીયતે. ન ચૈષ શબ્દબાધઃ. ન હ્ય્ અત્ર તૈર્ અર્થો ઽભિધીયતે. કિન્ તુ દર્શનમ્. અતસ્ તદ્દર્શનાનુસાર્ય્ એવ નિર્ણયઃ. દર્શનં તુ તૈઃ સ્વશબ્દેન પ્રત્યાય્યત ઇતિ શબ્દાવગતપ્રત્યક્ષવિરોધ એવાયમ્.
ઉપમાનં તુ પ્રમાણાન્તરપ્રસિદ્ધવસ્તુસાદૃશ્યમાત્રવિષયમ્ ઇત્ય્ અન્યતસ્ સિદ્ધસ્ય સાદૃશ્યં ગોચરયતિ. યથા દાત્રાદિપ્રત્યભિજ્ઞાયાં યાદૃશી સ્વાત્મનિ ચેષ્ટા દૃષ્ટા તાં પરત્રાપિ દૃષ્ટ્વોપમિનોતિ મમેવાસ્યાપિ દાત્રાદિપ્રત્યભિજ્ઞા પ્રત્યક્ષમ્ ઉત્પન્ના, કથમ્ અન્યથા પૂર્વેદ્યુર્ અર્ધકૃતકર્મસમાપને પરેદ્યુઃ પ્રવર્તતે. ઇહ ચ ચેષ્ટયા તદનુરૂપં પરગોચરમ્ અનુમાય સ્વજ્ઞાનસાદૃશ્યં તત્રોપમીયતે. યદ્ય્ અપિ ચાત્રાનુમાનાવગતપ્રત્યક્ષબાધ એવ શક્યો દર્શયિતુમ્, તથાપિ સ્વજ્ઞાનસાદૃશ્યપરિચ્છેદે શક્યં દર્શયિતુમ્ ઇતિ તદવગતપ્રત્યક્ષબાધો ઽભિધીયતે. પ્રત્યક્ષસત્તૈવોપમાનેન પ્રમીયતે. અર્થાપત્ત્યવગતપ્રત્યક્ષબાધસ્ ત્વ્ એવં દર્શયિતવ્યઃ. યદા હિ બહુષુ ગચ્છત્સુ તોયાર્થિષુ તટાકમ્ એકસ્ તદાહરણાય પ્રસ્થિતો વિલમ્બતે તદા તદ્વિલમ્બનાન્યથાનુપપત્ત્યા તદીયં તોયપ્રત્યક્ષમ્ અર્થાપત્ત્યા પ્રમીયતે. તત્ર તદ્વિપરીતો નિસ્તોયતટાકપક્ષો ઽર્થાપત્તિસિદ્ધેન પ્રત્યક્ષેણ બાધ્યતે. અભાવેન તુ ભાવરૂપં પ્રત્યક્ષં નાવગમ્યત ઇતિ તદનવગતપ્રત્યક્ષવિરોધો નેહોદાહ્રિયતે. ષોઢા વિભક્તમ્ અનુમાનબાધમતઃપરમ્ અનુસન્ધાસ્યામઃ -- ધૂમાવગતવહ્નિપ્રતિષેધે તાવત્ પ્રત્યક્ષપૂર્વાનુમાનબાધઃ. ધૂમાનુમિતાદ્ એવ બહ્નેર્ ઉષ્ણત્વે ઽનુમિતે તદ્વિપરીતપક્ષો ઽનુમિતાનુમાનેન બાધ્યતે. યત્ર તુ દેવસ્ય ત્વેતિ નિર્વપતિ{3,51}ઇતિ પ્રતીતવિનિયોગાન્ મન્ત્રશેષે ઽનુમિતે તદ્વિપરીતઃ પક્ષો ગૃહ્યતે, તત્રાગમાનુમાનબાધઃ.
નિત્યે તુ કર્મણિ પ્રવૃત્તે વ્રીહીણામ્ અપચારે તત્સદૃશેષુ નીવારેષૂપમિતેષુ વ્રીહિભિર્ યજેતેતિ ચોદના નીવારવિષયત્વેનાનુમીયતે. વ્રીહ્યવયવા હિ તદ્વિષયતયા જ્ઞાતસમ્બન્ધાસ્તામ્ અનુમાપયન્તિ. ન હિ તસ્યાઃ સ્વરૂપેણ વ્રીહયો વિષયભૂતાઃ, તદવયવાસ્ તુ ચૂર્ણીભૂતા વ્રીહિશાસ્ત્રાર્થઃ. તે ચ નીવારેષ્વ્ અપિ સન્તીતિ વ્રીહ્યવયવસામાન્યોપમિતનીવારગામિની વ્રીહિચોદનાનુમીયતે. તદ્ ઇહાતદ્ગોચરત્વપક્ષસ્યોપમાનપૂર્વકાનુમાનબાધઃ.
અર્થાપત્તિપૂર્વકાનુમાનબાધસ્ તુ શ્રાવણત્વપક્ષે ઽભિહિત એવ. યત્ર દૂરાદ્ વૃક્ષાભાવં વિદિત્વા તચ્છાયાભાવો ઽનુમીયતે તત્રાભાવપૂર્વકાનુમાનેન છાયાસદ્ભાવપક્ષો બાધ્યતે. પ્રત્યક્ષશબ્દબાધસ્ તુ ત્રિધા દર્શિત એવ. અન્યો ઽપિ શ્રુતિસ્મૃતિભ્યાં દર્શયિતવ્યઃ. અષ્ટકાદીનામ્ અધર્મત્વપક્ષસ્ તુ કર્તૃસામાન્યાનુમિતશબ્દવિરુદ્ધઃ સ્મૃત્યધિકરણે દર્શિતઃ. શક્યં હ્ય્ અષ્ટકાદયઃ શબ્દમૂલાઃ શાસ્ત્રસ્થાર્યાવર્તનિવાસિકર્તૃકત્વાદ્ અગ્નિહોત્રાદિવદ્ ઇત્ય્ અનુમાતુમ્. આગમિકશબ્દબાધસ્ તુ યત્ર શાખાન્તરગતશ્રુતિવિષયવિવાદે સ્મૃતિનિબન્ધનકારાણાં વચનેન શ્રુતિસદ્ભાવો નિશ્ચીયતે, તત્ર હ્ય્ આપ્તાગમાવગતનિત્યાગમવિરોધો વિપરીતપક્ષસ્ય સમ્ભવતિ. ઉપમિતશબ્દવિરોધસ્ તુ મન્વાદિસ્મૃતિભ્યો ઽર્થાપત્ત્યા વૈદિકં કિમ્ અપિ મૂલમ્ અસ્તીતિ કલ્પિતે સ્માર્તવાક્યસદૃશ એવ મૂલ ઉપમિતે ર્થવાદમૂલત્વપક્ષ ઉપમિતશબ્દેન બાધ્યતે. વિશ્વજિદફલત્વપક્ષસ્ તુ શ્રુતાર્થાપત્તિસિદ્ધશબ્દવિરુદ્ધઃ. અભાવેન તુ શબ્દભાવો ઽવગન્તું ન શક્યત ઇતિ શબ્દેયત્ તાવધારણે તસ્ય વ્યાપારઃ તત્રાભાવાવધારિતવિધિકાર્ત્સ્ય્ને જ્યોતિષ્ટામે પ્રાકૃતેતિકર્તવ્યતાપ્રાપ્તિપક્ષો બાધ્યતે. યથા વક્ષ્યતિ -- કૃત્સ્નવિધાનાદ્ અપૂર્વસ્ સોમ ઇતિ. વ્રીહ્યભાવે તુ નીવારાણામ્ અગ્રાહ્યતાપક્ષઃ પ્રત્યક્ષજોપમાનવિરુદ્ધઃ. અનુમાનપૂર્વકોપમાનબાધસ્ તુ યદા હ્ય્ આદિત્યસ્ય દેશાન્તરપ્રાપ્ત્યા ગતિમ્ અનુમાય સંવત્સરાદિમધ્યાન્તેષુ તસ્યાસ્ સાદૃશ્યમ્ ઉપમીયતે. યાદૃશ્ય્ એકત્ર સંવત્સરાદૌ તન્મધ્યે વાન્તે વા સૂર્યગતિઃ તાદૃશી વત્સરાન્તેષ્વ્ ઇતિ તત્ર ગતિવૈસાદૃશ્યપક્ષો ઽનુમાનપૂર્વકોપમાનેન બાધ્યતે. પૂતીકા ન સોમસદૃશા ઇતિ તુ પક્ષશ્ શબ્દપૂર્વકોપમાનવિરુદ્ધઃ. સામપૂતીકયોર્ હિ સાદૃશ્યં ન પ્રત્યક્ષમ્. ન{3,52}ચાનુમેયમ્. શબ્દેનૈવ તુ સોમાંશુજાતત્વં પૂતીકાનાં પ્રતિપાદયતા કાર્યકારણયોર્ ઔચિત્યેન સારૂપ્યં પ્રતિપાદિતમ્ ઇતિ શબ્દાવગતકાર્યકારણપ્રભવત્વાત્ પૂતીકાનાં સોમસાદૃશ્યોપમાનસ્ય તદ્વિપર્યયઃ શબ્દપૂર્વકોપમાનવિરુદ્ધો ભવતિ. જ્યોતિષ્ટોમિકા હિ ધર્માસ્ સત્રાહીનેષુ ન ભવન્તીતિ પક્ષ ઉપમાનોપમાનેન બાધ્યતે. જ્યોતિષ્ટોમોપમાનેન હિ તે દ્વાદશાહં ગચ્છન્તિ દ્વાદશાહોપમાનેન ચ સત્રાહીનાવ્ ઇતિ. યદા ત્વ્ આત્મેન્દ્રિયસાદૃશ્યવિશિષ્ટાનિ
પરેન્દ્રિયાણ્ય્ ઉપમીયન્તે તત્ર તન્નિષેધો ઽર્થાપત્ત્યુપમાનેન બાધ્યતે. વેદકારનાસ્તિતા શશશૃઙ્ગાદ્યભાવસદૃશી ન ભવતીતિ પક્ષો ઽભાવપૂર્વકોપમાનેન બાધ્યતે. દ્વયોર્ અપ્ય્ અભાવેનાભાવે ઽવગતે સાદૃશ્યમ્ ઉપમીયતે. અર્થાપત્તિવિરોધસ્ તુ ષડ્વિધો વર્ણિત એવ. અભાવવિરોધં ત્વ્ અનન્તરમ્ એવ વક્ષ્યામઃ

અભાવવિરોધમ્ ઇદાનીમ્ ઉદાહરતિ -- શશશૃઙ્ગાદી તિ. અયં ચ પ્રત્યક્ષાભાવવિરોધઃ. યદા ત્વ્ અમું રાશિં સૂર્યો ગતો ન વેતિ ચિન્ત્યમાને ગણિતકુશલેન ગણિતાનુમાનાભાવાન્ ન ગત ઇત્ય્ અવગતે ભ્રાન્તો ગત ઇતિ વદતિ. તત્રાનુમાનાભાવવિરોધઃ. ચૈત્યવન્દનાદિધર્મત્વપક્ષસ્ તુ શ્રુત્યાદ્યાગમાભાવવિરુદ્ધઃ. પૂર્વવન્તો દર્વીહોમા ઇતિ તૂપમાનાભાવેન વિરુધ્યતે, ન હિ તેષાં કેનચિત્ કર્મણા સાદૃશ્યં કથઞ્ચિદ્ અવગમ્યત ઇતિ. પલાલકૂટકુઞ્જરયોસ્ તુ સાદૃશ્યાસ્તિતાપક્ષ ઉપમાનાભાવેન વિરુધ્યતે. તથા શબ્દે શ્રોત્રદેશમ્ અનાગચ્છતિ શ્રોત્રે ચ શબ્દદેશં ધ્વન્યાગમનમાત્રેણૈવ શબ્દશ્રવણોપપત્તેર્ યો ઽર્થાપત્યા શબ્દશ્ શબ્દાન્તરમ્ આરભતે તતઃ ક્રમેણાન્ત્યઃ શ્રોત્રેણ ગૃહ્યતે ઇત્ય્ અન્યથાનુપપત્ત્યા પ્રતિજાનાતિ તત્પ્રતિજ્ઞા અર્થાપત્ત્યભાવેન બાધ્યતે. અભાવાભાવસ્ ત્વ્ એવં દર્શયિતવ્યઃ -- યદા હિ કર્ત્રભાવેન વેદાનાં દોષાભાવો વગતો ભવતિ તદા દોષવત્પક્ષસ્યાભાવાભાવેન બાધ ઇતિ

એવં તાવદ્ ધર્મસમ્બન્ધબાધઃ ષોઢા પ્રપઞ્ચિતઃ. ધર્મધર્મ્યુભયસ્વરૂપસ્વવિશેષબાધમતઃપરં વક્ષ્યામ ઇતિ સંક્ષિપ્ય સુખગ્રહણાર્થં શ્રોતૃબુદ્ધિસમાધાનાર્થં{3,53}ચ વૃત્તવર્તિષ્યમાણયોસ્ સઙ્કીર્તનં કરોતિ -- એવમ્ ઇતિ સાર્ધેન. શ્રુત્યર્થાક્ષિપ્તયોર્ ઇતિ. સ્વરૂપં તાવત્ સર્વત્ર શ્રુત્યર્થ એવ. તદ્વિશેષો ઽપ્ય્ અર્થાક્ષિપ્તઃ. ધર્મધર્મિણોર્ હિ સ્વરૂપં યેન વિશેષેણ વ્યાપ્તં તમ્ આક્ષિપતિ. તચ્ ચાનન્તરમ્ એવ વક્ષ્યત ઇતિ. શ્રુત્યર્થશ્ ચાક્ષિપ્તશ્ ચેતિ વિગ્રહ ઇતિ

તત્ર ધર્મસ્વરૂપબાધો વર્ણિત એવેતિ તમ્ અકૃત્વૈવ તદ્વિશેષણબાધમ્ ઉદાહરતિ -- તૃણાદી તિ. યો હિ તૃણાદિવિકારદર્શનાદ્ અગ્નિમદ્ધિમં સાધયતિ તસ્યાભાવેન તાવદ્ધર્મસ્વરૂપબાધો ભવત્ય્ એવ. તદ્વિશેષણમ્ અપ્ય્ ઉષ્ણત્વમ્ અર્થાક્ષિપ્તં પ્રત્યક્ષાવગતેન શૈત્યેન બાધ્યતે. ન ચ વાચ્યમ્ અનુષ્ણો ઽપિ વહ્નિઃ પ્રભાસુ દૃષ્ટ ઇતિ કથમ્ અર્થાક્ષિપ્તો વિશેષ ઇતિ. પ્રભાસ્વ્ અપ્ય્ એવં વહ્નિર્ ઉષ્ણ એવ, અભિભૂતત્વાત્ તુ સ્પર્શો ન ગૃહ્યતે, ન પુનરુષ્ણતાં જાતુ જહાતિ, સ્વાભાવિકી હિ સા તસ્ય. ન ચ હિમે ઽપ્ય્ અભિભૂતત્વાદ્ અગ્રહણમ્ ઇતિ વાચ્યમ્. તદ્વિપરીતશૈત્યોપલ્મ્ભાત્. હેતૂપન્યાસસ્ તુ પક્ષદોષાભિધાનાવસરે તદ્બીજમાત્રપ્રદર્શનાર્થં સો ઽયમ્ અભાવેન ધર્મવિશેષબાધ ઇતિ

ધર્મિણસ્ તુ દ્વિપ્રકારો ઽપિ બાધો ઽનુક્ત એવેતિ ઉભયથા તદ્બાધોદાહરણમ્ આહ -- અધર્મ ઇતિ સાર્ધેન. હિંસા કિલાધર્મ ઇતિ સામાન્યતો ઽવગતમ્. તદ્ યદા વિહિતો ઽધર્મો દૈક્ષપશુહિંસાદિર્ યદ્ દુઃખં કરોતીત્ય્ અનૂદ્ય તદલ્પમ્ ઇતિ સાધ્યતે, તદાપિ વિહિતત્વેનાધર્મતૈવ બાધ્યતે તદ્વિશેષો ઽપિ દુઃખનિમિત્તત્વં યદર્થાક્ષિપ્તં તદ્ અપિ તેનૈવ બાધ્યતે. ન હિ વિહિતં નામ કિમ્ અપિ દુઃખસ્ય નિદાનં ભવતિ. પુરુષાર્થૈકસાધનત્વાદ્ વિધેઃ. સો ઽયમ્{3,54}આગમેન ધર્મિસ્વરૂપસ્વવિશેષબાધઃ. ન ચાત્ર શ્રુત્યુપાત્ત એવ સ્વવિશેષ ઇતિ ચોદનીયમ્. અર્થાક્ષિપ્તસ્યાલ્પતયા વિધાનાર્થમ્ અનુવાદાદ્ ઇતિ

ઉભયસ્યોભયવિરોધમ્ ઉદાહરતિ -- અયથાર્થે તિ. યદા હિ સર્વજ્ઞાનાનિ મિથ્યેતિ સાધ્યતે તદા ધર્મધર્મિગ્રાહિણોર્ અપિ જ્ઞાનયોર્ મિથ્યાત્વાત્ તદ્વિશેષણગ્રાહિણોશ્ ચ મિથ્યાત્વાદ્ ભવત્ય્ ઉભયસ્યૈવોભયબાધ ઇતિ. અયં ચ ધર્મોક્ત્યોભયબાધ ઇતિ શબ્દબાધ એવ નિવેશનીય ઇતિ સમધિગતં તાવદ્ ઉભયોઃ સ્વરૂપબાધ ઇતિ

કૌ પુનસ્ તદ્વિશેષાવ્ અર્થાક્ષિપ્તૌ બાધ્યેતે. અત આહ -- ક્ષણિકે તિ. બાધ્યેતે ઇતિ વિપરિણમ્ય સમ્બન્ધો દર્શયિતવ્ય ઇતિ. તત્ર ચૈકદેશદર્શનાદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તત્ર ચ દર્શનગ્રહણમ્ અતિરિચ્યતે. એકદેશાદ્ ઇત્ય્ એવ વક્તવ્યમ્. તદ્ ધિ લિઙ્ગં ન પુનર્દર્શનમ્ અતો વ્યાખ્યેયમ્ એકદેશદર્શનાદ્ ઇત્ય્ અત આહ -- દર્શનાદ્ ઇતિ. અયમ્ અર્થઃ. નૈકદેશસ્ સત્તામાત્રેણ લિઙ્ગમ્. કિન્ તુ સ્વપ્રતિપત્તૌ જ્ઞાતઃ પરપ્રતિપાદને ચ જ્ઞાપિતઃ. તદ્ ઇદમ્ ઉભયમ્ ઉપાદાતું દર્શનગ્રહણમ્. શક્નોતિ ચોભયમ્ ઉપાદાતુમ્, ણિજ્ભાવાભાવયોર્ અપિ નિર્દેશસાધારણ્યાત્. સ્વપ્રતિપત્તૌ તાવદ્ એકદેશે દૃષ્ટે બુદ્ધિર્ અનુમાનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. પરાર્થપ્રયોગે તુ ણિજન્તદર્શનપદમ્ એકદેશં દર્શયિત્વા યા બુદ્ધિર્ જાયતે સાનુમાનમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ. તદ્ ઇદં તત્રોચ્ચરિતદર્શનપદમ્ અર્થદ્વયે વ્યાખ્યેયમ્. અનેન ચ યત્રૈકદેશે વાદિપ્રતિવાદિનોર્ અકસ્યોભયોર્ વા સંશયો ઽધીર્વિપર્યયો વા ભવતિ સો ઽસિદ્ધાભિધાનો હેત્વાભાસો વ્યુદસ્યતે. ન હ્ય્ અસૌ તાદૃશઃ પરસ્મૈ દર્શયિતું શક્યતે.{3,55}સ્વયં વા દૃષ્ટો ભવતિ. અધીરજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તત્ર દ્વયવિપર્યસ્તોદાહરણમ્ આહ -- શૈત્યાદ્ ઇતિ. વહ્નિશબ્દયોર્ દ્વયોર્ અપિ શૈત્યચાક્ષુષત્વે વાદિપ્રતિવાદિનોર્ વિપર્યાદ્ અસિદ્ધ ઇતિ ॥ 75 -- 76 ॥
અન્યતરાસિદ્ધોદાહરણમ્ આહ -- કૃતકત્વે તિ. યદા વૈશેષિકો યાજ્ઞિકં પ્રતિ શબ્દો ઽનિત્યઃ કૃતકત્વાત્ ગુણત્વાદ્ વેતિ હેતું પ્રયુઙ્ક્તે, તદાસૌ સ્વરૂપેણ તસ્યાસિદ્ધો ભવતિ. યદા તુ સ્વયમ્ એવંપ્રકારં હેતું પરં પ્રતિ વદતિ તદા તસ્યાસિદ્ધિઃ. યથા નિત્યઃ શબ્દઃ દ્રવ્યત્વાદ્ આકાશવદ્ ઇતિ. ન હિ વૈશેષિકાશ્ શબ્દં દ્રવ્યમ્ અભ્યુપગચ્છન્તિ ગુણત્વાભ્યુપગમાત્. એવંપ્રકાર ઇતિ. પરાસિદ્ધપ્રકાર ઇત્ય્ અર્થઃ

સન્દિગ્ધાસિદ્ધમ્ ઉદાહરતિ -- બાષ્પાદી તિ સ્યાદ્ અન્તેન. યદા હિ ધૂમો બાષ્પાદિભાવેન સન્દિહ્યતે દ્વાભ્યામ્ એકેન વા કિંસ્વિદ્ અયં રજસામુદ્ગમો બાષ્પો વા ધૂમો વેતિ તદા દ્વયોર્ અપ્ય્ અન્યતરસ વા સન્દિગ્ધાસિદ્ધો ભવતિ. એવં તાવત્ સન્દેહવિપર્યયાભ્યામ્ અસિદ્ધતોદાહૃતા. અજ્ઞાનેન ત્વ્ અપ્રસિદ્ધાર્થપદપ્રયોગે દર્શયિતવ્યા. ત્રિધેતિ. વાદિપ્રતિવાદ્યુભયૈસ્ ત્રયઃ પ્રકારા ઇતિ. એવં તાવત્ સ્વરૂપતો હેતુર્ અસિદ્ધો ભવતીત્ય્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ આહ -- એવમ્ ઇતિ

આશ્રયાસિદ્ધતાપ્ય્ એતૈર્ એવ જ્ઞાનાદિભિર્ વાદિપ્રતિવાદ્યુભયાપેક્ષૈસ્ ત્રિધા ભિદ્યત ઇત્ય્ આહ -- એત એવે તિ

નનુ સ્વરૂપાસિદ્ધ્યા હેતુર્ દુષ્યેત્ આશ્રયાસિદ્ધ્યા તુ કસ્ તસ્ય દોષઃ અત આહ -- જ્ઞાતે ઽપી તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- ન સ્વરૂપેણ હેતુર્ ગમકઃ, અપિ તુ{3,56}પક્ષધર્મતયા જ્ઞાતઃ. ન ચાપ્રસિદ્ધાશ્રયસ્ તદ્ધર્મતયા જ્ઞાતું શક્યતે. શૈત્યચાક્ષુષત્વયોર્ અપિ પક્ષધર્મત્વાસિદ્ધ્યૈવાહેતુત્વમ્. સિદ્ધં હિ સ્વરૂપેણ જલે શૈત્યં રૂપરૂપિરૂપૈકાર્થસમવાયિષુ ચ ચાક્ષુષત્વમ્. શબ્દા(દૌ) હિ પક્ષધર્મતયા તુ તયોર્ અસિદ્ધત્વમ્ ઇતિ તદ્ધર્મરૂપાભિપ્રાયેણ સ્વરૂપાસિદ્ધવચનમ્. અત આશ્રયાસિદ્ધાવ્ અપિ પક્ષધર્મત્વાસિદ્ધેર્ અહેતુત્વં યુક્તમ્ એવેતિ

તામ્ ઇદાનીમ્ આશ્રયાસિદ્ધિમ્ ઉદાહરતિ -- સર્વત્રે તિ અસિદ્ધા ન્તેન. યદા હિ બૌદ્ધં પ્રતિ સર્વત્ર કાર્યોપલમ્ભાદ્ આત્મનસ્ સર્વગતત્વં મીમાંસકાસ્ સાધયન્તિ, તદાન્યતરાસિદ્ધાશ્રયો હેતુર્ ભવતિ. બૌદ્ધસ્યાત્મનો ઽસિદ્ધેર્ ઇતિ. યસ્ તુ પ્રમાણગતિમ્ અજાનાનો લૌકિકઃ કશ્ચિદ્ આત્મનિ સંશેતે, તસ્મિન્ન્ એવ હેતાવ્ ઉચ્યમાને સન્દિગ્ધાશ્રયો હેતુર્ ઇત્ય્ આહ -- લૌકિકાદેર્ ઇતિ. આત્મનિ સંશય ઇત્ય્ અર્થઃ. આદિશબ્દેન સતીર્થિકાનામ્ અપિ યેષામ્ આત્મનિ સંશયઃ ત ઉપાદ્રિયન્તે. એવં સંશયવિપર્યયાભ્યામ્ આશ્રયાસિદ્ધિર્ ઉક્તા. અજ્ઞાનેનાપ્ય્ આશ્રયાસિદ્ધિર્ અપ્રસિદ્ધપદપ્રયોગે દર્શયિતવ્યા. યસ્ય હિ પક્ષવચનશ્ શબ્દો ન પ્રસિદ્ધસ્ તં પ્રત્યેવંજાતીયકે હેતાવ્ ઉચ્યમાને ઽજ્ઞાનેનાશ્રયાસિદ્ધિર્ ઇતિ

નનુ યદ્ય્ અન્યતરાસિદ્ધ્યા હેતુર્ દુષ્યતિ, એવં તર્હ્ય્ અમૂર્તત્વાદ્ આત્મા નિષ્ક્રિય ઇત્યેવમાદેર્ અપિ હેતુત્વં ન સ્યાત્ દિગમ્બરાણામ્ આત્મનો ઽમૂર્તત્વાસિદ્ધેઃ. મૂર્તં હિ તે શરીરપરિણામમ્ આત્માનં મન્યન્તે. અકર્તૃકત્વાન્ નિત્યો વેદ ઇતિ ચ બૌદ્ધાનાં તદસિદ્ધેર્ અહેતુઃ. શબ્દો ઽનિત્યઃ કૃતકત્વાદ્ ઇતિ મીમાંસકાનામ્ અસિદ્ધેઃ. તદ્ એવ હેતુર્ નામ ન કશ્ચિત્ વ્યવતિષ્ઠતે. અત આહ -- વાઙ્માત્રે તિ. અયમ્ અર્થઃ -- નાસિદ્ધો મમેતિ વાઙ્માત્રાદ્ ધેતુર્ અસિદ્ધો ભવતિ. તથા સતિ ન કશ્ચિદ્ અનુમાનવ્યવહારઃ પ્રકલ્પેત. દ્વાભ્યાં તુ વાદિપ્રતિવાદિભ્યામ્ અસત્ત્વેનાવધારિતો{3,57}સિદ્ધોભવતિ, તસ્યૈવ તથાવિધસ્યાસિદ્ધતાવચનં વાદિનો દૂષણં ભવતિ નાસિદ્ધ ઇતિ વાક્પ્રવૃત્તિમાત્રાદ્ ઇતિ

નનુ કિમ્ ઇદં દ્વયોર્ અસિદ્ધો ઽસિદ્ધ ઇતિ, ન હિ વિવદમાનયોર્ એકત્રાર્થે સમ્પ્રતિપત્તિર્ ભવતિ, ન હિ જન્મસહસ્રેણાપિ બૌદ્ધો વેદાનામ્ અકર્તૃકત્વં મન્યતે, મીમાંસકો વાપિ કણ્ઠગતપ્રાણો ઽપિ કૃતકતાં શબ્દસ્ય. તદ્ એવમાદાવ્ ઉભયસમ્પ્રતિપતેર્ અભાવાન્ ન હેતુભાવો ઽવતિષ્ઠતે. અત આહ -- ઇતરદ્ ઇતિ, અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- ન દ્વયોર્ અસંપ્રતિપત્તિર્ ઇત્ય્ એતાવતૈવ સાધનદૂષણયોર્ અનવકૢપ્તિઃ. યદિ વાદિના પ્રયુક્તે સાધને પ્રતિવાદિના ચાસિદ્ધત્વ ઉદ્ભાવિતે વાદિના તત્સાધનં સાધ્યતે, તતો ભવતિ સાધનમ્. યદિ તુ પરમાર્થોપપત્ત્યભિધાનેન પ્રતિવાદિના નિરાક્રિયતે તતસ્ તસ્ય દૂષણં સિધ્યતિ. તત્પ્રમાણતસ્ સિદ્ધિર્ એવાત્રોપયુજ્યતે નોભયાભ્યુપગમઃ. દ્વાભ્યાં યો ઽસત્ત્વતો જ્ઞાત ઇત્ય્ અપિ પ્રમાણસિદ્ધ્યભિપ્રાયેણોક્તમ્, નાભ્યુપગમમાત્રાપેક્ષયા. યદ્ ધિ પ્રમાણેન સાધ્યતે બાધ્યતે વા તત્ર પ્રાયેણોભયસમ્પ્રતિપત્તિર્ દૃષ્ટેતિ. અસત્ત્વતો જ્ઞાતાપેક્ષયેતરચ્છબ્દઃ. યદ્ વાદિના સત્ત્વેન જ્ઞાતં ભવતિ પ્રતિવાદિના ચ વૈપરીત્યેન, તદ્વાદિના સાધ્યમાનં સાધનં ભવતિ. એતચ્ ચ જલ્પન્યાયે સ્થિત્વોક્તમ્. વાદે તુ દ્વયોર્ અપિ સમ્પ્રતિપત્તિર્ ભવત્ય્ એવેતિ. ન ચૈવમ્ અન્યતરાસિદ્ધિર્ અદૂષણમ્, યાવત્ તુ યાદી ન સાધનં સાધયતિ, તાવદ્ અન્યતરાસિદ્ધ્યા નિગૃહ્યતે, સાધિતે તુ તસ્મિન્ દૂષણં પરિહૃતં ભવતીતિ

દર્શિતં તાવદસન્નિકૃષ્ટૈકદેશશબ્દયોર્ વ્યાવર્ત્યં, જ્ઞાતસમ્બન્ધપદસ્યેદાનીં વ્યાવર્ત્ય દર્શયતિ સન્દેહેતિ વચનાન્તેન. સન્દેહવિપરીતહેત્વોર્ હિ ન સંબન્ધો જ્ઞાતો ભવતિ, ન હિ સાધારણસ્ સંશયહેતુઃ પ્રમેયત્વં નિત્યત્વેન જ્ઞાતસમ્બન્ધમ્ ઇતિ શક્યતે વક્તુમ્, ધટાદિષ્વ્ અનિત્યતયાપિ જ્ઞાતસમ્બન્ધત્વાત્ નાપિ કૃતકત્વં નિત્યતયા, તેષ્વ્ એવાનિત્યતયા સમ્બન્ધસંવિત્તેઃ. અતસ્ તજ્જાતીયમ્ ઉભયં ન જ્ઞાતસંબન્ધમ્ ઇતિ જ્ઞાતસંબન્ધપદેન વ્યુદસ્યતિ. અત્ર ચાસન્નિકૃષ્ટપદાત્ પ્રભુતિ પ્રાતિલોમ્યેન વાર્તિકકૃતા લક્ષણગ્રન્થે વિશેષણોપાદાનફલમ્ ઉક્તમ્ ઉ,{3,58} તત્ કસ્ય હેતોઃ. પ્રતીતિક્રમાનુસારેણ. પ્રભાતા હિ પ્રથમં પક્ષં પ્રત્યેતિ, તતો હેતુમ્ અપેક્ષતે, તતો દૃષ્ટાન્તવચનમ્, અતો ઽસત્પક્ષનિરાકરણાર્થં પ્રયુક્તમ્ અસન્નિકૃષ્ટપદમ્ એવ તાવદ્ ઉપવર્ણિતમ્. તતો હેતુપદમ્ એકદેશદર્શનાદ્ ઇતિ, તતો જ્ઞાતસમ્બન્ધસ્યેતિ દૃષ્ટાન્તવચનમ્. દૃષ્ટાન્તે હિ હેતોસ્ સમ્બન્ધો જ્ઞાયતે. અત એવ દૃષ્ટાન્તદોષા અપિ સાધ્યહેતુવિકલત્વાદયો ઽનેન નિરાક્રિયન્તે. તદ્વૈકલ્યે ઽપિ સ્વયં સમ્બન્ધો જ્ઞાતું પરસ્મૈ પ્રતિપાદયિતું શક્યત ઇતિ. કિયન્તઃ પુનસ્ સંશયહેતવઃ, અત આહ -- ત્રય ઇતિ

તાન્ એવ ત્રીન્ પ્રકારાન્ દર્શયતિ -- સન્ન્ ઇતિ. સાધ્યતદભાવયોસ્ સન્ સાધારણો ઽભિધીયતે. યથા પ્રમેયત્વં નિત્યાનિત્યત્વયોઃ. દ્વાભ્યાં સાધ્યતદભાવાભ્યાં વ્યાવૃત્તો ઽસાધારણઃ ક્ષિતેર્ એવ ગન્ધવત્ત્વમ્. વ્યાવૃત્તં હિ તત્ સકલસજાતીયવિજાતીયદ્રવ્યાન્તરગુણકર્મભ્યઃ. દ્વૌ વિરુદ્ધાર્થસમ્બન્ધાવ્ ઇતિ. યૌ વિરુદ્ધાવ્યભિચારીતિ પરૈર્ અભિહિતૌ, તૌ ચાનન્તરમ્ એવોદાહાર્યાવ્ ઇતિ નેહ વ્યાખ્યાયેતે ઇતિ

તત્ર સાધારણં તાવદુદાહરણૈઃ પ્રપઞ્ચયતિ -- પ્રમેયે તિ. એતે ચ ધર્માસ્ સાધ્યતદભાવયોસ્ સાધારણા ઇત્ય્ અર્થઃ

કેષુ પુનસ્સાધ્યેષુ તેષાં સાધારણ્યમ્ અત આહ -- નિત્યે તિ નિત્યેષ્વ્ અન્તેન. કથં પુનર્વૈષમ્યે યથાસઙ્ખ્યમ્ અત આહ -- દ્વિરનિત્યતે તિ. અનિત્યતા સ્વસ્થાને દ્વિઃ પઠિતવ્યા. અતો યથાસઙ્ખ્યોપપત્તિઃ. તદ્ અયમ્ અર્થઃ -- યદા નિત્યશ્ શબ્દઃ પ્રમેયત્વાદ્ ઇતિ પ્રયુજ્યતે તદા પ્રમેયત્વં સાધ્યતદભાવયોર્ દૃષ્ટમ્ ઇતિ સાધારણત્વાન્ નૈકાન્તાય પ્રભવતિ. અતો નૈકાન્તિકમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. અત એવ ચ સંશયહેતુઃ. સંશયો હિ સામાન્યપ્રત્યક્ષાદ્ વિશેષાપ્રત્યક્ષાદ્ વિશેષસ્મૃતેશ્ ચ ભવતિ. યથા સ્થાણુપુરુષયોર્ આરોહપરિણાહસામાન્યદર્શનાદ્{3,59}ભેદકધર્માનવધારણાશ્ ચ વિશેષસ્મૃત્યપેક્ષઃ કિંસ્વિદ્ અયં સ્થાણુર્ આહોસ્વિત્ પુરુષ ઇત્ય્ અનવધારણજ્ઞાનાત્મકસ્ સંશયો જાયતે. એવં પ્રમેયત્વમ્ અપિ નિત્યાનિત્યયોસ્ સામાન્યં વિદિતવતસ્તદ્વિશેષણસ્મરણાપેક્ષસ્ તયોર્ એવાનિર્ધારણાત્મકઃ પ્રત્યયસ્ સંશયાપરનામા જાયત ઇતિ પ્રમેયત્વં સંશયહેતુઃ. અયં ચ કૃત્સ્નોભયવ્યાપીસંશયહેતુઃ. તથાયત્નોત્થશ્ શબ્દઃ અનિત્યત્વાદ્ ઇત્ય્ અયમ્ અપિ સાધારણ એવ. અયત્નોત્થેષુ કેષુચિદ્ વિદ્યુદાદિષુ ગતત્વાદ્ યત્નોત્થેષુ ચ સર્વેષુ ઘટાદિષુ વૃત્તેઃ. તદ્ અયં સકલવિપક્ષવ્યાપી સપક્ષૈકદેશગત ઇતિ વેદિતવ્યમ્. તથા યત્નોત્થશ્ શબ્દઃ અનિત્યત્વાદ્ ઇતિ, યત્નોત્થેષુ સર્વેષ્વ્ એવાનિત્યતા દૃષ્ટા. તદભાવે ઽપિ ક્વચિન્ મેઘાદૌ દૃષ્ટા, ન વ્યોમાદૌ ઇતિ, સકલસપક્ષવ્યાપી વિપક્ષૈકદેશવર્તી ચાયં સાધારણ ઇત્ય્ અવસાતવ્યમ્. ઉભયૈકદેશગતસ્ તુ યથા નિત્યશ્ શબ્દઃ અમૂર્તત્વાદ્ ઇતિ. અમૂર્તતા હિ ન સર્વનિત્યવ્યાપિની વ્યોમાદિષુ ભાવાદ્ અણુષુ ચાભાવાદ્ અનિત્યમ્ અપિ ન સર્વં વ્યાપ્નોતિ ઘટકુડ્યાદિષ્વ્ અભાવાત્ કર્માદિષુ ભાવાત્. સર્વત્ર ચાત્ર દ્વયવૃત્તિત્વમ્ એવ હેતોસ્ સંશયે કારણમ્ અવૃત્ત્યંશસ્ તુ સન્ન્ અપિ ન કારણમ્ ઇત્ય્ અતન્ત્રમ્. અત એવ સાધારણસ્ય ચતુર્ધા વિભાગં વદન્તિ યે તેષામ્ અસાવ્ અનુપયોગ્ય્ એવ સાધનદૂષણયોર્ ઇત્ય્ ઉપેક્ષણીયમ્, ન હિ સાધનવચનકાલે તથાવિધં હેતું પરિત્યજતો વાદિનસ્ સપક્ષવિપક્ષયોર્ અવૃત્ત્યંશઃ ક્વચિદ્ ઉપયુજ્યતે. અણ્વાપિ હિ માત્રયા વિપક્ષે વર્તમાનો હેતુર્ અત્યાજ્ય એવ. દૂષણવાદિનો ઽપિ વિપક્ષવૃત્તિમાત્રં વચનીયમ્ ઇતિ કિં તદવાન્તરવિશેષાશ્રયણેન. વાર્ત્તિકકારેણાપિ સર્વસાધારણેષુ
દ્વયવૃત્તિત્વમ્ એવ સંશયકારણમ્ ઇતિ દર્શયિતુમ્ ઉદાહરણપ્રપઞ્ચો દર્શિતઃ, ન પુનશ્ ચાતુર્વિધ્યમ્ અભિપ્રેત્ય. યથાહ --
ન ત્વ્ એકસ્યોપયોગો ઽસ્તિ દૂષણોદ્ભાવનં પ્રતિ ।
ત્યજ્યતે સાધને ચૈવં સાધારણ્યાદ્ વિશેષતઃ ॥ ઇતિ

પ્રપઞ્ચિતસ્ સાધારણઃ, અસાધારણમ્ ઇદાનીં સંશયહેતુમ્ ઉદાહરતિ -- નિત્યા ભૂર્ ઇતિ. ગન્ધો હિ પૃથિવ્યાઃ સ્વાસાધારણો ગુણઃ, ન તાં વિહાય નિત્યમ્ અનિત્યં વા ભાવાન્તરમ્ આશ્રયતીત્ય્ અસાધારણ ઇતિ ગીયતે.{3,60} આહ -- અસ્ત્વ્ અસાધારણં ગન્ધવત્ત્વં, કથં તુ સંશયહેતુઃ, યુક્તં હિ પક્ષદ્વયાવ્ અલમ્બી સાધારણો દ્વયોર્ અનવસ્થાધિયમ્ આદધાનો યત્સંશયહેતુર્ ઇતિ, અસાધારણસ્ તુ દ્વાભ્યાં વ્યાવૃત્તો નૈકત્રાપિ ધિયમ્ ઉપજનયિતુમ્ અલમ્ ઇતિ કથમ્ અસ્ય સંશયહેતુભાવઃ, અત આહ -- નિશ્ચયે તિ. હેતોર્ હિ નિશ્ચયજનને ઽન્યયવ્યતિરેકાવ્ અઙ્ગમ્ અન્યતરાપીયે ઽપિ ન નિશ્ચયાય હેતુઃ પર્યાપ્તો ભવતિ. તદ્ યથા સાધારણો ઽન્વયસનાથો ઽપિ વિનાકૃતો વ્યતિરેકેણ ન નિશ્ચયાય પ્રભવતિ, એવમ્ એવાસાધરણો ઽપિ નિશ્ચયસ્યૈકેનાન્વયનામ્નાઙ્ગેન વિકલસ્ તમ્ અકુર્વન્ સંશયહેતુતાં પ્રતિપદ્યત ઇતિ

નનૂક્તં સાધારણો દ્વયગામી દ્વયે બુદ્ધિં જનયન્ સંશયએ હેતુર્ ઇતિ. અસાધારણસ્ તુ ન કિઞ્ચિદ્ જ્ઞાપયતીતિ નાસાવ્ એકાઙ્ગવિકલતામાત્રેણ સંશયહેતુર્ ઇતિ યુક્તમ્ અત આહ -- સાધારણ ઇતિ દ્વયેન. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- સાધારણો ઽપિ નોભયત્ર બુદ્ધિજનનાત્ સંશયહેતુઃ, કિન્ તુ વિરુદ્ધોભયપ્રતિપાદનમુખેન, વિરુદ્ધે હ્ય્ ઉભયસ્મિન્ પ્રતિપાદિતે તયોર્ એકત્ર સમવાયાસમ્ભવાદ્ વ્યાઘાતાદ્ એવ સંશયો ભવતિ. તચ્ ચાસાધારણે ઽપ્ય્ અવિશિષ્ટમ્, અસાધારણો ઽપિ હ્ય્ ઉભયસ્માદ્ વ્યાવૃત્તેસ્ તદભાવં ગમયન્ દ્વયાભાવાસમ્ભવાદ્ એવ સંશયં જનયતિ. ન હિ સમ્ભવતિ નિત્યમ્ અનિત્યં ચ વસ્તુ ન ભવતીતિ, ધર્મદ્વન્દ્વૈર્ એવ હિ નિત્યાનિત્યત્વાદિભિસ્ સર્વં જગદવસ્થિતમ્. અત ઉભયાભાવો વિરુધ્યતે. ન ચોભયભાવઃ, વિરોધાદ્ એવ. નચાન્યતરપરિગ્રહો ઽવિશેષાત્. તમ્ ઇમં સઙ્કટમ્ આસાદ્ય પ્રામાણિકસ્ સંશેતે. અયં ચાત્રાવયવાર્થઃ -- યથા પ્રમેયત્વાદિસ્ સાધારણો દૃષ્ટસ્ સન્ બુદ્ધિદ્વયનિમિત્તકઃ. બુદ્ધિદ્વયં સંશયે નિમિત્તમ્ અસ્થાસ્તીતિ બહુવ્રીહિઃ, નિમિત્તશબ્દેન ચ બુદ્ધિદ્વયસ્ય નિમિત્તમાત્રતાં કથયતિ. સાધ્યતદભાવવિષયં હિ બુદ્ધિદ્વયં નિમિત્તીકૃત્ય વિરુદ્ધૈકાનવાપ્તેર્ એવ સાધારણેન સંશયો જન્યતે. ન હિ પરસ્પરવિરુદ્ધાભ્યાં નિત્યાનિત્યત્વાભ્યામ્ એકશ્ શબ્દો વ્યાધ્યતે, ધર્મિભેદનિબન્ધનૌ{3,61}હિ વિરુદ્ધધર્માધ્યાસો દૃષ્ટઃ. યથા નિત્યં વ્યોમ અનિત્યં કાર્યદ્રવ્યમ્ ઇતિ. અતો ઽસ્માત્ પ્રતીતિ???આતાદ્ એવ સાધારણેન સંશયો જન્યતે. સ ચાયમ્ અસાધારણસ્યાપિ સમાનઃ. સો ઽપિ હિ યત્ર નિત્યે ઽનિત્યે વા નાસ્તિ તદભાવં પ્રતિપાદ્ય તન્મુખેન દ્વયસત્ત્વવિરોધમ્ આપાદયન્ સંશયકારણં ભવતીતિ. ઇદં ચાસાધારણસ્ય સંશયહેતુત્વં નાનુમન્યન્તે. અવ્યવસ્થયા હ્ય્ ઉભયસ્મિન્ મનસિ વિપરિવર્તમાને સંશયો ભવતિ. ન ચાસાધારણેન કિઞ્ચિદ્ બુદ્ધાવાધીયતે, તસ્ય કેનચિદ્ અન્વયાભાવાત્. અપિ ચ પરિમિતેષ્વ્ એવ ભાવેષુ સંશયો દૃષ્ટઃ. નિવૃત્તિમુખેન તુ સંશયજનને સર્વતો નિવૃત્તેનાસાધારણેન સર્વતોમુખસ્ સંશયો જન્યેત. ન ચ સર્વવિષયઃ સંશયો દૃષ્ટચરઃ. તસ્ય બુદ્ધાવ્ અનારોહાત્. ન ચ ક્વચિન્ નિવૃત્તિમાત્રેણ સર્વત્રાભાવશ્ શક્યતે ઽવગન્તુમ્, યન્મુખેન સંશયો ભવેત્. ન હ્ય્ અનુવૃત્તાવ્ અદૃષ્ટાયાં વ્યાવૃત્તિસ્ સિધ્યતિ. અગ્નાવ્ અનુવર્તમાનો
હિ ધૂમો દૃષ્ટવ્યતિરેકો ઽગ્નિનિયતસ્વભાવત્વેનાવગતો ઽર્થાદ્ અદૃશ્યમાનેભ્યો ઽનગ્નિભ્યો વ્યતિરિચ્યત ઇત્ય્ અવગમ્યતે. યસ્ તુ ન કેનચિદ્ અન્વિતસ્ તસ્ય કથમ્ અનુપલબ્ધિયોગ્યાત્ સર્વતો વ્યતિરેકઃ પ્રતીયેત. તતો નાનેન પ્રકારેણાસાધારણસ્ય સંશયહેતુત્વમ્. યદિ ત્વ્ અસાધારણધર્માણો ભાવા નિત્યાનિત્યભાવભાજો દૃષ્ટા ઇતિ ક્ષિતિમ્ અપિ તદ્ધર્મિકામ્ ઉપલભ્ય નિત્યા વા સ્યાદ્ અનિત્યા વેતિ સંશયો ભવતીત્ય્ ઉચ્યતે. એવં તર્હ્ય્ અસાધારણધર્મત્વાદ્ એવ બહુસાધારણાત્ સંશયો નાસાધારણાત્, અન્યો હ્ય્ અસાધરણધર્મઃ અન્યથા ચ બહુસાધારણી તદ્વત્તા. તદ્ યદ્ય્ અસૌ સંશયકારણં જાતા કિં જાતમ્ અસાધારણસ્ય. હન્તૈવં સાધારણ એવ સંશયહેતુર્ અભ્યુપગતો ભવતીતિ સિદ્ધમ્. નાસાધારણસ્ય સંશયહેતુત્વમ્. અન્યન્ મતમ્ -- અનધ્યવસાયહેતુર્ એવાયમ્ ઇતિ. અસ્તિ કિલાનધ્યવસાયો નામ જ્ઞાનસ્ય પ્રકારઃ. સો ઽનેન જન્યતે. ભવતિ હિ તાદૃગ્ધર્મદૃશઃ કિમ્ભૂતસ્યાસ્ય ધર્મો ઽયમ્ ઇત્ય્ અનધ્યવસિતાવ્ અભાસપ્રત્યયઃ. ન ચૈવ પ્રમાણમ્, અનિશ્ચયાત્મકત્વાત્. ન ચ સંશયઃ પક્ષદ્વયાસંસ્પર્શાત્. સો ઽયમ્ એવંવિધાન્ અધ્યવસાયો ઽસાધારણેન જન્યત ઇતિ. ન ત્વ્ એતદ્ ઘટતે. ન હ્ય્ અનધ્યવસાયો નામ કશ્ચિદ્ જ્ઞાનસ્ય પ્રકારઃ, યમ્ અયં જનયેત્. અધ્યવસાયાભાવો ઽનધ્યવસાયઃ. સ ચ પ્રાગભાવરૂપત્વાન્ ન જન્યઃ. અથાન્યમાત્રવચનો નઞ્ અગ્રાહ્યણાદિવદ્ ઇષ્યતે તતો ઽધ્યવસાયાદ્ અન્યસ્ સંશય{3,62}એવ તચ્છબ્દવાચ્યો ભવેત્. ન ચ તદ્ધેતુર્ અસાધારણ ઇતિ ફણિતમ્ એવ. અથાધર્માદિવદ્ વિપરીતવચનો નઞ્, એવં સતિ વિપર્યયવાચ્યો ઽનધ્યવસાયશબ્દો ભવેત્, ન ચ વિપરીતાવગ્રહો ઽસાધારણેન જન્યત ઇતિ. યદિ તુ ન મે ઽસ્મિન્ વસ્તુન્ય્ અધ્યવસાયો ઽસ્તીત્ય્ અધ્યવસાયાભાવાવધારણમ્ એવાનધ્યવસાયઃ, સ તર્હિ પ્રમાણાભાવેનૈવાધ્યવસાયાભાવો ઽવગમ્યતે. તત્ર હેતોર્ ન વ્યાપારઃ. અતો જિજ્ઞાસામાત્રહેતુર્ અસાધારણ ઇતિ સમર્થનીયમ્. ભવતિ હિ તદ્દર્શિનઃ કીદૃગ્ધર્મો ઽયમ્ ઇતો ધર્માદ્ ભાવો ભવેદ્ ઇતિ જિજ્ઞાસા. યદ્ય્ અપિ ચાસૌશુદ્ધધર્મિદર્શનાદ્ અપિ કદાચિદ્ ભવત્ય્ એવ તથાપિ ધર્મદ્વારેણાપિ તાવદ્ ભવત્ય્ એવેતિ ન તદ્ધેતુત્વમ્ અનુપપન્નમ્. આહ ચ --
તેનાજ્ઞાનમ્ અસિદ્ધેભ્યો જિજ્ઞાસાનન્યગામિનઃ ।
સામાન્યાત્ સંશયો યુક્તસ્ તથા સ પ્રતિસાધનાત્ ॥ ઇતિ.
યત્ ત્વ્ ઇહાસાધારણસ્ય સંશયહેતુત્વમ્ ઉક્તં તત્પરમતમ્. જ્ઞાતસમ્બન્ધપદસ્ય હિ વ્યાવર્તનીયમ્ અત્ર દર્શયિતુમ્ અભિપ્રેતમ્, તત્ સંશયહેતુત્વે ઽપ્ય્ અસાધારણસ્ય ઘટત એવ. ભવતુ તાવદ્ અયં યસ્ય કસ્યચિદ્ ધેતુઃ. સર્વથા જ્ઞાતસમ્બન્ધપદેન વ્યુદસ્યત ઇતિ તાત્પર્યમ્. શાક્યાસ્ તુ સંશયહેતુમ્ અસાધારણં મન્યન્તે, ઉદાહરન્તિ ચ શબ્દાનિત્યત્વે સાધ્યે શ્રાવણત્વમ્. યથોક્તમ્ --
અનૈકાન્તિકમ્ એવૈનં શાક્યાઃ પ્રાયેણ મન્વતે ।
ઉભયસ્માન્ નિવૃત્તત્વાદ્ ઉભયત્રાનુવૃત્તિવત્ ॥
ઇતિ. ઇદં ચ વાર્ત્તિકકૃતૈવ પ્રદેશાન્તરે સ્વયમ્ ઉપન્યસ્ય યથોક્તદૂષણૈર્ દૂષિતમ્ એવેતિ

કિં પુનરુદાહૃતાનાં સ્વાભાવિકમ્ એવ સંશયહેતુત્વં નેત્ય્ આહ -- સન્દિગ્ધે તિ

કારણમ્ આહ -- નિર્ણયસ્યે તિ લબ્ધ્વા ન્તેન. ક્વ દ્ર્ષ્ટમ્ અત આહ -- નિષ્ક્રિયે તિ. અમૂર્તતા હિ નિત્યત્વે સાધ્યે નિત્યાનિત્યવ્યોમકર્મસાધારણી સંશયહેતુર્ આસીત્, સૈવ તુ નિષ્ક્રિયત્વે સાધ્યે લબ્ધ્વાન્વયવ્યતિરેકૌ હેતુતાં{3,63}પ્રતિપદ્યતે. વ્યાપ્તં હ્ય્ અમૂર્તત્વં નિષ્ક્રિયત્વેન. ન હ્ય્ અમૂર્તં ગગનમ્ આત્મા વા પરિસ્પન્દતે. ન ચૈવં તદ્વતાં રથાદીનામ્ અમૂર્તત્વં દૃષ્ટમ્ ઇતિ

અસાધારણસ્ય નિર્ણયે હેતુત્વં દર્શયતિ -- ક્ષિત્યેકદેશે તિ. ગન્ધવિશેષદર્શિનો હિ વિદિતવ્યાપ્તેઃ ક્ષિત્યેકદેશસિદ્ધત્વે ભવત્યાનુમાનિકો નિર્ણય ઇતિ

દ્વૌ વિરુદ્ધાર્થસમ્બન્ધાવ્ એકત્રૈકદેશિનિ સંશયે હેતુર્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. તત્રોદાહરણમ્ આહ -- યત્રે તિ. યત્ર હિ ન સાક્ષાત્કારિજ્ઞાનવિષયો વાયુઃ અરૂપત્વાદ્ ઇત્ય્ એકસ્ સાધયતિ. અપરો ઽપિ સ્પર્શાત્ તદ્વિપર્યયમ્. તત્રાસૌ વિરુદ્ધાવ્યભિચારિતા ભવતીતિ શાક્યૈર્ અભિહિતમ્. તત્ર તુલ્યબલોભયહેતુસન્નિપાતાત્ સંશયઃ. દ્વયોર્ અપિ સાધનયોઃ પ્રસિદ્ધાવયવત્વાવિશેષાત્. અરૂપં હ્ય્ અરૂપિસમવેતમ્ અપ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ કાણાદા મન્યન્તે. તથા ચ વાયુઃ. અતો ન પ્રત્યક્ષઃ. કર્મસ્વરૂપમ્ અપિ રૂપૈકાર્થસમવાયાચ્ ચાક્ષુષમ્ આચક્ષતે. એવં સ્પર્શો ઽપિ વાયોઃ પ્રસિદ્ધ એવ. પ્રસિદ્ધવ્યાપ્તિકશ્ ચાપરોક્ષત્વેન. અતસ્ તુલ્યબલત્વમ્. તતશ્ ચ સંશયઃ, વિરુદ્ધયોર્ એકત્રોપાનપાતાસમ્ભવાત્, સમુચ્ચયાનુપપત્તેઃ, સિદ્ધે ચ વસ્તુનિ વિકલ્પાસમ્ભવાત્ બાધ્યબાધકમ્ આવસ્યાપિ તુલ્યકક્ષ્યત્વાત્. અતો ઽનવસ્થયોભયસ્મિન્ પરિપ્લવમાને ભવતિ સંશયઃ. તાદાત્મ્યાત્. તસ્ય બલાબલવિશેષે ત્વ્ અનુમાનવિરોધો વર્ણિત એવ. યથા સર્વજ્ઞો ઽસ્તીતિ બુદ્ધવચનં સમ્યક્ તદુક્તત્વાદ્ ક્ષણભઙ્ગાદિવાક્યવદ્ ઇત્ય્ એકેનોક્તે ઽપરઃ પ્રબ્રવીતિ બુદ્ધો ઽસર્વજ્ઞ ઇતિ મદ્વચનં સમ્યક્ મદુક્તત્વાત્ યથા જ્યોતિર્ ઉષ્ણ?આપો દ્રવા ઇતિ. અત્ર મદુક્તત્વમ્ ઉભયોર્ અપિ સિદ્ધમ્. બુદ્ધોક્તતા તુ ન નઃ પ્રસિદ્ધા, અતો ઽપ્રસિદ્ધાઙ્ગકત્વાત્ પૂર્વં સાધનં બલવતા પ્રસિદ્ધાઙ્ગકેન બાધ્યતે. યત્ તુ વિરુદ્ધાવ્યભિચારીતિ દ્વયોર્ એકવચનાન્તમ્ અભિધાનં ત???????ન્યામહે. વિરુદ્ધાવ્યભિચારી સંશયે હેતુર્ ઇતિ શાક્યા વદન્તિ. ન??કસ્ય સંશયહેતુત્વમ્ અન્યતરપરિચ્છેદાત્. ન ચ સમુદાયાભિપ્રાયમ્ એકવચનમ્. તસ્ય વિરુદ્ધત્વાવ્યભિચારિપદાનાસ્ પદત્વાત્. સ હ્ય્ અંશાભ્યાં વ્યભિચાર્ય્ એવ. દ્વૌ તુ વિરુદ્ધાવ્યભિચારિણાવ્ ઇતિ વક્તવ્યમ્. ન ત્વ્ એકવચનેન. યદિ પ્રતિહેતુ{3,64}વિરુદ્ધમ્ અર્થમ્ એકૈકો ન વ્યભિચરતીતિ વિરુદ્ધાવ્યભિચારીત્ય્ ઉચ્યતે. તદ્ અસ્તુ. ન ત્વ્ એકઃ સંશયે હેતુર્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. અત એવ વાર્તિકકારેણ દ્વૌ વિરુદ્ધાર્થસમ્બન્ધૌ સંશયહેતૂ ઇતિ દ્વિવચનાન્તેનૈવ નામ્નાં સંશયહેતુભાવો દર્શિતઃ. ઇહાપિ વિરુદ્ધાવ્યભિચારિતેત્ય્ એતાવદ્ એવોક્તમ્. ન તુ વિરુદ્ધાવ્યભિચારી સંશયહેતુર્ ઇતિ. તદ્ અત્ર યોગ્યતયાનયોર્ વિરુદ્ધાવ્યભિચારિતેતિ વ્યાખ્યેયમ્. દ્વૌ વિરુદ્ધાવ્યભિચારિણાવ્ ઇતિ યાવદ્ ઇતિ

ઇમાં ચ વિરુદ્ધાવ્યભિચારિતાં સંશયહેતું સાધારણાસાધારણાભ્યાં જાત્યન્તરમ્ એકે વર્ણયન્તિ. અપરે પુનસ્ સમુદાયસ્યાંશાભ્યાં સાધારણપક્ષનિક્ષેપમ્. અન્યે તુ સમસ્તમ્ ઇદં મિલિતમ્ ઉભયં નૈકત્રાપ્ય્ અનુગતમ્ ઇત્ય્ અનન્વયમ્ અસાધારણમ્ એવાસ્થિષત ઇત્ય્ આહ -- કેચિદ્ ઇતિ. અત્ર ચ પ્રદેશાન્તરે વાર્તિકકૃતા સાધારણ્ય એવાસ્થા દર્શિતા. યદાહ --
સાધારણ્યાન્ ન નૈતસ્ય ભેદઃ કશ્ચન વિદ્યતે ।
અંશાભ્યાં સમુદાયો હિ સાધારણપદે સ્થિતઃ ॥
ઇતિ. ન ચ વાચ્યં દ્વયસ્યાનન્વયાદ્ અસાધારણ એવાયમ્ ઇતિ. યદિ હ્ય્ એકેન દ્વયં પ્રયુજ્યેત તતો ભવેદ્ અપ્ય્ એવં, પ્રત્યેકમ્ અન્વિતૌ દૃષ્ટૌ દ્વાભ્યાં પ્રયુક્તૌ નાનન્વિતાવ્ ઇતિ શક્યતે વક્તુમ્. અપિ ચાસાધારણત્વે સંશયહેતુભાવો નોપપદ્યેતં. તસ્ય નિરાકૃતપૂર્વત્વાત્. અતસ્ સાધારણ એવાયમ્ ઇતિ. વયં તુ જાત્યન્તરમ્ એવ સાધીયો મન્યામહે. યથા હિ ન દ્વયમ્ એકેન પ્રયુક્તમ્ ઇતિ નાસાધારણત્વમ્. એવં સાધારણત્વમ્ અપિ ન સ્યાદ્ એવ. કિં ખલ્વ્ અત્ર સાધારણમ્. એકૈકસ્યૈકૈકેન વ્યાપ્તસ્યૈકૈકેન પ્રયોગાત્, અંશતસ્ સાધારણસ્ય ચ સમુદાયસ્યાપ્રયોગાત્. અત એવ ચાત્ર સાધારણાદ્ ભેદેન પ્રતિહેતુ વિરુદ્ધયોસ્ સંશયહેતુત્વમ્ ઉક્તમ્. ઇતરથા તેનૈવ ગતત્વાન્ ન પૃથગુપાદીયેત. સંશયજનનપ્રકારો ઽપિ ચાત્ર ભિદ્યત એવ. સાધારણો હ્ય્ ઉભયદૃષ્ટસ્ તુ પ્રતીતિમાદધાનસ્ સંશયહેતુર્ ઇમૌ ત્વ્ એકૈકશ્યેનોભયમ્ ઉપસ્થાપયન્તૌ સંશયહેતૂ ઇતિ વાર્તિકકારેણાપિ સાધારણપદે સ્થિત ઇત્ય્ ઉક્તમ્, ન સાધારણ એવેતિ

{3,65} કથં પુનર્ એવંજાતીયકે વિષયે નિર્ણયઃ, અત આહ -- પ્રતિજ્ઞે તિ નિર્ણયા ન્તેન. પક્ષબાધોક્તૈઃ પ્રત્યક્ષાદિભિઃ પ્રમાણૈર્ યસ્ય સાધનવાક્યાવયવપ્રતિજ્ઞા બાધ્યતે તત્પરાજયેનેતરસ્ય નિર્ણયઃ કાર્યઃ. યથેહૈવ તાવત્ ઉદાહરણે ત્વગિન્દ્રિયવ્યાપારેણ વાયાવપરોક્ષમ્ અનુભૂયમાને તેનૈવાનુભવેન પરોક્ષતાપક્ષો બાધ્યતે. ન હિ નસ્ ત્વગિન્દ્રિયભુવસ્તોયપ્રત્યક્ષાદ્ વાયુપ્રત્યક્ષં વિશિષ્યતે. ન હીહાનધિષ્ઠાનં સ્પર્શમાત્રમ્ અનુભૂયતે. અપિ તુ તદધિકરણં દ્રવ્યમ્ અપિ. ન હિ પ્રબલેન મરુતાભિહન્યમાનસ્ય જલં વા શ્લિષ્યતસ્ સંવિદ્ વિશિષ્યતે. અતો ઽક્ષસમ્બન્ધફલાનુસારાત્ પ્રત્યક્ષો વાયુર્ ઇતિ નિશ્ચીયતે. ક્વચિચ્ ચાગમેન વિષયાપહારો ભવતિ. યથા શુચિ નરશિરઃકપાલં, પ્રાણ્યઙ્ગત્વાત્, શઙ્ખશુક્તિશકલવદ્ ઇતિ પાશુપતેનોક્તે ઽન્યો ઽશુચીતિ સાધયતિ, પ્રાણ્યુદ્ભૂતત્વાદ્ ઉચ્ચારાદિવદ્ ઇતિ. તત્ર પૂર્વપ્રતિજ્ઞાયા આગમેન વિષયાપહારાદ્ ઉત્તરેણાર્થનિર્ણયો ભવતિ. શુચીતરવિવેકે હ્ય્ આગમ એવ શરણમ્. તસ્મિન્ પરિપન્થિનિ ન શુચિત્વાનુમાનમ્ આત્માનં લભતે. સ્મરન્તિ હિ --
નારં સ્પૃષ્ટ્વાસ્થિ સસ્નેહં સવાસા જલમ્ આવિશેત્ ।
ઇતિ. રુદ્રો હિ મહાવ્રતં ચચાર સ એતચ્છવશીર્ષમ્ ઉપદધારેતિ ત્વ્ અર્થવાદમાત્રં ન શવશિરોધારણવિધિઃ. અત્ર ચ પ્રત્યક્ષાદીન્ય્ એવ યથાસ્વમ્ અર્થં સાધયન્તીતિ સાધનપદેનોચ્યન્ત ઇતિ. કથં પુનઃ પ્રત્યક્ષાદીન્ય્ એવ પ્રતિજ્ઞાબાધનાયોત્સહન્તે. તેષ્વ્ અપિ સામાન્યતો દર્શનેન બાધસ્ય શઙ્ક્યમાનત્વાદ્ અત આહ -- બાધવર્જનાદ્ ઇતિ. ન તાવત્ તેષુ બાધો દૃશ્યતે, કદાચિદ્ બાધસમ્ભાવના તુ ન તેષાં પ્રામાણ્યમ્ ઉત્સારયતીતિ

અત્ર ભિક્ષુણા પક્ષધર્મસ્ તદંશેન વ્યાપ્તો હેતુર્ ઇત્ય્ એકવચનેન વિવક્ષિતૈકસઙ્ખ્ય એક એવ હેતુર્ ઇતિ દર્શિતમ્. અત એવ વિરુદ્ધાવ્યભિચારિણોર્ ન હેતુત્વમ્ અનેકત્વાત્ તયોર્ ઇતિ. ન ચૈતત્ ઘટતે. ન હિ પ્રતિહેતુ{3,66}વિરુદ્ધયોર્ અનેકત્વં સંશયહેતુત્વે હેતુઃ, અપિ તર્હિ પરસ્પરવિરુદ્ધાર્થોપપ્લાવકત્વમ્ એવ. વિરુદ્ધૌ હિ દ્વાભ્યાં દ્વાવ્ અર્થાવ્ એકત્રોપપ્લાવિતાવ્ ઇતિ તત્ર સંશેરતે, ન તુ હેત્વનેકત્વાત્. સંશયહેત્વોર્ અપિ પ્રત્યેકમ્ અવગતયોર્ ઉભયસમાવેશાદ્ એવ ક્વચિન્ નિર્ણયો દૃષ્ટઃ. યથા ઊર્ધ્વતાકાકવત્ત્વયોઃ. કેવલા હ્ય્ ઊર્ધ્વતા સ્થાણુપુરુષસાધારણી નાન્યતરનિર્ણયાય પ્રભવતિ. કાકનિલયનસહકૃતા તુ સૈવ સ્થાણુર્ અયમ્ ઇતિ નિશ્ચાયયતિ. તદ્ અત્રૈકસ્યૈવ સંશયહેતુત્વં દ્વાભ્યામ્ એવ તુ નિર્ણય ઇત્ય્ અપ્રયોજકં સંશયહેતુત્વે દ્વિત્વં, વિરુદ્ધાનેકસાધ્યત્વમ્ એવ સંશયહેતુઃ. યથા ખલ્વ્ એક એવ સાધારણસ્ સપક્ષવિપક્ષયોર્ વર્તમાનસ્ સંશયહેતુર્ ભવતિ. એવં વિરુદ્ધાર્થસ્યાપિ હેતુદ્વયસ્યાંશાભ્યામ્ ઉભયવૃત્તિર્ એવ સંશયે કારણમ્ ઇતિ ન તદ્દ્વિત્વેન હેતુત્વનિરાકરણં યુક્તમ્ ઇત્ય્ આહ -- ક્વચિદ્ ઇતિ. નનુ યુક્તં તાવદૂર્ધ્વતયા સ્થાણુપુરુષસન્દેહો ભવતીતિ, કાકવત્તામાત્રેણ ન સંશયો દૃષ્ટપૂર્વઃ. સત્યમ્. યસ્ તુ કાકવત્તામાત્રેણ સ્થાણું સિષાધયિષતિ તસ્યાસૌ કેવલા સંશયહેતુઃ, ઊર્ધ્વતાસનાથા તુ નિર્ણાયિકેત્ય્ એતાવદ્ એવ વિવક્ષિતમ્ ઇત્ય્ અદોષ ઇતિ. અપિ ચ અવિરોધિનોઃ પ્રત્યેકં સંહતયોર્ અપિ ક્વચિદ્ અર્થે સાધ્યે હેતુભાવો દૃશ્યતે. યથૈકસ્મિન્ન્ એવ શાબ્દસ્ય જ્ઞાનસ્યાનુમાનત્વે ન્વયવ્યતિરેકજત્વપ્રત્યક્ષાન્યપ્રમાણત્વયોઃ, શક્યતે હિ તાભ્યામ્ ઐકૈકશ્યેન સમસ્તાભ્યાં ચાનુમાનત્વં સાધયિતુમ્. દ્વિત્વે ચ હેત્વાભાસત્વકારણે નૈકસ્મિન્ સાધ્યે ઽનેકહેતવઃ પ્રયુજ્યેરન્. પ્રયોક્તારસ્ ત્વ્ એકમ્ એવ સાધ્યં કિઞ્ચાન્યદ્ ઇતશ્ ચેતિ નાનાસાધનૈસ્ સાધયન્તો દૃશ્યન્તે. તસ્માદ્ વિરોધનિબન્ધન એવ સંશયઃ, ન તુ નાનાત્વનિબન્ધન ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- પ્રત્યેકમ્ ઇતિ. પૂર્વં તુ પ્રત્યેકં સંશયહેત્વોર્ એવ મિલિતયોર્ નિર્ણયહેતુત્વમ્ ઉક્તમ્. અત્ર તુ પ્રત્યેકં ગમકાવ્ અપિ સંહતૌ ચ ગમકાવ્ ઇતિ પ્રતિપાદિતમ્ ઇતિ

તસ્માદ્ વિરુદ્ધાર્થાવ્ એવ ભિન્નૌ સંશયહેતુત્વેન દર્શનીયૌ. યથાસ્માભિર્ ઉક્તં ન તુ ભિન્નતામાત્રેણેત્ય્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ. વ્યાખ્યાતસ્ત્રિપ્રકારો{3,67}પિ સંશયહેતુઃ વિપરીતપ્રકારાન્ પ્રતિજાનાતિ - ષઢા વિરુદ્ધતામ્ આહુર્ ઇતિ. ધર્મધર્મિસ્વરૂપસ્વવિશેષોભયસ્વરૂપસ્વવિશેષૈઃ ષટ્પ્રકારાં વિરુદ્ધતામ્ એકે બ્રુવત ઇત્ય્ અર્થઃ. અન્યે તૂભયવિરોધયોઃ પ્રત્યેકપક્ષાનતિરેકાત્ ચાતુર્વિધ્યં પ્રતિપન્ના ઇત્ય્ આહ -- ચતુર્ધા વે તિ. વયં તુ ઇષ્ટવિઘાતમાત્રેણૈકમ્ એવ પ્રકારં સઙ્ગિરામહ ઇત્ય્ આહ -- એકધાપિ વેતિ. પૂર્વોક્તપક્ષદ્વયનિવૃત્તાવ્ અપિ વાશબ્દઃ. અપિ વા શેષભાજાં સ્યાદ્ ઇતિ પક્ષબાધ એવ વિરુદ્ધત્વે કારણં કિમ્ અવાન્તરભેદોપન્યાસેનેતિ. ત્રિષ્વ્ અપિ ચ પ્રકારેષુ શ્રુત્યર્થોપાત્તસ્ય પ્રતિજ્ઞાતાર્થસ્ય બાધાયાં વિરુદ્ધતામ્ આહુર્ ઇત્ય્ આહ -- શ્રુત્યર્થોક્તસ્યે તિ. ધર્મધર્મ્યુભયસ્વરૂપં શ્રુત્યુક્તં, તદ્વિશેષાસ્ તુ પ્રાયેણાર્થોક્તાઃ. તે ચ સ્વરૂપસ્વવિશેષાઃ પ્રતિજ્ઞાર્થશબ્દેનોપાદીયન્તે. સર્વે હિ તે વક્તુર્ અભિપ્રેતાઃ. ન તુ ધર્માદિવિશેષાસ્ સાક્ષાત્ પ્રતિજ્ઞાયામ્ અન્તર્ગતાઃ. તદ્ અસ્મિન્ પ્રતિજ્ઞાર્થે હેતુના બાધ્યમાને હેતોર્ વિરુદ્ધતા ભવતીતિ. તત્પુનર્ ઇદં વિપ્રતિષિદ્ધમ્ ઇવ મન્યામહે. કથં હિ પ્રતિજ્ઞાર્થે હેતુના બાધ્યમાને હેતુર્ વિરુદ્ધો ભવતિ. સ હિ પ્રતિજ્ઞાર્થં વિરુણદ્ધીતિ વિરોદ્ધેતિ વક્તુમ્ ઉચિતઃ, બાધક ઇતિ વા. ન ચાયમ્ એવ પ્રતિજ્ઞાર્થેન બાધ્યતે યદ્વિરુદ્ધો ભવેત્ પ્રસિદ્ધત્વાદસ્ય. પ્રસિદ્ધં હિ ઘટસ્ય કૃતકત્વં, ન તદપ્રસિદ્ધયા નિત્યતયા બાધિતું શક્યમ્. અતો બાધક ઇત્ય્ એવાયં વક્તવ્યઃ. વાર્તિકકૃતા તુ પરપ્રસિદ્ધિમાત્રેણ વિરુદ્ધ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ વેદિતવ્યમ્ ઇતિ. તત્ર ધર્મસ્વરૂપબાધેન તાવદ્ વિરુદ્ધતામ્ ઉદાહરતિ -- નિત્યત્વે ઇતિ

ધર્મવિશેષબાધસ્ ત્વ્ એવં પ્રયુક્તે ભવતીત્ય્ આહ -- બાધ ઇતિ. તમ્ એવ પ્રયોગં દર્શયતિ -- અર્થવદ્ ઇતિ પાદત્રયેણ. સ્વરૂપાભિધાનવાદિનો હ્ય્ આહુઃ -- ગૌર્ અયમ્ ઇતિ શબ્દાકારવિશિષ્ટો ઽર્થો ઽવગમ્યતે. ન ચ વિશેષણમ્ અનભિધાય વિશિષ્ટો ઽભિધાતું શક્યત ઇતિ સ્વરૂપમ્ એવ તાવદ્ આદૌ શબ્દો{3,68}ભિધત્તે તતો વિશિષ્ટમ્. અપિ ચાર્થશબ્દો વ્યભિચરતિ, અજ્ઞાતસમ્બન્ધસ્ય તદનવગતેઃ. સ્વરૂપં તુ ન કદાચિદ્ વ્યભિચરતિ સમ્બન્ધાવધારણાત્ પ્રાગ્ અપિ તદવગમાત્, અવ્યભિચારી ચ શબ્દાર્થ ઇતિ યુક્તમ્. અતઃ સ્વરૂપં તાવદવશ્યાભિધેયં શબ્દાનાં, તદભિધાનોત્તરકાલં તુ વિશિષ્ટાભિધાનમ્ અપિ ભવતુ નામેતિ. એવં પ્રસાધ્યાન્તે પ્રયોગમ્ આહુઃ -- શબ્દસ્વરૂપં સમ્બન્ધાવધારણાત્ પ્રાગર્થવદ્ વિભક્તિસમ્બન્ધાત્, અગૃહીતસમ્બન્ધો ઽપિ હિ સ્વાદિવિભક્તિયુક્તાન્ શબ્દાનવગચ્છતિ. યદા ચ વિભક્તિયોગઃ તદાર્થવત્ત્વં દૃષ્ટં યથા સમ્બન્ધગ્રહણાત્ પશ્ચાદ્ ઇતિ. કથં પુનર્ એવં પ્રયુજ્યમાને ધર્મવિશેષબાધો ભવત્ય્ અત આહ -- સ્વરૂપેણેતિ ચાશ્રિત ઇતિ. યદા હિ સ્વરૂપેણાર્થેનાર્થવત્ત્વં પ્રથમમ્ આશ્રિત્યાર્થવત્તામાત્રવિશિષ્ટં સાધ્યતે, તદાર્થાદ્ ઇદમ્ અવગમ્યતે -- સ્વરૂપાર્થવત્ત્વમ્ અસ્ય સિષાધયિષિતમ્ ઇતિ. એવં ચ ભવત્ય્ અર્થાક્ષિપ્તસ્ય ધર્મવિશેષસ્ય બાધ ઇતિ. કથં પુનસ્ સ્વરૂપેણેતિ ચાશ્રિતે ધર્મવિશેષો બાધ્યતે. અત આહ -- અસ્વરૂપે તિ. વિભક્તિમત્ત્વં હિ સ્વરૂપાતિરેકેણાર્થાન્તરેણાર્થવત્ત્વમ્ અવિનાભાવબલેન શબ્દસ્યાવગમયતિ, સમ્બન્ધગ્રહણાત્ પશ્ચાદ્ અર્થાન્તરસ્ય દર્શનાત્. અતો વ્યાપ્તિબલેન તદ્ એવ વિભક્તિમત્તયા સાધ્યતે. અતો ઽર્થવત્તાયા વિશેષં સ્વસ્વરૂપાર્થવત્ત્વં હેતુર્ અયં વિરુણદ્ધીતિ ભવતિ ધર્મવિશેષબાધ ઇતિ

ધર્મિસ્વરૂપબાધોદાહરણમ્ આહ -- ઇહપ્રત્યયે તિ. યદા હિ સમવાયં ધર્મિણં કૃત્વા તસ્ય દ્રવ્યાદિવ્યતિરેકસ્ સાધ્યતે, ઇહપ્રત્યયહેતુત્વં ચ હેતુર્ ઉચ્યતે ઇહાયં ઘટ ઇતિ સંયોગો દૃષ્ટાન્તઃ, તદા ધર્મિસ્વરૂપબાધ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

{3,69} કથં પુનર્ અત્રોદાહરણે ધર્મિસ્વરૂપબાધઃ, અત આહ -- અત્રાપી તિ. અત્રાપ્ય્ ઉદાહરણે ધર્મિસ્વરૂપસ્ય સમવાયાત્મનો વૈપરીત્યાપાદનાદ્ ધેતોર્ વિરુદ્ધતા ભાવતિ. ઇહપ્રત્યયહેતુત્વં હ્ય્ અસમવાયાત્મન એવ દૃષ્ટમ્ ઇતિ તાદ્રૂપ્યં વિરુન્ધ્યાદ્ ઇતિ ધર્મિસ્વરૂપબાધ ઇતિ

અસ્મિન્ન્ એવ ચ ધર્મિવિશેષબાધો ઽપિ દર્શયિતવ્ય ઇત્ય્ આહ -- યચ્ ચે તિ. સમવાયો હિ સત્તાસામાન્યવદેકરૂપ ઇતિ કાણાદા મન્યન્તે. સો ઽપ્ય્ અસ્ય વિશેષઃ સંયોગવદ્ભેદાપત્તેર્ બાધ્યત ઇતિ ભવતિ ધર્મિવિશેષવિરુદ્ધો હેતુર્ ઇતિ

ઉભયસ્વરૂપબાધાયામ્ ઉદાહરણમ્ આહ -- નિત્યમ્ આત્માસ્તિતે તિ. યદા કશ્ચિત્ સૌત્રાન્તિકં પ્રત્યેવં સાધયતિ -- આત્મા નિત્યઃ નિરવયત્વાત્ વ્યોમવદ્ ઇતિ, તદા ધર્મધર્મિદ્વયસ્ય બાધનં ભવતિ. સૌત્રાન્તિકસ્ય હ્ય્ અવયવાભાવો વ્યોમ્ન્યભાવેનૈવ સમ્બદ્ધો ઽભિમત ઇત્યાત્મનો ઽપિ તદ્વદભાવં ગમયેત્, આવરણાભાવમાત્રં હિ નભઃ, ન પુનસ્ તત્ત્વાન્તરમ્ ઇતિ બૌદ્ધા મન્યન્તે. અતો ઽનવયવત્વાદ્ આત્મનઃ સ્વરૂપસ્ય તદ્ધર્મસ્ય ચ નિત્યત્વસ્ય બાધાદ્ ઉભયબાધ ઇતિ

ઉભયવિશેષબાધસ્ ત્વ્ એવં સાધ્યમાને ભવતીત્ય્ આહ -- તદે તિ. યદા હિ પરાર્થાશ્ ચક્ષુરાદયસ્ સઙ્ઘાતત્વાત્ શયનાદિવદ્ ઇતિ સાધ્યતે, તદોભયવિશેષબાધ ઇત્ય્ અર્થઃ. કથં પુનર્ અત્રોભયવિશેષબાધઃ, અત આહ -- શયન ઇતિ. શયનીયે{3,70}હિ ખટ્વાદૌ મહાભૂતસંહતશરીરપારાર્થ્યેન સઙ્ઘાતત્વાદ્ ઇતિ હેતુર્ વ્યાપ્તો દૃષ્ટ ઇતિ સંહતપારાર્થ્યમ્ એવ સાધયેત્. આત્માનં ચ પ્રતિ પારાર્થ્યં સાધયિતુમ્ અભિમતમ્, તન્ ન સિધ્યેત્. સો ઽયં તાવત્ પારાર્થ્યસ્ય ધર્મસ્ય યો વિશેષો ઽભિમત આત્મપારાર્થ્યં સ તાવદ્ બાધ્યતે. ચક્ષુરાદેર્ અપિ ધર્મિણો યો વિશેષ આહઙ્કારિકત્વં નામ સો ઽપ્ય્ અનેનૈવ હેતુના બાધ્યતે. સંહતાત્મકત્વં હિ શયનાદાવનાહઙ્કારિકત્વેન વ્યાપ્તં દૃષ્ટમ્, ભૌતિકા હિ તે, અતસ્ તન્નિદર્શનેન ચક્ષુરાદયો ઽપિ ભૌતિકા ભવેયુઃ. આહઙ્કારિકાણીન્દ્રિયાણીતિ કાપિલાસ્ સઙ્ગિરન્તે, તેષાં ચાયં પ્રયોગઃ. તદ્ અયમ્ અર્થઃ -- સંહતપારાર્થ્યભૌતિકત્વાભ્યાં વ્યાપ્તો હેતુર્ યસ્મિન્ શયને તત્રાત્મપારાર્થ્યમ્ અસિદ્ધમ્ ઇતિ ધર્મવિશેષબાધનં તાવદ્ ભવતિ. ધર્મિવિશેષબાધો ઽપિ ભૌતિકવ્યાપ્ત્યા સૂત્રિતો ઽનન્તરમ્ એવ વિવરિષ્યત ઇતિ ન કેવલમ્ આત્મપારાર્થ્યં ન સિધ્યતિ, અસંહતરૂપાત્મપારાર્થ્યે ચેષ્ટે વ્યાપ્તિબલેનાત્મનો ઽપિ સંહતતા પ્રાપ્નોતીત્ય્ આહ -- અસંહતે તિ. અનેન ચાનિષ્ટાન્તરાપત્તિર્ આપાદિતેતિ વેદિતવ્યમ્. એતદ્ ઉક્તં ભવતિ. નાનેન હેતુનાસંહતરૂપાત્માર્થતા સિધ્યતિ. પ્રત્યુત સંહતતૈવાત્મનો ભવેદ્ ઇતિ

ધર્મિવિશેષબાધં વિવૃણોતિ -- અનાહઙ્કારિકત્વમ્ ઇતિ. વ્યાખ્યાતચરં ચેદમ્

એવં તાવદ્ જ્ઞાતસમ્બન્ધપદવ્યાવર્તનીયો વિરુદ્ધઃ પ્રપઞ્ચિતઃ. ઇદાનીં તદ્વ્યાવર્ત્યા એવ દૃષ્ટાન્તાભાસા દર્શયિતવ્યાઃ. તૈર્ હિ નાનુમાનાઙ્ગસમ્બન્ધો જ્ઞાપયિતું શક્યતે. અતસ્ તે ઽપિ જ્ઞાતસમ્બન્ધપદેનૈવ વ્યાવર્ત્યન્તે. ઇદં ચાસ્માભિઃ પ્રાગ્ એવોક્તમ્. અન્યત્રાપ્ય્ આહ --
જ્ઞાતસમ્બન્ધવાચા ચ ત્રયો ઽત્રાનિયતાદયઃ ।
હેતુદૃષ્ટાન્તયોર્ દોષા ભાષ્યકારેણ વારિતાઃ ॥
{3,71}ઇતિ. અતસ્ તન્નિરાકરણાર્થં દૃષ્ટાન્તવચનમ્ એવ તાવદ્ અવતારયતિ -- ગમકસ્યે તિ. વ્યાપ્તિપ્રદર્શનાય દ્વિવિધો દૃષ્ટાન્તસ્ તાવદ્ સાધનવાક્યે દર્શયિતવ્યઃ. સાધ્યઃ પક્ષઃ તત્સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યાં યો દૃષ્ટાન્તઃ સ પ્રતિપાદ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ

તત્ર સાધર્ય્યદૃષ્ટાન્તપ્રકારમ્ આહ -- તત્રે તિ. અસ્યાર્થઃ -- ઉદાહરણસાધર્મ્યાલ્ લિઙ્ગસ્ય પ્રસાધકત્વવચનં હેતુઃ. યદાહુઃ --
ઉદાહરણસાધર્મ્યાત્ સાધ્યસાધનં હેતુઃ ।
ઇતિ. સાધ્યસ્ય પ્રજ્ઞાપનવચનમ્ ઇતિ યાવત્. તસ્ય ચાર્થો લિઙ્ગમ્ એવ. તચ્ ચોદ્દિશ્ય સાધ્યોપાદાનં સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્ત ઇષ્યતે. યો યો ધૂમવાન્ સ સો ઽગ્નિમાન્ ઇતિ યાવદ્ ઇતિ. કિમ્ એવમ્ ઉપાદીયમાને સિધ્યત્ય્ અત આહ -- ઉદ્દેશ્ય ઇતિ. ઉક્તં વ્યાપ્તિપ્રદર્શનાય દૃષ્ટાન્તવચનમ્ ઇતિ. એવં ચોપાદીયમાન ઉદ્દેશ્યો ધૂમાદિર્ વ્યાપ્યતયા કથિતો ભવતિ. ઇતરશ્ ચોપાદેયો ઽગ્ન્યાદિર્ વ્યાપકતયેતિ વ્યાપ્ત્યાનુગુણ્યાત્ સફલમ્ એવમ્ ઉપાદાનમ્ ઇત્ય્ ઉદ્દેશ્યોપાદેયયોર્ વ્યાપ્યવ્યાપકત્વં ભવતીત્ય્ ઉક્તમ્

કીદૃશં તુ તયોસ્ સ્વરૂપમ્ અત આહ -- યદ્વૃત્તે તિ. યદ્વૃત્તતદ્વૃત્તાભ્યાં યત્તત્પરિનિષ્પન્નાનાં યો ય ઇત્યાદિશબ્દાનામ્ ઉપાદાનમ્, તદ્ અયમ્ અર્થો ભવતિ. યદ્યદ્ યદ્વૃત્તેન સંયુક્તં પ્રથમં પ્રયુજ્યતે પ્રધાનં ચ તદુદ્દેશ્યં, તત્તદ્વૃત્તયુક્તં ચ પશ્ચાત્ પ્રયુજ્યમાનં સ સો ઽગ્નિમાનેવેતિ ચૈવકારેણ યુક્તં તદુપાદેયમ્. સર્વેષ્વ્ એવ ચ ગ્રહવ્રીહ્યાદિસમ્માર્ગાવઘાતાદિષૂદ્દેશ્યોપાદેયેષ્વ્ અયમ્ એવ વિવેક ઇતિ વેદિતવ્યમ્ ઇતિ

{3,72} કિં પુનર્ એવં પ્રયોગનિયમે પ્રયોજનમ્, વિવક્ષાપરતન્ત્રા હિ શબ્દાઃ, તે યથા તથા વા પ્રયુક્તા યથાભિપ્રાયં વર્તિષ્યન્ત એવ. અત આહ -- વદતી તિ. ન વક્ત્રભિપ્રાયપરતન્ત્રાઃ શબ્દાઃ, સ્વાભાવિક્યૈવ તુ શક્ત્યા કેચિદ્ એવ ક્વચિદ્ એવાર્થે વર્તન્તે, અતો ન વિવક્ષાનુસારેણેષ્ટસિદ્ધિર્ ભવતીતિ વાચ્ય એવ દૃષ્ટાન્તવચનવિન્યાસપ્રકાર ઇતિ

યદિ તર્હિ સ્વતન્ત્રાશ્ શબ્દાઃ અતથાસ્થિતે ઽપ્ય્ અર્થે શબ્દાનુસારિણીષ્ટસિદ્ધિર્ ભવેદ્ અત આહ -- સાધ્યહેતુત્વમ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- નાર્થશક્તિશ્ શબ્દશક્તિમ્ અનુરુધ્ય પ્રવર્તતે, ન ચ શબ્દશક્તિર્ અર્થશક્તિમ્, અતો ન યથા વક્ત્રભિપ્રેતાર્થાનુસારિણી શબ્દશક્તિઃ, એવં ન શબ્દાનુસારિણ્યર્થવ્યવસ્થેતિ, અર્થાદીનાં કૃતકત્વાનિત્યત્વાદીનાં વ્યાપ્તિશક્ત્યનુરોધાદ્ એવ સાધ્યહેતુભાવો ભવતિ ન શબ્દાનુરોધાદ્ ઇતિ

વક્ત્રનપેક્ષયા સ્વશક્ત્યૈવ શબ્દે ઽર્થમ્ આચક્ષાણે યત્તાવદ્ આપદ્યતે તદ્ દર્શયતિ -- તત્રાજ્ઞાનાદ્ ઇતિ સાર્ધદ્વયેન. યદા હિ દૃષ્ટાન્તં વક્તુમ્ અનભિજ્ઞો વક્તા સાધ્યહેત્વોસ્ સહભાવમાત્રં વિવક્ષતિ. યથા -- શબ્દો ઽનિત્યઃ કૃતકત્વાદ્ ઇતિ પ્રયોગે, યથા ઘટે કૃતકત્વનાશિત્વેસ્ ત ઇતિ. વિપરીતાવગ્રહેણ વા ન હેતોર્ વ્યાપ્યતાં વિવક્ષતિ. સત્યામ્ અપિ વિવક્ષાયાં કુતશ્ચિદ્ ભ્રમનિમિત્તાત્ ન વ્યાપ્તિયોગ્યં શબ્દં વદતિ. સહભાવમાત્રમ્ એવ તુ પૂર્વવદ્ વદેત્, વિપરીતં વા ભ્રાન્તઃ યથા નાશિતા કૃતકત્વેન વ્યાપ્તેતિ, તદા તાવન્ ન કેવલમ્ ઇષ્ટં ન સિધ્યતિ અનિષ્ટમ્ એવ તુ વ્યાપ્તિવિપર્યયાદ્ આપદ્યતે. ઇષ્ટસ્ય{3,73}કૃતકત્વસ્ય હેતુત્વં ન સ્યાત્. અનિષ્ટસ્યૈવ તુ નાશિત્વસ્ય ભવેદ્ ઇત્ય્ એવંજાતીયકાનિષ્ટપ્રયોગનિવારણાય યુક્તો દૃષ્ટાન્તપ્રયોગનિયમ ઇતિ. એતદ્ એવોપસંહરતિ -- તસ્માદ્ ઇતિ. હેતુત્વસમ્મતઃ કૃતકત્વાદિવ્યાપ્યત્વરૂપેણ વાચ્ય ઇત્ય્ અર્થઃ

અર્થાનાં શબ્દતન્ત્રત્વે યદ્ ભવતિ તદ્ દર્શયતિ -- યદેતિપાદરહિતદ્વયેન. અસ્યાર્થઃ -- યદા હિ વ્યાપ્તિશક્ત્યનુસારેણૈવાર્થાનાં સાધ્યહેતુત્વં તદા યદ્ય્ અપિ વક્ત્રા ન સહભાવમાત્રં દર્શિતં, કિન્ તુ સમ્યગ્ એવ દૃષ્ટાન્તવચનમ્, અર્થાસ્ તુ ન તદનુરૂપવ્યાપ્યવ્યાપકભાવેનાવસ્થિતા ઇતિ દૃષ્ટાન્તાભાસતા ભવેદ્ ઇતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધ ઇતિ. યથા -- નિત્યો ધ્વનિર્ અમૂર્તત્વાદ્ ઇતિ પ્રયોગે કર્મવત્ પરમાણુવદ્ ઘટવદ્ વ્યોમવદ્ ઇતિ દૃષ્ટાન્તેષુ યથાસઙ્ખ્યં પરમાર્થતસ્ સાધ્યહેતૂભયવ્યાપ્તિશૂન્યતયા. કર્મ ખલ્વ્ અનિત્યમ્ ઇતિ તત્ સાધ્યભૂતયા નિત્યતયા શૂન્યં, હેતુસ્ ત્વ્ અમૂર્તત્વાદ્ ઇતિ તત્ર વિદ્યત એવ. પરમાણવસ્ તુ મૂર્તા ઇતિ તેષુ હેતુશૂન્યતા, સાધ્યં તુ નિત્યત્વં તેષુ વિદ્યત એવ. ઘટે તુ ન સાધ્યં નિત્યત્વં નાપ્ય્ અમૂર્તત્વં હેતુર્ ઇત્ય્ ઉભયશૂન્યતા. વ્યોમ્નિ તુ દૃષ્ટાન્તે વ્યાપ્તિશૂન્યતામ્ ઉત્તરત્ર સ્વયમ્ એવ વિવરિષ્યતિ. અત્રૈવ ચ વ્યોમવદ્ ઇતિ દૃષ્ટાન્તે તદસદ્વાદિનં સૌત્રાન્તિકં પ્રતિ પ્રયુજ્યમાને ધર્મ્યસિદ્ધ્યા દૃષ્ટાન્તાભાસતા ભવતીત્ય્ આહ -- તદસદ્વાદિનમ્ ઇતિ

વ્યાપ્તિશૂન્યતાં વિવૃણોતિ -- તત્સદ્ભાવે ઽપી તિ. યદ્ય્ અપિ ચ{3,74}વ્યોમ્નઃ સદ્ભાવો ભવેત્, તચ્ ચ હેતુસાધ્યદ્વયયુક્તં નિત્યત્વાદ્ અમૂર્તત્વાચ્ ચ. તથાપિ કર્માદિષ્વ્ અમૂર્તેષુ અનિત્યેષ્વ્ આલોચ્યમાનેષુ હેતોર્ વ્યાપ્તિર્ નાસ્તીતિ ઈદૃશસ્યાપિ દૃષ્ટાન્તસ્ય વર્જનમ્ એવ. અયમ્ અપિ ન સાધ્યસિદ્ધયે સમર્થો યત ઇતિ

વ્યાખ્યાતઃ સાભાસસ્ સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તઃ. વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તમતઃ પરં વ્યાખ્યાસ્યતિ. તત્રૈતદ્ એવ તાવત્ પ્રથમં વક્તવ્યમ્. કિં સર્વદૈવ સાધર્મ્યવદ્ વૈધર્મ્યવચનં કાર્યં ન વેતિ. તત્ર તાવદ્ વ્યતિરેકપ્રધાનવાદિનસ્ સર્વદા વાચ્યમ્ ઇતિ યે વદન્તિ. તાન્ પ્રત્યાહ -- વ્યાપ્ત્યા સાધર્મ્ય ઉક્ત ઇતિ. એવં હિ મન્યતે -- વ્યાપ્તિપ્રજ્ઞાપનાય હિ દૃષ્ટાન્તવચનમ્, સા ચેત્ સાધર્મ્યવચનેન જ્ઞાપિતા કિં વૈધર્મ્યવચનેન. સાધર્મ્યં ચાવશ્યમ્ એવ વચનીયમ્ અન્વયપ્રજ્ઞાપનાય, તત્પ્રધાનત્વાદ્ અનુમાનસ્ય. વ્યતિરેકસ્યાપિ તન્મુખેનૈવ સિદ્ધેઃ. ઇતરથા દુરધિગમત્વાત્. અતો યદિ વ્યાપ્ત્યા સહિતં સાધર્મ્યમ્ ઉક્તં, અલં વૈધર્મ્યવચનેનેતિ. કદા તર્હિ વૈધર્મ્યં વાચ્યમ્ અત આહ -- સહભાવિત્વદૃષ્ટ્યે તિ પાદત્રયેણ. યદા હિ વક્ત્રા સમ્યગ્ એવ દૃષ્ટાન્ત ઉક્તે પરઃ શ્રોતા જાનાતિ -- યથા હેતુસાધ્યયોસ્ સાહિત્યમાત્રમ્ અનેનોક્તં ન વ્યાપ્તિર્ ઇતિ, તદા સાધ્યાભાવે હેત્વભાવં જ્ઞાપયિતું વૈધર્મ્યેણેષ્ટસાધનમ્ ઇતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધ ઇતિ. યદા ખલ્વ્ અભ્યસ્તવૈધર્મ્યસ્ તમ્ એવાપેક્ષતે ન સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તં તદા ચ વૈધર્મ્યેણેષ્ટસાધનમ્ ઇત્ય્ આહ -- તં વા નાપેક્ષતે યદે તિ. યદા વા વક્તા સુશિક્ષિતવૈધર્મ્યસ્ સાધર્મ્યં વક્તુમ્ અજાનાનસ્ તેન સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તેન સહભાવમાત્રમ્ એવ શુદ્ધં વ્યાપ્તિહીનં કથયતિ, તદાપિ પર્યનુયુક્તેન તેનૈવ વૈધર્મ્યેણેષ્ટસાધનં કાર્યમ્ ઇત્ય્ આહ -- વક્તા વે તિ

યદા વા ભ્રાન્તો વિપરીતમ્ અન્વયં દર્શયતિ, તદાપિ તત્સમાધાનેચ્છયા પૂર્વવિપરીતજ્ઞાનોપમર્દનેન વૈધર્મ્યેણેષ્ટસાધનમ્ ઇત્ય્ આહ --{3,75} વિપરીતાન્વયમ્ ઇતિ. નન્વ્ અન્વયવૈપરીત્યે સ એવ યથાવત્ પ્રતિપાદ્યતાં કિં વૈધર્મ્યવચનેન. સત્યમ્ એવમ્ અપીષ્ટં સિધ્યત્ય્ એવ, કિન્ તુ ભ્રાન્તૈર્ ઇદમ્ અસ્માભિર્ ઉક્તં સાધ્યાભાવે હેત્વભાવો વિવક્ષિત ઇતિ વૈધર્મ્યેણાપિ તાવદ્ ઇષ્ટસાધનં ભવત્ય્ એવેતિ. યત્ તુ તત્પૂર્વં સાહિત્યમાત્રમ્ ઉક્તં તદ્વૈધર્મ્ય એવોપયુજ્યતે તસ્યૈવેષ્ટં સાધયતો ઽનુગ્રહે વર્તતે ઇત્ય્ આહ -- સાહિત્યમાત્રમ્ ઇતિ

એવં તાવદ્ વૈધર્મ્યવચનસ્યાવસરો દર્શિતઃ, તદ્વચનપ્રકારમ્ ઇદાનીં દર્શયતિ -- વ્યાપ્યવ્યાપકભાવો હી તિ

વૈપરીત્યે કારણમ્ આહ -- ધૂમભાવ ઇતિ. યદા હિ ધૂમભાવો ઽગ્નિભાવેન વ્યાપ્તો ભવતિ તદાનગ્નિર્ અગ્ન્યભાવસ્ તતો ધૂમાત્ પ્રચ્યુતસ્ સન્નધૂમે ધૂમાભાવ એવ ભવતીત્ય્ એવં તાવદ્ વ્યાપ્તો ભવતિ. યો હિ યસ્મિન્ સતિ ભવતિ અસતિ ચ ન ભવતિ સ તન્નિયતસ્ તદ્વ્યાપ્ત ઇત્ય્ ઉચ્યતે. યથા ધૂમો ઽગ્નાવ્ એવ ભવન્નગ્નિના વ્યાપ્ત ઇતિ સિદ્ધો ઽભાવયોર્ વ્યાપ્તિવિપર્યય ઇતિ

યત એવ ચાભાવયોર્ ઈદૃશો વ્યાપ્યવ્યાપકભાવઃ અત એવ ભાવયોર્ અભિમતવ્યાપ્તિસિદ્ધિર્ ઇત્ય્ આહ -- તથાનગ્નાવ્ ઇતિ. અનગ્નાવ્ અગ્ન્યભાવે ધૂમાભાવેન વ્યાપ્તે ધૂમસ્ તત્ર વિરોધિવ્યાપ્તેર્ અલબ્ધાવકાશો ઽગ્નાવ્ એવ ભવતીત્ય્ એવં તદ્વ્યાપ્યતા તસ્ય સિધ્યતિ. તથેતિ. યથા ભાવવ્યાપ્ત્યપેક્ષયાભાવવ્યાપ્તિઃ એવમ્ અભાવવ્યાપ્ત્યપેક્ષયા ભાવવ્યાપ્તિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ન ચૈવમ્ ઇતરેતરાશ્રયતા, બીજાઙ્કુરવદનાદિતયોપપત્તેર્ ઇતિ

{3,76} કિં પુનરભાવયોર્ વ્યાપ્તિવિપર્યયાશ્રયણે પ્રયોજનમ્ અત આહ -- વ્યાપકૌ ત્વ્ ઇતિ. યદા હિ ય એવ ભાવો વ્યાપકસ્ તદભાવ એવ વ્યાપકતયા વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્ત ઉચ્યતે તદા તતો વ્યાપ્યાદ્ ધૂમાદેર્ નૈવ વિપક્ષસ્યાનગ્ન્યાદેઃ પ્રચ્યુતિઃ કથિતા ભવેત્. તત્કથનાર્થં ચ વૈધર્મ્યવચનં (સ) પ્રયોજનં ભવેત્. ન હિ યત્ર ધૂમસ્ તત્રાગ્નિર્ ઇતિવત્ યત્ર ધૂમાભાવસ્ તત્રાગ્ન્યભાવ ઇતિ કથ્યમાને વ્યાપ્યાદ્ ધૂમાદ્ અનગ્નેર્ વિપક્ષસ્ય નિવૃત્તિર્ દર્શિતા ભવતીતિ. અતો ધૂમેનાગ્નિં સિષાધયિષતા વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તેનાગ્નિધૂમાભાવયોર્ વ્યાપ્તિવિપર્યયો વાચ્ય ઇત્ય્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ વાચ્યો ઽન્તેન. યત્રાગ્નિર્ નાસ્તિ તત્ર ધૂમો નાસ્તીત્ય્ એવં યદ્વૃત્તતદ્વૃત્તાભ્યામ્ ઉદ્દેશ્યોપાદેયભાવો દર્શયિતવ્ય ઇત્ય્ અર્થઃ. સ ચાનગ્નિર્ અધૂમેન વ્યાપ્ત ઉચ્યમાનો નાન્યથા વાચ્યઃ, કિન્ તુ સાધર્મ્યોક્તેનૈવોદ્દેશ્યોપાદેયપ્રકારેણેત્ય્ આહ -- ન ચાન્યથે તિ. પ્રકારશ્ ચાનન્તરમ્ એવોક્ત ઇતિ ॥ 124 -- 125 ॥
અન્યથાવચને દોષમ્ આહ -- અનગ્ન્યધૂમસાહિત્ય ઇતિ. યથૈવ સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તે સ્વશક્ત્યા શબ્દો ઽર્થં વદતિ નાર્થશક્તિમ્ અનુરુધ્યત ઇતિ સાહિત્યમાત્રવચને વ્યાપ્તિવિપર્યયે વા નેષ્ટં સિધ્યતીત્ય્ ઉક્તમ્, એવમ્ ઇહાપિ ભવતીતિ ભાવઃ

એવં (?તદ્વ।તાવ)દ્ ઇહાપ્ય્ અર્થો ન શબ્દવશવર્તીતિ યત્રાર્થો દૃષ્ટાન્તરૂપો દ્વાભ્યાં હેતુસાધ્યાભાવાભ્યામ્ એકેન વા તયોશ્ શૂન્યો ભવતિ તત્રાપિ ન પ્રસ્તુતોપકારો ભવતિ અન્યદ્વાનિષ્ટં પ્રસજ્યત ઇત્ય્ આહ યત્રાપી તિ. સમ્યક્ પ્રયુક્તે ઽપિ વાક્યે ઽર્થસ્યાતદાયત્તત્વાન્નેષ્ટસિદ્ધિર્ ઇતિ ભાવઃ. અત્રોદાહરણમ્ આહ -{3,77} યદ્ ઇતિ. નિત્યો ધ્વનિર્ અમૂર્તત્વાદ્ ઇત્ય્ અત્રૈવ પ્રયોગે યદૈવં વૈધર્મ્યમ્ ઉચ્યતે યન્નિત્યં ન ભવતિ તદમૂર્તમ્ અપિ ન ભવતિ યથા પરમાણુર્ ઇતિ તદા સાધ્યાભાવશૂન્યો દૃષ્ટાન્તઃ. પરમાણોર્ નિત્યતયા તદભાવસ્ય તત્ર દર્શયિતુમ્ અશક્યત્વાત્. બુદ્ધિવદ્ ઇતિ તુ દૃષ્ટાન્તે હેત્વભાવશૂન્યતા. બુદ્ધેર્ અમૂર્તતયા તદભાવસ્ય વક્તુમ્ અશક્યત્વાત્. ખવદ્ ઇતિ તૂભયાભાવશૂન્યતા, નિત્યામૂર્તે તસ્મિન્ન્ ઉભયાભાવો દુરધિગમો યત ઇતિ

એવં સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તવદ્વ્યાપ્તિવૈકલ્યે ઽપ્ય્ આભાસતા દર્શયિતવ્યા. તત્સિદ્ધ્યર્થં હિ વિપક્ષાદ્ ધેતોર્ વ્યતિરેકઃ કથ્યતે. યસ્ય તુ વિપક્ષૈકદેશાદ્ અપિ વ્યતિરેકો નાસ્તિ, નાસૌ સાધ્યેન વ્યાપ્તો ભવતીત્ય્ અસત્યાં વ્યાપ્તાવ્ અનર્થકં તાદૃશસ્ય વૈધર્મ્યસ્ય વચનમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- સાધ્યેને તિ

યતશ્ ચૈવઞ્જાતીયકો ન સાધ્યેન વ્યાપ્યતે તેન ક્વચિદ્ અભાવયોસ્ સાહિત્યે દૃષ્ટે ઽપિ ન સર્વત્ર ગમ્યગમકભાવો ભવતીત્ય્ આહ -- તેને તિ. યદ્ય્ અપિ યન્નિત્યં ન ભવતિ તદમૂર્તમ્ અપિ ન ભવતિ, યથા ઘટઃ કુડ્યં વેતિ, ક્વચિદ્ અભાવયોસ્ સાહિત્યં શક્યતે દર્શયિતુમ્. તથાપિ ન સર્વ(ઃ) શબ્દાદિ(ઃ) નિત્યતયા વિશિષ્ટો ઽનેન હેતુના ગમ્ય ઇષ્યતે. કિઞ્ચિદ્ ધ્ય્ અમૂર્તં નિત્યમ્ આકાશાદિ, કિઞ્ચિદ્ અનિત્યં કર્માદીતિ ભાવઃ

કિમ્ ઇતિ નેષ્યતે અત આહ -- સહદૃષ્ટિર્ ઇતિ. વિપક્ષૈકદેશનિવૃત્ત્યા હિ સહભાવમાત્રં હેતોસ્ સિધ્યતિ. ન ચ તન્માત્રસમ્બન્ધો ઽનુમાનાઙ્ગમ્. કિં તર્હિ, વ્યાપ્તિઃ. ન ચાસાવ્ એતાવતા સાહિત્યમાત્રેણ સિધ્યતીતિ. એતદ્ એવોદાહરણેન દર્શયતિ -- મૂર્તાનિત્યત્વયુક્તે ઽપી તિ. ઇદં ચ પ્રાગ્ એવ વ્યાખ્યાતમ્ ઇતિ

અત્ર બૌદ્ધા વદન્તિ -- કિમ્ ઇદં -
{3,78} વ્યાપ્ત્યા સાધર્મ્ય ઉક્તે ચ ન વૈધર્મ્યમ્ અપેક્ષ્યતે ।
ઇત્ય્ ઉચ્યતે, ન હિ શતાંશેનાપિ હેતોર્ વિપક્ષાદ્ વ્યતિરેકે શઙ્ક્યમાને ગમકત્વમ્ અસ્તીત્ય્ અશેષવિપક્ષો ઽનુમાતુર્ વ્યતિરેકં ગ્રહીતુમ્ અપેક્ષિતઃ. ન ચાસૌ દુરધિગમઃ, એકદેશસ્થસ્યાપિ સર્વાદર્શનસૌકર્યાત્. દર્શનં હિ સર્વવિપક્ષાણાં દુષ્કરમ્, તદભાવસ્ તુ સૌકર્યપ્રાપ્ત એવ. ન ચાયોગ્યાનુપલમ્ભાન્ નેદમ્ અદર્શનં હેતોર્ વ્યતિરેકાય પ્રભવતીતિ વાચ્યમ્. ન હિ નો વિપક્ષાદર્શનાદ્ અવિનાભાવનિયમઃ. કિન્ તુ તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિનિબન્ધનઃ. વિપક્ષદર્શને તુ હેતોઃ પરિપન્થિન્યવિનાભાવો ગ્રહીતુમ્ અશક્યો ભવતિ. તચ્ ચૈકદેશસ્થસ્યાપિ તાવન્નાસ્ત્ય્ એવેતિ પરિપન્થિનિ વૃત્તિમાત્રે દર્શનં વ્યાપ્રિયતે. અતો યદૈવાગ્નિકાર્યો ધૂમ ઇત્ય્ અવગતં તદૈવ તદાયત્તાત્મલાભો નાસતિ તસ્મિન્ ભવતીતિ જ્ઞાયતે. ન ચાન્વયજ્ઞાનમ્ એવ વ્યતિરેકબુદ્ધૌ નિબન્ધનમ્, અસાધારણેષુ તદસમ્ભવાત્. ન હિ મહાનસપરિદૃષ્ટયોર્ અગ્નિધૂમસ્વલક્ષણયોસ્ તત્રૈવ નિરુદ્ધયોર્ અન્યત્ર દર્શનમ્ અસ્તિ, યેનાન્વયો ઽનુભૂયેત. તત્ કુતો ઽન્વયઃ કુતસ્તરાં ચ તન્નિબન્ધનો વ્યતિરેકઃ. ન ચ વિશેષેષુ સામાન્યં નામ કિઞ્ચિદ્ અનુગતં સ્વરૂપમ્ અસ્તિ, યન્નિયમ્યનિયામકતયાવસીયેત, વિકલ્પાકારત્વાત્ તસ્ય. અતો વિશેષા એવ કેચિત્ કયાચિદ્ વ્યાવૃત્ત્યોપલક્ષિતાઃ કઞ્ચિદ્ વિશેષં વિપક્ષવ્યાવૃત્તિમુખેન ગમયન્તીતિ તત્પ્રદર્શનાર્થં વૈધર્મ્યવચનમ્ એવ ન્યાય્યમ્ ઇતિ. તાન્ પ્રત્યાહ -- અશેષે તિ યુક્તિર્ અન્તેન. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- યદ્ય્ અપિ વ્યતિરેકો ઽનુમાનાઙ્ગમ્. સ તુ નાદર્શનમાત્રાત્ સિધ્યતિ. તદ્દેશાગમનાદ્ અપિ ચ તસ્યોપપત્તેઃ. ન ચ કાર્યત્વાવધારણાદ્ અસતિ કારણે ઽભાવઃ, તસ્યૈવાસતિ વ્યતિરેકે દુરધિગમત્વાત્. યદ્ ધિ યસ્મિન્ સતિ ભવતિ અસતિ ચ ન ભવતિ તત્તત્કાર્યમ્. અતો ઽસત્યભાવો{3,79}વગન્તવ્યઃ. તતઃ કાર્યતા તદધીને(તિ) તુ તસ્મિન્ન્ ઇતરેતરાશ્રયતા. અસ્તુ વાદર્શનમાત્રાદ્ વ્યતિરેકઃ, તસ્ય ચ સૌકર્યં, નૈતાવતાનુમાં પ્રતિ યુક્તિર્ અનઙ્ગમ્. યુક્તિર્ યોગસ્ સમ્બન્ધો ઽન્વય ઇત્ય્ અનર્થાન્તરમ્. નાન્વયો ઽનઙ્ગમ્ ઇતિ યાવત્. તન્મુખેનૈવ સર્વપ્રમાતૄણામ્ અનુમાનોત્પત્તેઃ. અતસ્ તત્કથનાર્થં સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તો ઽપિ વાચ્ય એવ. નાસાવ્ એકાન્તેન પ્રત્યાખ્યાતું શક્યતે. ઇદં ચાન્વારુહ્ય વચનમ્. યથોક્ત એવ સિદ્ધાન્તઃ સમ્યક્ સાધર્મ્યપ્રયોગે ન વૈધર્મ્યમ્ અપેક્ષણીયમ્ ઇતિ. અન્વયસ્યૈવ પ્રાધાન્યાત્ તમ્ અન્તરેણ વ્યતિરેકાસિદ્ધેઃ. અવગતે હિ ધૂમસ્યાગ્નિના સમ્બન્ધે ઽર્થાદ્ અનગ્નિનિવૃત્તિસ્ સિધ્યતિ. અતસ્ સ તાવદ્ વિધિમુખેન
પ્રથમં દર્શયિતવ્યઃ, અવસરે તુ વૈધર્મ્યમ્ અપિ કદાચિદ્ ઉચ્યતે. અનઙ્ગત્વમ્ ઇતિ તુ પઠતામ્ ઇયં વ્યાખ્યા -- ઇદં હિ લિઙ્ગસ્યાનુમાયામ્ અઙ્ગત્વમ્ યદન્વયવ્યતિરેકૌ, તાભ્યાં હિ તદઙ્ગં ભવતિ. અતો યથા વ્યતિરેકો ઽઙ્ગત્વમ્, એવમ્ અન્વયાપરનામા યુક્તિર્ અપીતિ. નનુ લિઙ્ગે ઽપિ શબ્દાત્મકે પ્રતીત્ય્ ઉત્તરકાલભાવ્યન્વયો ઽનઙ્ગમ્ એવાત આહ -- શાબ્દે ઽભિધાસ્યત ઇતિ. શાબ્દે હ્ય્ અનુમાનાદ્ ભિન્ને પ્રતીત્ય્ ઉત્તરકાલભાવિની યુક્તિર્ અનઙ્ગમ્ ઇતિ વક્ષ્યતે. યથા વક્ષ્યતિ --
નાઙ્ગમ્ અર્થધિયામ્ એષા ભવેદ્ અન્વયકલ્પના ।
ઇતિ. અનુમાને તુ સર્વત્રૈવાન્વયઃ પ્રતીત્ય્ અઙ્ગમ્ ઇતિ. યે તુ તાવતા નાનઙ્ગત્વમ્ અન્વયસ્યેત્ય્ અધ્યાહૃત્યાત્રૈવાર્થે શબ્દે યુક્તિર્ વક્ષ્યતે ઇતિ વ્યાચક્ષતે, તેષામ્ અશ્રુતાન્વયાધ્યાહાર એવ તાવદુપાલમ્ભઃ. ન ચાન્વયસ્યાનુમાનાઙ્ગત્વે શાબ્દે યુક્તિર્ વક્ષ્યતે. અત્રૈવ જ્ઞાતસમ્બન્ધપદેન તસ્યોક્તત્વાત્. અત એવાન્વયાધીનત્વમ્ અનુમાનસ્ય ચ સ્થિતમ્ ઇતિ વક્ષ્યતિ. તસ્માદ્ યથોક્તૈવ વ્યાખ્યેતિ

યત્ તુ ભેદાનામ્ એવાનુમાને ગમ્યગમકત્વં તેષાં ચાન્વયો ન સમ્ભવતીત્ય્ ઉક્તમ્, તત્રાહ -- બોધપ્રસઙ્ગ ઇતિ. ન ભેદાનામ્ અનુમાનબોધે ગમ્યગમકતાયાઃ પ્રસઙ્ગઃ. તેષાં સર્વદેશકાલાવ્યાપ્તેર્ એકૈકત્ર નિરુદ્ધત્વાત્. ન ચાપ્ય્{3,80}અવિનાભાવેનાપરસ્ય તથાવિધસ્યૈવ નિયમશ્ શક્યતે ઽનુભવિતુમ્. ન ચાસતિ તસ્મિન્નાનુમાનાઙ્ગં સમ્ભવતીતિ તેષામ્ અન્વયાભાવો ન દોષાયેતિ. યદિ ન ભેદાનાં બોધપ્રસઙ્ગઃ. કસ્ય તર્હિ દર્શિતમ્ ઇદં, ન ભેદાનુગતમ્ એકં કિમ્ અપિ પારમાર્થિકં રૂપમ્ અસ્તિ. તસ્ય વિકલ્પાકારત્વાત્. યદ્ય્ અપિ ચ વ્યાપ્તિસમયસંવિદિતરૂપારોપેણૈવાધુનાનુમાનમ્ ઉપજાયતે. તથા હિ તસ્ય નિપુણતો નિરૂપ્યમાણસ્યાસમ્ભવાદ્ વિભ્રમ એવાયમ્. યદ્ય્ એવમ્ અસદ્રૂપારોપપ્રવૃત્તમ્ અનુમાનમ્ અપ્રમાણમ્ એવ. સત્યમ્. પ્રતિબન્ધબલેન તુ કિઞ્ચિદ્ એવ સ્વલક્ષણં કેનાપિ વિકલ્પાકારેણ સામાન્યાત્મના સમધિગતં યદ્ અપરં વિકલ્પાકારોલ્લિખિતમ્ એવ સ્વલક્ષણં પ્રતિલમ્ભયતિ તત્પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે. અવિસંવાદો હિ નઃ પ્રામાણ્યે કારણમ્ અર્થક્રિયાસ્થિતિશ્ ચાવિસંવાદઃ. યદાહુઃ -- પ્રમાણમ્ અવિસંવાદિ જ્ઞાનમ્ અર્થક્રિયાસ્થિતિઃ. અવિસંવાદ ઇતિ. ભવતિ ચાનુમાને ઽર્થક્રિયાસમર્થવસ્તુલાભો વસ્તુનિર્ભાસપુરસ્સરો ઽપીતિ પ્રમાણમ્ અનુમાનમ્. યથોક્તમ્ --
અતસ્મિંસ્ તદ્ગ્રહાદ્ ભ્રાન્તિર્ અવિસંવાદતઃ પ્રમા ઇતિ ।
અતો ભેદાનામ્ એવ ગમ્યગમકત્વમ્. તે ચ ન ભાજનમ્ અન્વયસ્યેતિ યુક્તમ્ એવોક્તમ્ અત આહ -- અસ્તી તિ. અસ્યાર્થઃ. ભવેદ્ એવં યદિ ન ભેદાતિરિક્તં કિઞ્ચિત્ સામાન્યં વસ્તુ ભવેત્. અસ્તિ તુ તદ્ ઇત્ય્ આકૃતિગ્રન્થે સકલપરોક્તદોષપરિહારેણોપપાદયિષ્યતે. તસ્ય ચાનેકદેશકાલવ્યાપિતા ગમ્યત ઇતિ નાભાજનમ્ અન્વયસ્ય. ન ચાતસ્મિંસ્ તદ્ગ્રહઃ, પારમાર્થિકત્વાત્ તસ્ય. એવં ચ યદનુમાનપ્રામાણ્યસિદ્ધ્યર્થં પરૈઃ કિમ્ અપિ કાશં કુશમ્ અવલમ્બ્યતે, તદ્ અપિ મન્દપ્રયોજનમ્ એવેતિ

અન્યન્ મતમ્ વ્યાપ્ત્યાપિ સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્ત ઉક્તે વૈધર્મ્યમ્ અપિ વાચ્યમ્ ઇતિ, તત્તાવદ્ ઉપન્યસ્યતિ -- કેચિદ્ ઇતિ પાદત્રયેણ. કિં પુનસ્ તદિચ્છાયાં કારણમ્ અત આહ -- વ્યાવૃત્તિનિયમેચ્છયે તિ

એતદ્ એવ વિવૃણોતિ -- હેતાવ્ ઇતિ. એવં હિ મન્યન્તે. યદા હિ{3,81}સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તે યત્ર ધૂમ ઇત્ય્ ઉદ્દિશ્ય તત્રાગ્નિર્ એવેતિ સૈવકારમ્ ઉપાદીયતે, તદા હેતૌ સાધ્યેનૈવાગ્નિનાવધારિતે સર્વતો ઽગ્નેર્ અન્યમાત્રાદ્ વ્યાવૃત્તિઃ પ્રાપ્નોતિ, ન ચૈતત્ સમ્ભવતિ. સાધ્યધર્માધિકરણાદેર્ અપ્ય્ અભાવપ્રસઙ્ગાદ્ અપક્ષધર્મત્વાપત્તેઃ. પક્ષાભાવપ્રસઙ્ગાચ્ ચ. અતસ્ સાધ્યાભાવ એવ વ્યાવૃત્તિં નિયન્તું સર્વદૈવ વૈધર્મ્યવચનમ્ અર્થવત્. સતિ હિ તસ્મિન્ન્ અગ્ન્યભાવે ધૂમો ન ભવતીત્યાવેદિતં, ભવતીતિ

એતદ્ અપિ દૂષયતિ -- તત્ તુ મન્દફલમ્ ઇતિ. તદ્ ઇદં વૈધર્મ્યવચનમ્ એવં ક્રિયમાણં મન્દફલમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. કથં મન્દફલમ્ અત આહ -- યસ્માદ્ ઇતિ. કિં નિરૂપિતમ્ અત આહ -- વ્યાપકાભાવમાત્રં હી તિ. અગ્નિમાન્ પર્વત ઇતિ પક્ષવચને નિરૂપિતમ્ ઇદમ્, યથા નિયમસ્ તદ્વિપક્ષાચ્ ચ કલ્પ્યતે નાવિરોધિન ઇતિ. અતસ્ સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તે ઽપિ વ્યાપ્યાદ્ ધૂમાદેર્ વ્યાપકાભાવનિવૃત્તિ માત્રમ્ એવ દર્શયિતવ્યમ્, નાન્યમાત્રનિવૃત્તિર્ ઇતિ

એતદ્ એવ દૃષ્ટાન્તવચનેનોપપાદયન્ન્ ઉપસંહરતિ -- તસ્માદ્ ઇતિ. તદ્ ઇહ --
પ્રતિજ્ઞાહેતુસાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તાખ્યાસ્ ત્રયો મતાઃ ।
વાક્યસ્યાવયવાઃ પ્રાયો મીમાંસકમતે સતામ્ ॥
એતચ્ ચ ભાષ્યકારેણ સ્વયમ્ એવોપદર્શિતમ્ ।
દૃષ્ટાન્તહેતુસાધ્યાર્થપદત્રયનિબન્ધનાત્ ॥
ઇતિ

અત્ર ભાષ્યમ્ -- તત્ તુ દ્વિવિધં પ્રત્યક્ષતો દૃષ્ટસમ્બન્ધં સામાન્યતો દૃષ્ટસમ્બન્ધં ચ. તત્ર પ્રત્યક્ષતો દૃષ્ટસમ્બન્ધં યથા -- ધૂમાકૃતિદર્શનાદ્{3,82}અગ્ન્યાકૃતિવિજ્ઞાનં, સામાન્યતો દૃષ્ટસમ્બન્ધં ચ યથા -- દેવદત્તસ્ય ગતિપૂર્વિકાં દેશાન્તરપ્રાપ્તિમ્ ઉપલભ્યાદિત્યે ઽપિ ગતિસ્મરણમ્ ઇતિ. અનેન પ્રમેયદ્વૈવિધ્યાદ્ અનુમાનદ્વૈવિધ્યમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ. અત્ર કેચિન્ નીતિજ્ઞમ્મન્યા અવધૃતસ્વલક્ષણમ્ એવ ક્વચિદ્ અનુમાનેન સામાન્યતો ગૃહ્યત ઇતિ મન્યન્તે. તદ્ભ્રમાપનયાય ભાષ્યકારેણેદમ્ ઉક્તમ્ -- તત્ તુ દ્વિવિધમ્, અદૃષ્ટસ્વલક્ષણવિષયમ્ અપ્ય્ અનુમાનમ્ અસ્તિ ક્રિયાદિષ્વ્ ઇતિ. કથં પુનર્ અદૃષ્ટસ્વલક્ષણેન સમ્બન્ધદર્શનમ્, ઉત્પત્તિમતઃ ફલસ્ય દર્શનાત્. યદ્ય્ અપ્ય્ અનવધૃતસ્વલક્ષણેન વસ્તુના વિશેષતસ્ સમ્બન્ધો ઽનવગતઃ, સામાન્યતસ્ તુ દૃશ્યતે. સર્વં હિ કાદાચિત્કં ફલં કુતશ્ચિદ્ આગન્તુકાદ્ ઉત્પત્તિમતો જાયમાનં દૃષ્ટમ્, તન્તુસંયોગેભ્ય ઇવ પટઃ. અતો દેવદત્તસ્ય ભૂતપૂર્વપૂર્વોત્તરદેશવિભાગસંયોગૌ કદાચિદ્ ઉપલભ્યાગન્તુકઃ કો ઽપિ હેતુર્ અનુમીયતે. તદ્ ઇદં સામાન્યતો દૃષ્ટસમ્બન્ધમ્ અનુમાનમ્ આચક્ષતે પ્રત્યક્ષાનુપલક્ષિતપૂર્વસ્વલક્ષણવિષયત્વાત્. અગ્ન્યાદિષુ તુ પ્રત્યક્ષતઃ સ્વલક્ષણાવધારણાત્ પ્રાક્ પ્રત્યક્ષતો દૃષ્ટસમ્બન્ધમ્ અનુમાનમ્ આહુઃ. ન ચ દ્રવ્યમ્ એવ સંયોગવિભાગયોઃ કારણમ્ ઇતિ વક્તવ્યમ્. સત્ય્ અપિ તસ્મિન્ન્ અભાવાત્. ન ચ દ્રવ્યાન્તરાગમ એવ શક્યતે કલ્પયિતું, તસ્ય પૂર્વદ્રવ્યપ્રત્યભિજ્ઞયા બાધિતત્વાત્. ન ચ સદૃશાપરાપરોત્પત્તિવિપ્રલબ્ધા ભેદં ન બુધ્યન્ત ઇતિ સામ્પ્રતમ્, દેશાદિભેદે ઽપિ તદ્બુદ્ધેર્ અવિપર્યયાત્. ઉક્તં ચ વિવરણકારેણ -- ક્ષણભઙ્ગસ્ તુ પ્રત્યભિજ્ઞાનાન્ નિરાક્રિયત એવ. અતો દૃષ્ટકારણાસમ્ભવાદ્ અદૃષ્ટં કિમ્ અપિ સંયોગવિભાગયોઃ કારણમ્ અનુમીયતે. તચ્ ચ કર્મેત્ય્ આખ્યાયતે. અત એવ પ્રદેશાન્તરેષ્વ્ અપિ કર્માપ્રત્યક્ષમ્ એવેતિ. ભાષ્યકારો દર્શયતિ -- યથા વક્ષ્યતિ ન હિ તે પ્રત્યક્ષે ઇતિ. અપૂર્વસદ્ભાવપ્રતિપાદનાવસરે ચ ન કર્મણો રૂપમ્ ઉપલભામહ ઇતિ. યદાશ્રયં દેશાન્તરં પ્રાપયતિ તત્કર્મેત્ય્ ઉચ્યત ઇતિ ચ. વ્યક્તમ્ એવ દેશાન્તરપ્રાપ્તિફલોન્નીયમાનત્વમ્ એવ કર્મણો દર્શયતીતિ સિદ્ધં ક્રિયાદીનાં સામાન્યતો દૃષ્ટાનુમાનૈકવિષયત્વમ્. એવં ચ પ્રમેયદ્વૈવિધ્યાદ્
અનુમાનદ્વૈવિધ્યોપપત્તિર્ ઇતિ યે વદન્તિ તાન્ પ્રત્યાહ -- દ્વૈવિધ્યં નોપપન્નમ્ ઇતિ. ઇદમ્ ઉક્તપ્રકારં દ્વૈવિધ્યમ્ અનુપપન્નમ્ ઇતિ ભાવઃ. કથમ્ અનુપપન્નમ્ અત આહ -- યથૈવે તિ પાદત્રયેણ. યથા ખલ્વ્ અગ્નિધૂમાકૃત્યોઃ પ્રત્યક્ષયોઃ પ્રત્યક્ષદૃષ્ટસ્ સમ્બન્ધો, ભવતિ એવં ગતિપ્રાપ્ત્યાકૃત્યોઃ, તયોર્ અપિ પ્રત્યક્ષત્વાત્.{3,83}પ્રત્યક્ષમ્ એવ હિ વયં દેશાન્તરં પ્રાપ્નુવન્તં દેવદત્ત્વં ગચ્છતીતિ મન્યામહે. નેયં જાત્યાદિવિકલ્પનાભ્યઃ કર્મકલ્પના વિશિષ્યતે. તદ્વદ્ એવેન્દ્રિયાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિત્વાદ્ અપરોક્ષનિર્ભાસાચ્ ચ. નનુ દેવદત્તે દેશસંયોગવિભાગાતિરિક્તમ્ અપરં કર્મણઃ કિમ્ અપિ રૂપમ્ અપરોક્ષમ્ ઈક્ષામહે. ફલદર્શનેનૈવ તદનુમીયતે. જાતેર્ વા વ્યક્તિતો વ્ય(તિરિક્તા)યાઃ કિં રૂપમ્ અનુભૂયતે, યદ્ અસૌ પ્રત્યક્ષવિષયતયાવસીયતે. રૂપમ્ એવ સા વ્યક્તેઃ, કિમ્ અસ્યા રૂપાન્તરેણેતિ ચેત્, કર્મ વા કિમ્ અરૂપમ્. ઇદમ્ અપિ હિ તતો ન ભિદ્યત એવ. આગન્તુકં તુ કેવલમ્. અતો જાતિકલ્પનાવત્ કર્મકલ્પનામ્ અપિ પ્રત્યક્ષપક્ષ એવ નિક્ષિપન્તઃ પઞ્ચધા સવિકલ્પકં પ્રત્યક્ષં વિભજામહે. આહ ચ --
ન હિ દૃષ્ટિપથં પ્રાપ્તં દેવદત્તં નિરૂપયન્ ।
પઠન્ કાવ્યં સ્વસંજ્ઞોક્તં પરોક્ષમ્ ઇવ બુધ્યતે ॥
ઇતિ. ફલાનુમેયે તુ કર્મણ્યાદિત્યવદ્ દેવદત્તવત્ પ્રતીતિપ્રસઙ્ગઃ. ન ચૈષ દેવદત્તમ્ ઇવ ચલન્તં સ્પન્દમાનમ્ આદિત્યમ્ અપિ પશ્યતીતિ દૃશ્યતે. સ્થિરં હિ સર્વદા તન્મણ્ડલમ્ અવલોક્યતે. સંયોગવિભાગૌ તુ તસ્યાપિ પ્રતીયેતે એવેતિ તુલ્ય(?વ।ત્વા)ત્ તાભ્યામ્ ઉભયત્રાપ્ય્ આનુમાનિકઃ પ્રત્યયો ભવેત્. અપિ ચ વિભાગોપક્રમે સંયોગાવસાને ચ કર્મણિ તત ઉન્નીયમાને ગચ્છતીતિ વર્તમાનનિર્ભાસઃ પ્રત્યયો ન ભવેત્, અતીતં હિ તત્, તદા કથં વર્તમાનાકારબુદ્ધિગોચરો ભવતિ. જલપ્રવાહનિશ્ચલેષુ મત્સ્યેષુ નિરન્તરોત્પદ્યમાનજલાવયવસંયોગવિભાગાવગમાદ્ આનુમાનિકી ગતિસંવિદ્ ઉપજાયેત. સ્થાણૌ ચ શ્યેનવિયુક્તે શ્યેન ઇવ કર્માનુમીયેત. તતશ્ ચ સો ઽપિ ગચ્છતીતિ બુદ્ધિવિષયતામ્ આપદ્યેત. યદિ મતં ન વિભાગમાત્રાત્ કર્માનુમાનમ્, અપિ તર્હિ વિભાગપૂર્વકાત્ સંયોગાદ્ ઇતિ. એવં તર્હિ યદૈકઃ શ્યેનવિયુક્તઃ સ્થાણુર્ અન્યેન સંયુજ્યતે તત્ર પ્રસઙ્ગઃ. ચલિત્વાવસ્થિતે ચ દેવદત્તે. યદિ તૂચ્યતે યો ઽયમ્ ઉત્પતતઃ શ્યેનસ્ય દેશાન્તરસંયોગઃ તસ્ય સ્થાણુસમવેતેન કર્મણા નિષ્પત્ત્યસમ્ભવાન્ ન તત્ર કર્માનુમાનમ્ ઇતિ. કલ્પ્યતાં તર્હિ શ્યેને ઽપિ કર્મ, સ્થાણૌ તુ પ્રસઙ્ગાન્ અતિવૃત્તિર્ એવ. નિયતં હિ પ્રતિબદ્ધદૃશઃ સ્મૃતપ્રતિબન્ધસ્ય પ્રતિબન્ધકવિજ્ઞાનમ્. અસ્તિ ચ સ્થાણૌ કારણપ્રતિબદ્ધફલદર્શનમ્ ઇતિ નાનુમાનોદયશ્ શક્યતે{3,84}નિરોદ્ધુમ્. શ્યેનસમવાયિનૈવ કર્મણા સ્થાણાવ્ અપિ સંયોગવિભાગોપપત્તૌ ન તદ્ગતકર્માનુમાનમ્ ઇતિ ચેત્ તન્ ન. ન હિ પ્રયોજનાનુસારિણ્ય્ અનુમાનવ્યવસ્થા. વ્યાપ્તં હિ લિઙ્ગં યત્ર યત્ર દૃશ્યતે તત્ર તત્ર વ્યાપકમ્ ઉપસ્થાપયતિ. અર્થાપત્તિર્ હ્ય્ અન્યથોપપત્ત્યા પરિહ્રિયતે નાનુમાનમ્. યદિ ત્વ્ અવિચ્છિન્નોત્પત્તયસ્ સંયોગવિભાગાઃ ક્રિયાનુમાને કારણમ્, એવં તર્હિ ન કાચિદ્ ગતિર્ અનુમીયેત, ભવિષ્યત્સંયોગવિભાગાનાં પ્રમાણાગોચરત્વાત્. પ્રથમં ચ કતિપયાનામ્ એવાવગતેઃ. અથ સ્વદેશસંયોગવિભાગહેતુકં ક્રિયાનુમાનમ્. ન ચ સ્થાણોઃ શ્યેનો દેશ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. એવમ્ અપિ મત્સ્યેષુ પ્રસઙ્ગાનતિવૃત્તિર્ એવ, તેષાં હિ જલં સ્વદેશ એવ. પરોક્ષવ્યોમવાદિનાં ચ વિહઙ્ગમે ગચ્છતીતિ ક્રિયાપ્રત્યયાનુપપત્તિઃ, વ્યોમસંયોગવિભાગયોર્ અપ્રત્યક્ષત્વાત્ તાભ્યાં તદનુમાનાનુપપત્તેઃ. ન ચ વિયદ્વિતતાલોકાવયવસંયોગવિભાગાવગમનિબન્ધનો વિહઙ્ગમે ચલતીતિ પ્રત્યયઃ, સન્તમસે ઽપિ ભાવાત્. ન ચ તમો નામ કિઞ્ચિદ્ વસ્ત્વ્ અસ્તિ ભવત્સિદ્ધાન્તે,

ભાસો ઽભાવમાત્રત્વાત્ તસ્ય. અતસ્ તત્સંયોગવિભાગહેતુકો ઽપિ ન ક્રિયાવસાયશ્ શક્યતે સમાધાતુમ્ ઇતિ ન પ્રત્યક્ષે કર્મણિ દ્વૈવિધ્યોપપત્તિઃ. યા તુ ન હિ તે પ્રત્યક્ષે ઇત્ય્ અપ્રત્યક્ષતોક્તા, તાં તત્રૈવાન્યથા વ્યાખ્યાસ્યામઃ. રૂપશબ્દાવિભાગમ્ ઇતિ ચ વદતા સૂત્રકારેણ પ્રત્યક્ષમ્ એવ કર્મેત્ય્ આસ્થિતમ્. અપૂર્વાધિકરણે ચ ન કર્મણો રૂપમ્ ઉપલભામહ ઇતિ વચનં યથાચોદિતવિતતપૂર્વાપરીભૂતાભિવ્યક્તાવસ્થિતકર્મરૂપાનુપલબ્ધ્યભિપ્રાયમ્ એવ. ઇતરથા હ્ય્ ઉપલબ્ધિમાત્રપ્રતિષેધે શશશૃઙ્ગાદિવન્નિત્યાભાવ એવ કર્મણો ભવેત્. ન હિ તત્ર પ્રત્યક્ષોપલબ્ધિમાત્રમ્ એવ પ્રતિષિદ્ધમ્. યદાશ્રયં દેશાન્તરં પ્રાપયતીતિ ચ ન ફલાનુમેયત્વાભિપ્રાયમ્. કિં તર્હિ. આશ્રયસ્ય દેશાન્તરપ્રાપકત્વરૂપેણ ન સ્વરૂપતઃ કર્માસ્તીત્ય્ અપૂર્વાત્મના કર્મણો ઽવસ્થાનં દર્શયતિ. ઇહાપિ દેવદત્તસ્ય ગતિપૂર્વિકાં દેશાન્તરપ્રાપ્તિમ્ ઉપલભ્યેતિ વદન્ દેવદત્તે પ્રત્યક્ષતામ્ એવ ગતેર્ દર્શયતિ. અન્યથા તુ દેવદત્તાદિત્યયોર્ ઉભયોર્ અપિ કર્મણો ઽનુમેયત્વાત્ કેન વિશેષેણાદિત્યે ગત્યનુમાનં સામાન્યતો દૃષ્ટતયોદાહ્રિયતે. દેવદત્તે ઽપિ હિ સામાન્યતો દૃષ્ટાદ્ એવ ગતિસિદ્ધિઃ. અતો નૈવંવિધં ગ્રન્થતો યુક્તિતો વા ઘટત ઇતિ સૂક્તમ્ અનુપપન્નમ્ ઇતિ. પ્રતિયોગિનોર્ હિ પરસ્પરમ્ અસઙ્કરે દ્વૈવિધ્યં ભવતિ. ઇહ તુ યત્{3,85}પ્રત્યક્ષદૃષ્ટસમ્બન્ધસ્ય પ્રતિયોગિતયોપાત્તં સામાન્યતો દૃષ્ટસમ્બન્ધં તત્રાપિ ગતિપ્રાપ્ત્યાકૃત્યોઃ પ્રત્યક્ષદૃષ્ટ એવ સમ્બન્ધ ઇતિ ન પ્રતિયોગિનોર્ અસઙ્કર ઇતિ

યદિ તુ દૃષ્ટાન્તે પ્રત્યક્ષતાયામ્ અપિ પક્ષીકૃતાદ્ ઇત્ય્ અગતેર્ અપ્રત્યક્ષત્વાત્ ન પ્રત્યક્ષદૃષ્ટસ્ સમ્બન્ધ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તદ્ એતદ્ આશઙ્કતે તાવત્ -- આદિત્યે ઽનુપલબ્ધિશ્ ચેદ્ ઇતિ. ઇદાનીં દૂષયતિ -- ને તિ. કારણમ્ આહ -- દેશે ઽપ્ય્ અધુનાતન ઇતિ. દેશે ઽપ્ય્ અધુનાતને -- સમ્પ્રતિ પ્રમીયમાણે, અપ્રત્યક્ષતોપલબ્ધિર્ એવેત્ય્ અર્થઃ. યદિ ત્વ્ અગ્નિધૂમાકૃત્યોઃ ક્વચિન્ મહાનસાદૌ અપ્રત્યક્ષોપલબ્ધિર્ ઇષ્યતે સા તર્હિ દેવદત્તે ઽપિ ગતેઃ પ્રત્યક્ષત્વાદ્ અસ્તીત્ય્ આહ -- ક્વચિદ્ ઇતિ

એવં તાવત્ પ્રત્યક્ષતો દૃષ્ટતા સામાન્યતો દૃષ્ટતયા સઙ્કીર્યતે ઇત્ય્ ઉક્તમ્. ઇદાનીં સામાન્યતો દૃષ્ટતાપિ પ્રત્યક્ષતો દૃષ્ટાભિમતાગ્ન્યાકૃત્યનુમાને સઙ્કીર્યત ઇત્ય્ આહ -- યદી તિ પાદત્રયેણ. યદિ હિ દેવદત્તાદિધર્મ્યન્તરાપેક્ષૈવાદિત્યે ગત્યનુમાનસ્ય સામાન્યતો દૃષ્ટતેષ્યતે, સા તર્હિ મહાનસાદિધર્મ્યન્તરાપેક્ષયાગ્નિધૂમયોર્ અપિ ગમ્યગમકત્વેનાવસ્થિતયોઃ પ્રાપ્નોત્ય્ એવ. સામાન્યતો હ્ય્ અવિવક્ષિતદેશાદિભેદમ્ ઇદમ્ અવગતં ધૂમવાન્ અગ્નિમાન્ ઇતિ, યથા દેશાન્તરપ્રાપ્ત્યધિકરણં ગત્યધિકરણમ્ ઇતિ. અતઃ પ્રતિયોગિત્વરહિતમ્ એવેદમ્ ઉભયમ્ ઇતિ દ્વૈવિધ્યાનુપપત્તિર્ ઇત્ય્ આક્ષેપઃ. એવમ્ આક્ષિઓય સમાદધાતિ -- તસ્માદ્ એવં પ્રચક્ષત ઇતિ. યથોક્તદ્વૈવિધ્યાસમ્ભવાદ્ એવં વક્ષ્યમાણપ્રકારેણ દ્વૈવિધ્યં વર્ણનીયમ્ ઇતિ ભાવઃ

તત્ર પ્રત્યક્ષસમ્બન્ધં તાવદ્ ઉદાહરતિ -- પ્રત્યક્ષે તિ યુધ્યતે ઽન્તેન. યદા હિ યયોર્ એવાગ્નિધૂમવિશેષયોઃ, ગોમયેન્ધનો યમ્ અગ્નિઃ -- ગોમયમ્ ઇન્ધનમ્ અસ્યેતિ{3,86}બહુવ્રીહિઃ, તજ્જન્યો ઽયં ધૂમવિશેષ ઇતિ ચ પ્રાક્ પ્રત્યક્ષેણ મતિં કૃત્વા પુનશ્ ચ કિયતા વિલમ્બનેનાન્યત્ર ક્વચિદ્ ગત્વા ગતસ્ સન્ તદ્દેશસ્થેન તેનૈવ ધૂમવિશેષેણ તમ્ એવાગ્નિવિશેષં બુધ્યતે, તદા તત્પ્રત્યક્ષદૃષ્ટસમ્બન્ધમ્ અનુમાનં ભવતીત્ય્ અર્થઃ. અનેન ચ વિશેષદૃષ્ટમ્ એવ પ્રત્યક્ષદૃષ્ટશબ્દેનોચ્યત ઇતિ વ્યાખ્યાતમ્. પ્રત્યક્ષશબ્દેન હિ વિશેષો લક્ષ્યતે. પ્રત્યક્ષેણ હ્ય્ અયમ્ એવંવિધો ઽવાન્તરવિશેષો ગોમયેન્ધનતજ્જન્યત્વાદિરૂપશ્ શક્યતે ઽવગન્તુમ્. ન પ્રમાણાન્તરેણ. તદ્દ્વારેણ ત્વ્ અનુમાનસ્યાપિ તાદૃશો વિશેષો વિષયો ભવતીતિ યુક્તૈવ પ્રત્યક્ષશબ્દેન વિશેષલક્ષણા. વિશેષદૃષ્ટં ચ સામાન્યતો દૃષ્ટસ્ય ભવતિ પ્રતિયોગીતિ દ્વૈવિધ્યોપપત્તિર્ ઇતિ ભાવઃ. નનુ વિશેષદૃષ્ટં નામ (ન) પ્રમાણભેદઃ. ન ચેદં પ્રમાણમ્, ગૃહીતવિષયત્વાત્. તદ્દેશસ્થિતેનૈવ હિ ધૂમેન તસ્મિન્ન્ એવ દેશે સ એવ ગોમયેન્ધનજન્યાગ્નિર્ અનુમીયતે. અતો દેશભેદાભાવાદ્ અપ્રામાણ્યમ્ એવ, અત આહ -- તસ્યે તિ પાદત્રયેણ. તસ્યૈવંવિધસ્ય પ્રત્યક્ષદૃષ્ટસ્ય સન્દિહ્યમાનસદ્ભાવવસ્તુબોધાત્ પ્રમાણતા ભવતિ. યદ્ય્ અપિ દેશભેદો નાસ્તિ. કાલભેદાત્ તુ સંશયાનસ્ય સંશયોચ્છેદદ્વારેણ પ્રામાણ્યમ્ અવિહતમ્ ઇતિ. એતચ્ ચ વિન્ધ્યવાસિનાપિ વિશેષદૃષ્ટત્વેનોદાહૃતમ્ ઇત્ય્ આહ -- વિશેષદૃષ્ટમ્ ઇતિ

યદિ વિશેષદૃષ્ટોદાહરણમ્ ઇદં કથં તર્હિ ભાષ્યે આકૃતિગ્રહણમ્. એવં હિ વિશેષ એવ દર્શયિતવ્યો ભવેત્. અત આહ -- આકૃત્યોર્ એવે તિ. અયમ્ અર્થઃ -- કેનચિદ્ ગોમયેન્ધનત્વાદિનાયાન્તરવિશેષેણોપદર્શિતયોર્{3,87}આકૃત્યોર્ એવાત્ર હેતુસાધ્યત્વમ્. એવં હ્ય્ અત્ર પ્રત્યયઃ. સ એવાયમ્ અદ્ય યાવદનુવર્તમાનો ગોમયેન્ધનવિકારસ્ય ધૂમસ્યાકારો દૃશ્યતે. અત એવ તદિન્ધનયોનિર્ અગ્નિર્ અનુવર્તત ઇત્ય્ અતો નાનુપપન્નમ્ આકૃતિગ્રહણમ્ ઇતિ

યદ્ય્ એવમ્ અવિવક્ષિતાવાન્તરવિશેષમ્ અગ્નિધૂમાન્તરમ્ એવ સામાન્યતો દૃષ્ટોદાહરણતયા વાચ્યમ્. કિમ્ આદિત્યોદાહરણેન. અત આહ -- અગ્નિધૂમાન્તરત્વે ચે તિ. યથા હ્ય્ અગ્નિધૂમાકૃત્યોસ્ તૃણદારુગોમયેન્થનાદિજન્મા સુવ્યક્તો વિશેષઃ સર્વપ્રમાતૃસ્વસંવેદ્યો ભવતિ, નૈવં ગતિપ્રાપ્ત્યાકૃત્યોઃ. અતઃ પ્રાપ્ત્યાકૃતિમાત્રાદ્ ગત્યાકૃતિમાત્રાનુમાનમ્ આદિત્ય એકાન્તતસ્ સામાન્યતો દૃષ્ટસમ્બન્ધમ્ ઇતિ યુક્તમ્ એવાદિત્યોદાહરણમ્ ઇતિ

કિં પુનસ્ સામાન્યતસ્ સમ્બન્ધગ્રહણે પ્રમાણમ્. ન હ્ય્ અગૃહીતયોસ્ સમ્બન્ધિનોસ્ સમ્બન્ધગ્રહણમ્ અસ્તિ. ન ચ સામાન્યયોઃ પ્રત્યક્ષગ્રહણં સમ્ભવતિ. તસ્ય સ્વલક્ષણૈકવિષયત્વાત્. નાનુમાનમ્ અનવસ્થાપાતાત્. અત આહ -- પ્રત્યક્ષવિષયત્વમ્ ઇતિ. ભવેદ્ અનવસ્થા, યદ્ય્ અનુમાનેન સામાન્યગ્રહણમ્ ઇષ્યતે. તસ્ય તુ સવિકલ્પકસિદ્ધૌ પ્રત્યક્ષવિષયત્વમ્ ઉપપાદ્યાન્ત ઉપસંહૃતં પ્રત્યક્ષત્વમ્ અતસ્ સિદ્ધં સામાન્યસ્યેતિ. નનુ વસ્ત્વ્ એવ ન સામાન્યં કિઞ્ચિદ્ અસ્તિ નામ. તસ્ય ભિન્નાભિન્નસ્યાનિરૂપણાદ્ અત આહ -- વસ્તુત્વં ચે તિ. વસ્તુત્વમ્ અપ્ય્ આકૃતિગ્રન્થે વિસ્તરેણ પ્રતિપાદયિષ્યતે. પ્રત્યક્ષવિષયતાપ્રતિપાદનેન ચ પ્રત્યક્ષે ઽપિ પ્રસાધિતપ્રાયમ્ એવ. અત્ર ચ અસ્તિ સામાન્યવસ્તુષ્વ્ ઇત્ય્ અન્વયોપપાદનાય સામાન્યસ્ય વસ્તુત્વમ્ ઉપન્યસ્તમ્ એવ. અયં તુ હેતુકથનાર્થઃ પુનરુપન્યાસ ઇતિ. યસ્ તુ હૈતુકો ન હેતુમ્ અન્તરેણ પ્રમાણાન્તરસિદ્ધાવ્ આદ્રિયતે. તં પ્રતિ હેતુનૈવોભયમ્ ઉપપાદયિષ્યામ ઇત્ય્ આહ -- અત્રે તિ

{3,88} તત્ર વસ્તુત્વપ્રસાધનાર્થં તાવદ્ હેતુમ્ આહ -- ધૂમાદ્ અગ્ન્યનુમાનસ્યે તિ. બૌદ્ધા હ્ય્ અવસ્તુસામાન્યાલમ્બનમ્ અનુમાનમ્ આચક્ષતે. સામાન્યસ્ય વિકલ્પાકારમાત્રાભ્યુપગમાત્. અત એવ ભ્રાન્તિર્ એવાનુમાનં, સમ્બન્ધબલેન સ્વલક્ષણરૂપમ્ ઉપસ્થાપયતીતિ પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ આહુઃ. તાન્ એવ પ્રતીદમ્ ઉચ્યતે -- વસ્ત્વ્ આલમ્બનમ્ અનુમાનમ્ અભાવાન્યપ્રમાણત્વાત્ યથા સ્વાર્થે શ્રોત્રાદિબુદ્ધિઃ. યા હિ સ્વવિષયે શ્રોત્રાદિભિર્ ઇન્દ્રિયૈર્ બુદ્ધિર્ જન્યતે, સા વસ્ત્વ્ આલમ્બનૈવ. યેન ચ યદિન્દ્રિયં સન્નિકૃષ્યતે સ તસ્ય સ્વાર્થઃ પ્રાપ્યકારિત્વાદ્ ઇન્દ્રિયાણામ્. તદ્ ઇહ મૃગતૃષ્ણાદિજ્ઞાનનિરાકરણાર્થં સ્વાર્થવિશેષણમ્. અવિશેષેણોપાદાને તુ નાભાવાન્યપ્રમાણત્વસ્ય વસ્ત્વાલમ્બનતયા વ્યાપ્તિઃ કથિતા ભવેત્. ભ્રાન્તીનામ્ ઉભયવિકલત્વાત્. ન હિ તાઃ પ્રમાણમ્. ન ચ વસ્ત્વ્ આલમ્બનાઃ. અન્યસમ્પ્રયુક્તેન્દ્રિયસ્ય હિ તા અન્યવિષયા જાયન્તે. ઈદૃશમ્ એવ જ્ઞાનમ્ અવસ્ત્વાલમ્બનં, ન પુનરત્યન્તાસદર્થમ્. એવં વસ્ત્વાલમ્બનત્વે ઽનુમાનસ્ય સાધિતે અર્થાત્ સામાન્યં વસ્ત્વ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ. ઇદં ચાવસ્ત્વાલમ્બનત્વમ્ અનુમાનસ્યાર્થપદં પ્રયુઞ્જાનેન ભાષ્યકારેણ નિરાકૃતમ્. અનર્થવિષયમ્ અનુમાનમ્ ઇતિ બૌદ્ધા મન્યન્તે. યદ્વદ્ ઇતિ(?) સ્વપ્રતિભાસે ઽનર્થે ઽર્થાધ્યવસાયેન પ્રવર્તમાના ભ્રાન્તિર્ અપ્ય્ અર્થસમ્બન્ધેન પ્રવૃત્તેસ્ તદવ્યભિચારાત્ પ્રમાણમ્ અનુમાનમ્ ઇતિ, તેષામ્ ઇદમ્ ઉત્તરમ્ અર્થસ્ સામાન્યમ્ અનુમાનસ્ય વિષયો બાહ્ય એવ. ન વિકલ્પાકારમાત્રમ્ ઇત્ય્ આકૃતિગ્રન્થે વિસ્તરેણ પ્રતિપાદયિષ્યત ઇતિ

એવમર્થાદ્ વસ્તુત્વં પ્રસાધ્યાહ્રત્ય પ્રસાધયતિ -- સામાન્યસ્ય ચ વસ્તુત્વમ્ ઇતિ. સામાન્યં વસ્તુ અભાવાન્યપ્રમેયત્વાદ્ અસાધારણવસ્તુવદ્ ઇતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધ ઇતિ. પ્રત્યક્ષવિષયતામ્ ઇદાનીં પ્રયોગેણ દર્શયતિ -- પ્રત્યક્ષે તિ પાદત્રયેણ. યદભાવાન્યપ્રમેયં તત્ પ્રત્યક્ષેણ ગૃહ્યત એવ. યથા સૌગતાનામ્ એવાસાધારણં વસ્ત્વ્ ઇતિ

{3,89} બૌદ્ધાનામ્ એવ તુ સામાન્યમ્ અનુમાનૈકવિષયં મન્વાનાનામ્ અનવસ્થા પ્રસજ્યત ઇત્ય્ આહ -- સામાન્યમ્ ઇતિ પઞ્ચભિઃ. નિગદવ્યાખ્યાતો ગ્રન્થઃ ॥ 149 -- 153 ॥
યદિ તૂચ્યતે લિઙ્ગભૂતસામાન્યગ્રહણાર્થમ્ અનુમાનાપેક્ષાયામ્ અનવસ્થા ભવતિ, ન તદ્ગ્રહણાર્થમ્ અનુમાનમ્ અપેક્ષ્યતે, ધૂમાદિસ્વલક્ષણદર્શનપ્રભવવિકલ્પવેદ્યત્વાત્ તસ્ય. ન ચાસાવ્ અપ્રમાણમ્, અર્થક્રિયાસમર્થવસ્તુપ્રતિલમ્ભાત્. ન ચ પ્રમાણમ્ અનર્થવિષયત્વાત્. અતો ઽનિર્વચનીયવિકલ્પસિદ્ધત્વાત્ લિઙ્ગસ્ય નાનવસ્થા ભવતીત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- અથે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- ન તાવત્ પ્રમાણમ્ અપ્રમાણં ચ જ્ઞાનં સમ્ભવતિ. વિરુદ્ધસ્વભાવયોર્ એકત્ર પ્રતિષેધે ઽન્યતરાપત્તેર્ અપરિહાર્યત્વાત્. અપ્રમાણસ્ય ચ પ્રમેયવ્યવસ્થાપનાશક્તેર્ અવશ્યં પ્રમાણમ્ એવ તજ્જ્ઞાનમ્ અભ્યુપગન્તવ્યમ્. પ્રત્યક્ષાનુમાનાનભ્યુપગમાચ્ ચ પ્રમાણાન્તરમ્ એવાપદ્યેત.{3,90}પ્રમાણાન્તરં ચ સદ્ યથા તલ્લિઙ્ગસંવેદને પ્રમાણમ્ ઇષ્યતે, એવં લિઙ્ગિન્ય્ અપિ પ્રાપ્નોતિ. એવં ચ વક્ષ્યમાણપ્રસઙ્ગો ભવેત્. પ્રમાણાદ્ અપ્રમાણાદ્ વેતિ વદન્નનિર્ધારિતોભયરૂપતાં વિકલ્પસ્ય દર્શયતીતિ

અસ્તુ તર્હિ લિઙ્ગિનો ઽપિ તથૈવાવગમઃ, કો દોષઃ, અત આહ -- એવમ્ અપી તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- અનવસ્થામ્ અપિ પ્રસઞ્જયતામ્ અસ્માકમ્ અનુમાનોચ્છેદાપાદનમ્ અભિમતમ્. પ્રમાણાન્તરાભ્યુપગમે ઽપિ ચાનુમાનોચ્છેદો ભવત્ય્ એવ. તદ્ એવ હિ પ્રમાણં તદા સર્વસ્ય લિઙ્ગલિઙ્ગિસામાન્યસ્યાવબોધકં ભવેદ્ ઇતિ

યદિ ત્વ્ એકરૂપાભ્યુપગમે ઽપ્રમાણત્વમ્ એવ લિઙ્ગજ્ઞાનસ્યેષ્યતે, તતો ઽપ્રમાણાવગતાલ્ લિઙ્ગાલ્ લિઙ્ગિજ્ઞાનમ્ અપિ મિથ્યા ભવેત્. બાષ્પાદ્ ઇવ ધૂમસંવિદિતાદ્ અગ્નિજ્ઞાનમ્. એવં ચ નાનુમાનમ્ ઇતિ. સ એવાનુમાનસ્ય નિત્યોચ્છેદં ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- અપ્રમાણાવબુદ્ધાદ્ ઇતિ

અત્ર ચોદયતિ -- નન્વ્ ઇતિ. યથા હ્ય્ અપ્રમાણમ્ એવ સમ્બન્ધસ્મરણં પ્રમાણકારણમ્ ઇષ્યતે તથા લિઙ્ગજ્ઞાનમ્ અપિ ભવિષ્યતીત્ય્ અર્થઃ

પરિહરતિ -- તત્રે તિ. સ્મૃતિર્ હિ પૂર્વજ્ઞાનાદ્ ભવન્તી તદુપસ્થાપનદ્વારેણાનુમાયામ્ ઉપયુજ્યતે. તચ્ ચ પ્રમાણમ્ એવેતિ તદનુસારી નિર્ણયો યુક્ત ઇતિ

{3,91} ન ચૈષ પ્રકારો લિઙ્ગગતૌ સમ્ભવતીત્ય્ આહ -- ન ત્વ્ ઇતિ. ન હ્ય્ અત્ર પ્રાગ્ અપિ લિઙ્ગાવગમે પ્રમાણં કિઞ્ચિદ્ ઉપપદ્યતે, યત્ પ્રમાણજ્ઞાનેનોપસ્થાપ્યત ઇતિ. ન ચ લિઙ્ગજ્ઞાનમ્ અપિ સ્મૃતિર્ એવેતિ વાચ્યમ્. પૂર્વપ્રમાણાભાવાદ્ એવેત્ય્ આહ -- તદભાવાદ્ ઇતિ

નનુ નિર્વિકલ્પકગૃહીતધૂમાદિસ્વલક્ષણપરિપ્રાપકતયા લિઙ્ગજ્ઞાનમ્ અપિ સ્મૃતિર્ એવ. અતો ઽત્રાપિ નિર્વિકલ્પકપ્રમાણાન્તરતો નિર્ણયો યુક્ત એવ. અત આહ -- સ્માર્તમ્ ઇતિ. યથા સમ્પ્રતિ સમ્બન્ધજ્ઞાનં ગૃહીતપ્રાપકતયા સ્મરણમ્, એવમ્ એતદ્ અપિ લિઙ્ગજ્ઞાનં નિર્વિકલ્પકગૃહીતપ્રાપકતયા તદભેદેન સ્માર્તમ્ ઇતિ યો વદતિ તસ્ય વન્ધ્યાસુતે ઽપિ સ્મરણશક્તિર્ અનિવારિતા. ગૃહીતવિષયા હિ સ્મૃતિર્ ઇતિ સ્થિતિઃ. ન ચ લિઙ્ગસામાન્યજ્ઞાનં નિર્વિકલ્પકગૃહીતસ્વલક્ષણાલમ્બનમ્ ઇતિ કથં સ્મૃતિઃ. યદ્ અત્ર પ્રકાશતે તન્ ન ગૃહીતં, યચ્ ચ ગૃહીતં તન્ ન પ્રકાશત ઇતિ ન સ્મૃતિત્વમ્. અગૃહીતગોચરાયાં તુ સ્મૃતૌ વન્ધ્યાસુતે ઽપિ સ્મરણપ્રસઙ્ગ ઇતિ

નન્વ્ અનુમાનેન લિઙ્ગસામાન્યજ્ઞાને ઽનવસ્થા ભવતિ, યદિ સામાન્યાત્મકમ્ એવ લિઙ્ગં તદ્ગ્રહણાર્થમ્ ઇષ્યતે, તસ્યાનુમાનવેદ્યત્વાત્. અસાધારણ એવાર્થાત્મા સામાન્યજ્ઞાને લિઙ્ગં ભવિષ્યતિ, સ ચ પ્રત્યક્ષ એવેતિ નાનવસ્થા. અત આહ -- ન ચે તિ. કિં ન કારણમ્ અત આહ -- યસ્માદ્ ઇતિ. દૃષ્ટાવિનાભાવં લિઙ્ગં ભવતિ. ન ચાસ્ય તેન સામાન્યેનાવિનાભાવઃ કથઞ્ચિદ્ દેશતઃ કાલતો વા દૃષ્ટઃ. અસાધારણસ્ય ભાવાન્તરેષ્વ્ અનુસ્યૂત્યસમ્ભવાદ્ એકત્ર દૃષ્ટસ્ય ચ તત્રૈવ નિરુદ્ધત્વાદ્ ઇતિ

{3,92} સમ્બન્ધદર્શનાભ્યુપગમે વા કૃતકત્વાદિવત્ સામાન્યરૂપતાપત્તિર્ ઇત્ય્ આહ -- સ્યાદ્ વે તિ. અત્ર કારણમ્ આહ -- ન હી તિ

ઇતશ્ ચાસાધારણો ઽર્થાત્મા ન લિઙ્ગમ્ ઇત્ય્ આહ -- ન ચે તિ. ધૂમાદિર્ હિ ધૂમો ઽયમ્ ઇત્યાદિવિકલ્પાસ્પદીકૃતો ઽગ્ન્યાદેર્ લિઙ્ગમ્ ઇતિ દૃષ્ટમ્. અસાધારણસ્ તુ કેનચિદ્ રૂપેણાપ્ય્ અવ્યપદેશ્યઃ કથં લિઙ્ગ ભવેદ્ ઇતિ. લિઙ્ગત્વં નોપપદ્યત ઇતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધ ઇતિ. નનુ તિરશ્ચામ્ અસત્ય્ એવ શબ્દોલ્લેખે ઽસાધારણરૂપદર્શિનામ્ એવાનુમાનં દૃષ્ટમતો નાવ્યપદેશ્યત્વાદ્ અલિઙ્ગત્વમ્ અત આહ -- વિકલ્પે તિ પાદત્રયેણ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- મા નામ તિરશ્ચાં શબ્દોલ્લેખો ભવેત્, અર્થવિકલ્પસ્ તુ તેષામ્ અપિ પૂર્વાપરાનુસન્ધાનાત્મકો ઽસ્ત્ય્ એવ. અતો યુક્તમ્ એવ તેષામ્ અનુમાને ઽવ્યપદેશ્યસ્યાપિ લિઙ્ગત્વમ્. અસાધારણસ્ તુ પૂર્વાપરાનુસન્ધાનાદ્ વિનાર્થવિકલ્પરહિતો ઽપીતિ કથં લિઙ્ગમ્. ન હિ સો ઽયમ્ ઇત્ય્ અનારૂઢો બુદ્ધૌ ધૂમો ઽગ્નેર્ લિઙ્ગં ભવતિ. ન ચૈવમ્ અસાધારણે સમ્ભવતિ, પૂર્વાપરાનુસન્ધાનાગોચરત્વાત્ તસ્યેતિ

અસ્મન્મતે ઽપિ યે ઽસાધારણાત્માનો ધૂમાદયો વિશેષા વિકલ્પ્યન્તે તે ઽપ્ય્ અન્વયાભાવાદ્ અલિઙ્ગં, કિમ્ અઙ્ગ પુનર્નિર્વિકલ્પકૈકગોચરો ઽસાધારણો ઽર્થાત્મા ઇત્ય્ આહ -- કલ્પ્યન્ત ઇતિ. અન્વયાભાવાદ્ એવાસાધારણજ્ઞાનમ્ અપિ લિઙ્ગિસામાન્યજ્ઞાને ન લિઙ્ગમ્ ઇત્ય્ આહ -- એતસ્માદ્ એવે તિ

યદિ ત્વ્ અન્વયસિદ્ધ્યર્થમ્ અસાધારણસ્ય સામાન્યરૂપતેષ્યતે, તતો લિઙ્ગસામાન્યગ્રહણ ઇવાનવસ્થાપ્રસઙ્ગાત્ તસ્યાપ્ય્ અનવધારણમ્ ઇત્ય્ આહ -{3,93} સામાન્યે તિ. યદિ તુ કસ્મિંશ્ચિદ્ એવાસાધારણે સામાન્યેન જ્ઞાતસમ્બન્ધે ન્યદર્શિનાપિ સામાન્યમ્ અનુમીયતે. એવં તર્હિ સર્વ એવ સર્વસ્ય પ્રત્યાયકો ભવેત્. અવિશેષાદ્ ઇત્ય્ આહ -- ક્વચિદ્ વે તિ

એવં તાવન્ ન લિઙ્ગાવધારણે પ્રમાણમ્ અસ્તીત્ય્ ઉક્તમ્. ઇદાનીમ્ અન્વયગ્રહણકાલે લિઙ્ગિજ્ઞાને ઽપિ ન કિઞ્ચિત્ પ્રમાણમ્ અસ્તીત્ય્ આહ -- સમ્બન્ધાનુભવ ઇતિ. નાગૃહીતે લિઙ્ગિનિ તત્સમ્બદ્ધં લિઙ્ગં શક્યતે ઽવગન્તુમ્. ન ચાનુમાનપ્રવૃત્તેઃ પ્રાક્ તસ્મિન્ સામાન્યાત્મનિ ભવનઃ કિઞ્ચિત્ પ્રમાણમ્ અસ્ત્ય્ અસ્માકમ્ ઇવ પ્રત્યક્ષમ્, અતો લિઙ્ગિન્ય્ અપ્ય્ અવગમ્યમાને ઽનવસ્થાપ્રસઙ્ગ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

નન્વ્ અનાદિકાલીનવાસનામાત્રનિબન્ધન એવાયં લિઙ્ગલિઙ્ગિસંવ્યવહારઃ, કિમ્ ઇહાતિનિર્બન્ધેન. કાચિદ્ એવ હિ વાસનોદ્ભૂતા કિઞ્ચિલ્ લિઙ્ગાકારં વિકલ્પમ્ આવિર્ભાવયન્તી કિઞ્ચિદ્ એવાનુમાનસંવ્યવહારં પ્રવર્તયતિ. યથાહુઃ -- સ એવાયમ્ અનુમાનાનુમેયવ્યવહારો બુદ્ધ્યારૂઢેન ધર્મધર્મિન્યાયેન, ન બહિસ્સદસત્ત્વમ્ અપેક્ષત ઇતિ, અત આહ -- ન ચાપી તિ. ન વાસનામાત્રનિર્મિતં લિઙ્ગજ્ઞાનમ્. વાસના હિ પૂર્વાનુભવાહિતસ્ સંસ્કારઃ. નાસૌ લિઙ્ગસામાન્યસ્ય શશવિષાણાદિવદત્યન્તાસતસ્ સમ્ભવતીતિ કથં વાસનામાત્રાલ્લિઙ્ગજ્ઞાનસ્ય સમ્ભવ ઇતિ. તન્નિબન્ધને ચ લિઙ્ગજ્ઞાન ઇષ્યમાણે તદ્વદ્ એવ લિઙ્ગિજ્ઞાનોપપત્તેર્ અનર્થકં ત્રિરૂપાલ્ લિઙ્ગતો ઽર્થદૃગનુમાનમ્ ઇત્ય્ અનુમાનપ્રામાણ્યાશ્રયણમ્ ઇત્ય્ આહ -- લિઙ્ગિજ્ઞાનં ચે તિ

{3,94} નન્વ્ ઇયમ્ અનવસ્થા મેઘાભાવેન વૃષ્ટ્યભાવાનુમાને ભવતો ઽપિ સમાનૈવ, અભાવસ્યાનુપલબ્ધિલિઙ્ગત્વાત્. સજાતીયલિઙ્ગાન્તરાપેક્ષાયામ્ અનવસ્થાપદ્યતે. અત આહ -- યત્રે તિ. યત્ર હિ વૃષ્ટ્યભાવે મેઘાભાવો લિઙ્ગં નાસાવ્ અનુમેયઃ, અભાવાખ્યપ્રમાણાન્તરગમ્યત્વાત્. અતો નાત્ર તુલ્યજાતીયાપેક્ષાનિબન્ધનો ઽનવસ્થાદોષો જાયત ઇતિ

પ્રત્યક્ષસામાન્યવાદિનાં તુ ન નઃ કાચિદ્ અનવસ્થેત્ય્ આહ -- પ્રત્યક્ષાવગતાદ્ ઇતિ. અતઃ પ્રત્યક્ષાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

અનુમિતાનુમાને તર્હ્ય્ અનવસ્થા, અત આહ -- યત્રાપી તિ. પ્રત્યક્ષા હિ દેશાન્તરપ્રાપ્તિર્ મૌલિકં મૂલે ભવં લિઙ્ગં, તેન ગતિમ્ અનુમાયાદિત્યે ગતિસાધને ઽનુમીયમાને નાનવસ્થેત્ય્ અભિપ્રાયઃ

નન્વ્ અનિત્યશ્ શબ્દઃ કૃતકત્વાત્, કૃતકત્વં ચ તત્ર દર્શનાદ્ ઇત્ય્ એવં કર્માનન્તરભાવિતયા કૃતકત્વે સાધ્યમાને કર્મણો ઽપિ હેત્વન્તરાદ્ અનુમાને ઽનવસ્થા ભવેદ્ અત આહ -- લિઙ્ગત્વમ્ ઇતિ.
કૃતકત્વાનુમાને હિ કર્મૈકે તત્ર દર્શનાદ્ ।
ઇતિ કારકવ્યાપારાનન્તરભાવિત્વં લિઙ્ગમ્ ઉક્તમ્. તત્ર ચ કારકવિશિષ્ટા ક્રિયા તદ્વિશિષ્ટં વા કારકમ્ અનન્તરભાવિતાં વિશિંષલ્લિઙ્ગમ્ આપતતિ. ઉભયં{3,95}ચ તત્પ્રત્યક્ષમ્. ક્રિયાયાસ્ તાવત્ પ્રત્યક્ષત્વમ્ અનન્તરમ્ એવ સાધિતમ્. કારકમ્ અપિ તદ્વત્ પ્રત્યક્ષમ્ એવ. શક્તિસ્ તુ પરોક્ષા. સા ચ ન તાવદ્ ઇહ લિઙ્ગમ્. ન ચાનુમેયા. અતઃ ક્રિયાકારકયોર્ ઉભયોર્ અપિ પ્રત્યક્ષત્વાન્ ન દૂરગમનમ્. અનુમેયકર્મવાદિનામ્ અપિ હિ ફલાવધ્યવસ્થાનાન્ નાનવસ્થા, નિતરામ્ અસ્માકમ્ ઇતિ

એવં તાવદનુમાનસ્યાસતિ સામાન્યસ્ય વસ્તુત્વે પ્રત્યક્ષત્વે ચ દૌસ્થિત્યમ્ ઉક્તમ્ ઇદાનીં સર્વમ્ એવ પ્રમાણજાતં સામાન્યસ્ય દૌસ્થિત્યે દુસ્થિતમ્ આપદ્યેત તેષામ્ અપિ સામાન્યાશ્રયત્વાત્. ન ચ તદપ્રમાણં વક્ષ્યમાણન્યાયાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- એવમ્ ઇતિ

અતો ઽવશ્યં પ્રમાણાન્તરાણાં પ્રત્યક્ષપૂર્વકત્વમ્ એષ્ટવ્યં સામાન્યસ્ય ચ પ્રત્યક્ષત્વમ્, ઇતરથા ત્વ્ અનવસ્થા પ્રાપ્નોતીત્ય્ ઉપસંહરતિ -- તસ્માદ્ ઇતિ

એવં તાવત્ સામાન્યસ્ય પ્રત્યક્ષત્વં વસ્તુના ચોપપાદિતા ઇદાનીં વિશેષા એવ પ્રત્યક્ષેણ ગૃહ્યન્ત ઇતિ યે વદન્તિ, તાન્ પ્રત્યાહ -- પ્રત્યક્ષે તિ. વિશેષો હિ યદિ તાવદવયવી દ્રવ્યમ્ અભિમતઃ, સ ચાવયવવસ્ત્વન્તરાપેક્ષસ્ સામાન્યાંશો ઽસ્માભિઃ કીર્ત્યત ઇતિ કથં પ્રત્યક્ષ ઇતિ

યદિ ત્વ્ અવયવિરૂપાદય એવ વિશેષા ઇષ્યન્તે, તદ્ અપ્ય્ અયુક્તમ્. તે ઽપિ હિ સ્વવિશેષનીલાદ્યપેક્ષયા સામાન્યમ્ એવેત્ય્ આહ -- રૂપાદયો હી તિ.{3,96}યદિ તુ નીલાદય એવ વિશેષા ઇતિ મતમ્. તન્ ન. તેષામ્ અપ્ય્ અવાન્તરનીલાદ્યપેક્ષયા સામાન્યરૂપત્વાદ્ ઇત્ય્ આહ -- સ્વવિશેષાન્ ઇતિ

યદિ ત્વ્ એકભ્રમરાદિદ્રવ્યનીલિમૈવ વિશેષ ઇષ્યતે, તન્ ન. તસ્યાપિ પક્ષાદિસ્વાવયવાશ્રિતનીલવિશેષાપેક્ષયા સામાન્યરૂપત્વાત્. પક્ષનીલિમાપિ તદવયવનીલાપેક્ષયા સામાન્યમ્ એવ. એવં ચ અપરમાણુભ્યઃ પ્રસઙ્ગો દર્શયિતવ્ય ઇત્ય્ આહ -- તે ચાપી તિ. નિર્ભાગા હિ પરમાણવ ઇતિ તદ્રૂપમ્ અસાધારણમ્ એવેતિ. તેભ્યસ્ તુ પ્રાક્ દ્વ્યણુકરૂપમ્ અપિ દ્વયોસ્ સાધારણમ્ ઇત્ય્ આહ -- દ્વ્યણુકસ્યાપી તિ

નન્વ્ અસ્તુ પરમાણુરૂપમ્ એવ વિશેષઃ, સ એવ નઃ પ્રત્યક્ષો ભવિષ્યત્ય્ અત આહ -- ન ચાન્ત્યેને તિ. વ્યવહારાર્થં હિ પ્રમાણમ્ અનુસ્રિયતે, ન વ્યસનિતયા. ન ચાન્ત્યેન વિશેષેણ વ્યવહારઃ કસ્યચિદ્ અસ્તીતિ કિં તત્પ્રત્યક્ષતયેતિ. નનૂપેક્ષાફલમ્ અપિ પ્રમાણં ભવત્ય્ એવ, અત આહ -- ન ચે તિ. ન નઃ પરમાણૂનાં રૂપં સ્થૂલે વર્તમાનાનાં તન્તૂનામ્ ઇવ પટે પ્રત્યક્ષં વિભક્તાનાં વેતિ ન કથઞ્ચિદ્ વિશેષવિષયતા પ્રત્યક્ષસ્યેતિ

નનુ પરમાણવ એવ ભિન્નાસ્ સઞ્ચિતા ગૃહ્યન્તે ન કાર્યદ્રવ્યમ્ એકમ્. અતઃ કથં તત્સાવયવેષુ સામાન્યમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. સઞ્ચિતા એવ ચાનન્યવૃત્તિતયા વિશેષાસાધારણાદિપદવાચ્યા ઇતિ તે પ્રત્યક્ષા ભવિષ્યન્તિ. મા નામૈકૈકતઃ પરમાણુર્ અક્ષગોચરો ભવેદ્ અત આહ -- ભેદેને તિ. એકો હિ સર્વદા સર્વેષાં ચ ભાવઃ પ્રકાશતે ન પરમાણુભેદાઃ. ન ચ ભેદેનાગૃહ્યમાણો ઽભેદો ગૃહ્યત ઇતિ સામ્પ્રતમ્. સંવિદ્વિરોધાદ્ ઇતિ ભાવઃ. નન્વ્ અયમ્ એવ ભેદાવગ્રહો{3,97}યો ઽયમ્ અભિન્નપ્રકાશઃ, કિં ભેદગ્રહણેનાત આહ -- ન ચ ભિન્ને તિ. નાભિન્નાકારબુદ્ધિબોધ્યો ભેદઃ, ભેદાભેદવિવેકાનુપપત્તેર્ ઇતિ ભાવઃ

નન્વ્ અસત્ય્ અપ્ય્ એકસ્મિન્ સમુદાયાલમ્બનો ઽયમ્ અભિન્નાવભાસો ભવિષ્યતીત્ય્ અત આહ -- સમુદાય ઇતિ. યે હિ સામાન્યમ્ એવ સર્વજગત્સંવિદિતમ્ અપલપન્તિ કુતસ્ તેષાં સમુદાયો નામાર્થાન્તરં, યદાલમ્બનો ઽભિન્નપ્રતિભાસો ભવિષ્યતિ. અપિ ચ સર્વદા સર્વે ચૈકં દ્રવ્યમ્ અવબુધ્યન્તે કથં તદ્ અન્યથા ભવિષ્યતીત્ય્ આહ -- ન ચ સર્વદે તિ

કિઞ્ચાયં સમુદાયો ઽપિ નૈકજાત્યા વિનોપપદ્યેત. ન હિ નાનાજાતીયેષુ વૃક્ષઘટલોષ્ટેષુ કસ્યચિત્ સમુદાયબુદ્ધિર્ અસ્તિ. અતસ્ સમુદાયે ઽપીષ્યમાણે ઽણુત્વસામાન્યમ્ અભ્યુપગન્તવ્યમ્ આપદ્યેત ભવતામ્ ઇત્ય્ આહ -- ન ચે તિ. હેતૌ ચઃ

નનુ નાનેકાવયવવૃત્ત્યનુસન્ધાનેન વિના તત્સામાન્યરૂપં દ્રવ્યમ્ અભ્યુપગન્તું શક્યમ્. ન ચૈન્દ્રિયકં જ્ઞાનમ્ એતા(?વ્ ઇ।વ)તિ સમર્થમ્ અવિકલ્પકત્વાત્ તસ્ય. અત આહ -- સામાન્યમ્ ઇતી તિ. યદ્ય્ અપ્ય્ અનેકાનુગમકૢપ્તેસ્ તન્નાનાવયવવ્યાસઙ્ગિ દ્રવ્યં સામાન્યમ્ ઇત્ય્ એવં વિકલ્પ્ય ન ગૃહ્યતે. તથાપિ તદેકરૂપં તાવન્નિર્વિકલ્પકેનાપિ ગૃહ્યત એવેતિ નાપહ્નોતું શક્યત ઇતિ વ્યાસજ્યવૃત્ત્યવયવિસામાન્યન્યાયેન પ્રતિવ્યક્તિવર્તિનો ઽપિ ગોત્વાદિસામાન્યસ્યૈન્દ્રિયકત્વં દર્શયિતવ્યમ્. તદ્ અપિ સામાન્યમ્ ઇત્ય્ અનેન રૂપેણાગ્રાહ્યં વસ્તુતસ્ સામાન્યમ્ એવ ગૃહ્યતે. શબ્દાદિસ્મરણોત્તરકાલં ત્વ્ અનેકાનુગમાવમર્શાત્ સામાન્યમ્ ઇતિ વિકલ્પ્ય ગૃહ્યતે. ઇદં ચ સવિકલ્પકસિદ્ધાવ્ ઉક્તમ્ એવ. અતો નૈવં વાચ્યમ્ -- અસ્ત્વવયવિસામાન્યસ્ય સ્વલક્ષણાપરનામ્ન ઇન્દ્રિયૈર્ ગ્રહણમ્, ન તુ પ્રતિવ્યક્તિનિવેશિન ઇતિ

{3,98} ઉભયત્રાપિ પ્રત્યયાવિશેષાદ્ ઇત્ય્ આહ -- વ્યાસજ્યે તિ. તદનેનૈતદાપાદિતમ્ -- કિમ્ ઇદં મુધૈવ સામાન્યસ્ય પ્રત્યક્ષતા નેષ્યતે, વિશેષમ્ અપિ હિ પ્રત્યક્ષમ્ ઇચ્છદ્ભિર્ બલાત્ સામાન્યમ્ એવ પ્રત્યક્ષમ્ આશ્રયણીયમ્, સર્વસ્ય હિ સુનિપુણં નિરૂપ્યમાણસ્ય રૂપાદેસ્ સામાન્યરૂપત્વાદ્, દ્રવ્યસ્ય ચ નાનાવયવસાધારણસ્ય તાદ્રૂપ્યાત્, સ્વતન્ત્રં પરમાણુસઞ્ચયમાત્રસ્ય ચાનુપલમ્ભાદ્ દ્રવ્યાપલાપે ચ પ્રત્યક્ષવિરોધાત્. અતો ઽવયવિસામાન્યં તત્સમવેતાનિ ચ ગોત્વાદિસામાન્યાનિ સર્વાણ્ય્ એવ પ્રત્યક્ષાણિ ન વિશેષા એવેતિ તાત્પર્યમ્. એવમ્પરત્વાદ્ એવ ચ પ્રદેશાન્તરસિદ્ધસામાન્યાવયવિસામાન્યપ્રત્યક્ષતાપ્રતિપાદનેન ન પુનરુક્તતા ચોદનીયેતિ

નનુ ભવદ્ભિર્ મીમાંસકૈસ્ તાવદવશ્યમ્ અભ્યુપગન્તવ્યાઃ પરમાણવઃ. અતસ્ તેષામ્ એવોભયસિદ્ધાનાં પરમ્ એકાકારબુદ્ધિજનનશક્તિમાત્રમ્ એવોપકલ્પિતમ્. કિં ધર્મિકલ્પનયા. લઘીયસી હિ તત્કલ્પનાતો ધર્મકલ્પના. અત આહ -- મીમાંસકૈશ્ ચે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ. યદ્ ધિ પ્રમાણેનોપનીયતે, તદ્ અસ્માભિર્ ઇષ્યતે, ન ચ સ્થૂલં હિત્વા પરમાણવ એવાક્ષજાયાં બુદ્ધૌ ભાસન્તે, યત્તાનુપેત્ય સ્થૂલમ્ અવજાનીમહે. તદાનુગુણ્યેન તુ યદ્ય્ અણવો વ્યા(?પ।પા)દ્યન્તે, ભવન્તુ, ન તદ્બલેન મૂલભૂતં સ્થૂલમ્ અપલપિતુમ્ ઉત્સહામહ ઇતિ

પ્રત્યક્ષં તુ સ્થૂલમ્ અદૃશ્યૈઃ પરમાણુભિઃ નિહ્નુવાનસ્ય શશો ઽપિ તદ્વિષાણધિયા નિહ્નોતવ્યઃ પ્રાપ્ત ઇત્ય્ આહ -- સમૂહરૂપમ્ ઇતિ

{3,99} કિમ્ ઇદાનીં શશવિષાણકલ્પાઃ પરમાણવઃ. નેત્ય્ આહ -- સમૂહે તિ. ન હ્ય્ અત્ર કલ્પનાલાઘવેન પ્રત્યક્ષસિદ્ધો ધર્મી પરિત્યાગમ્ અર્હતિ. સિદ્ધે ચ તસ્મિંસ્ તદનુગુણાઃ પરમાણવ ઇતિ કેન નેષ્યતે. સિદ્ધ્યુપાયસ્ તુ તેષામ્ અન્યો નાસ્તીતિ પરમાણવો નાવશ્યમ્ ઇષ્યન્ત ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ

અતો યદ્ એવ વસ્તુ સામાન્યવિશેષયોર્ અપરોક્ષં ગૃહ્યતે, તત્ તથૈવાપરોક્ષતયૈવાભ્યુપગન્તવ્યમ્, ન તુ વિશેષ એવ પ્રત્યક્ષો ન સામાન્યમ્ ઇતિ વાચ્યમ્ ઇત્ય્ ઉપસંહરતિ -- તસ્માદ્ ઇતિ

અસ્તુ વાસાધારણમ્ એવ પ્રત્યક્ષં, તથાપિ ન સામાન્યસ્ય પ્રત્યક્ષમ્ અપહ્નોતું શક્યતે. ગોત્વાદિસામાન્યાનામ્ અપિ સત્તાદિપરસામાન્યાપેક્ષયાસાધારણત્વાત્. અતો યદ્ય્ અસાધારણં પ્રત્યક્ષમ્ ઇત્ય્ આગ્રહો ભવતામ્ એવમ્ અપિ ન ગોત્વાદિસામાન્યમ્ અપ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ પ્રત્યક્ષસામર્થ્યસિદ્ધત્વાન્ ન શક્યમ્ અપહ્નોતુમ્ ઇત્ય્ આહ -- સત્તાદી તિ

યદિ તૂચ્યતે પ્રત્યક્ષેણ ગૃહ્યમાણમ્ અપિ સામાન્યં ન સામાન્યોલ્લેખેન ગૃહ્યત ઇતિ (ન) પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ, તદ્ એતદ્ આશઙ્કતે -- સામાન્યે તિ. પરિહરતિ -- કિં વે તિ. એવં હ્ય્ અસાધારણમ્ અપિ ન પ્રત્યક્ષં ભવેત્. તત્રાપિ નિર્વિકલ્પકાવસ્થાયાં{3,100}પરવ્યાવૃત્ત્યકલ્પનાદ્ અસાધારણોલ્લેખો નાસ્ત્ય્ એવેતિ. યદિ તુ તાદ્રૂપ્યેણાવિકલ્પિતમ્ અપિ સ્વરૂપેણ વિકલ્પકો ઽવબુધ્યત ઇતિ તત્પ્રત્યક્ષમ્. એવં તર્હિ દ્વ્યાકારમ્ એવ સંમુગ્ધં વસ્તુ લોકઃ પ્રતિપદ્યત ઇતિ પરીક્ષકૈર્ ઉભયથાપિ તત્ શક્યત એવ વક્તુમ્ ઇતિ સિદ્ધં દ્વ્યાકારમ્ એવ વસ્તુ પ્રત્યક્ષેણ ગૃહ્યત ઇતિ. સિદ્ધં ચ સામાન્યતસ્ સમ્બન્ધદર્શનમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- યદ્વસ્તુ લોકઃ પ્રતિપદ્યતે ઽસ્મિન્ દ્વિધાપિ તત્ શક્યત એવ વક્તુમ્ ઇતિ. અસ્મિન્ન્ ઇતિ પ્રત્યક્ષજ્ઞાન ઇત્ય્ અર્થઃ