મીમાંસાશ્લોકવાર્ત્તિક · અધ્યાય 5

ઇત્ય્ ઉપાધ્યાયસુચરિતમિશ્રકૃતૌ કાશિકાટીકાયાં
પ્રત્યક્ષસૂત્રં સમાપ્તમ્
શુભં ભૂયાત્
પર્ત્ ઇઇ
05ઔત્પત્તિકસૂત્ર
{2,1} અત્ર ભાષ્યકારેણ પ્રત્યક્ષાદ્યનિમિત્તત્વે પ્રતિપાદિતે સદુપ્લમ્ભકપ્રમાણપ્રત્યસ્તમ(?ય।યાદ્
અભા)વપ્રમેયતાં ધર્મસ્યાશઙ્ક્ય તન્નિરાકરણપરતયૌત્પત્તિકસૂત્રમ્ અવતારિતમ્ અભાવો ઽપિ નાસ્તિ યતઃ ઔત્પત્તિકસ્ તુ શબ્દસ્યાર્થેન સમ્બન્ધસ્ તસ્ય જ્ઞાનમ્ ઉપદેશો ઽવ્યતિરેકશ્ ચાર્થે ઽનુપલબ્ધે તત્પ્રમાણં બાદરાયણસ્યાનપેક્ષત્વાત્ ઇતિ. તચ્ ચ ચોદનૈવેત્ય્ અવધારણં ચાક્ષિપતિ -- પ્રત્યક્ષાદાવ્ ઇતિ. અયમ્ અર્થઃ -- ભાવગોચરનિખિલપ્રમાણાભાવે હ્ય્ અભાવઃ પ્રમાણમ્. ન ચેહ તથા, લોકપ્રસિદ્ધેર્ એવાભાવાત્. ન ચ સા ન પ્રમાણં, બ્રાહ્મણાદિવર્ણવિવેકસ્ય તદધીનત્વાત્. ઇતરથા તદભાવાત્. ન ખલુ સુનિપુણમ્ અપિ વિલોકયમાના વયં ક્ષત્રિયાદિવિલક્ષણં બ્રાહ્મણશબ્દવાચ્યં પિણ્ડાનુગતમ્ અપરં રૂપમ્ અપરોક્ષમ્ ઈક્ષામહે. તદવશ્યં વર્ણવિવેકાય લોકપ્રસિદ્ધિઃ સ્વતન્ત્રા પ્રમાણમ્ આસ્થેયા. અપિ ચ સકલશબ્દાર્થાવધારણમ્ એવ તદાયત્તં, તામ્ અન્તરેણ પ્રમાણાન્તરાસમ્ભવાત્. અતો નિષિદ્ધે ઽપિ પ્રત્યક્ષાદૌ નાભાવશ(ઙ્કા). ન ચ ચોદનૈવેત્ય્ અવધારણોપપત્તિર્ ઇતિ

{2,2} પ્રસિદ્ધિમ્ એવ દર્શયતિ -- ધાર્મિકે તિ હ્ય્ અન્તેન. અનુગ્રહકારિણિ હિ લૌકિકા ધાર્મિકશબ્દં પ્રયુઞ્જાના દૃશ્યન્તે. પીડાકારિણિ ચાધા(ર્મિકશબ્દમ્). યશ્ ચ ધર્મમ્ આચરતિ સ ધાર્મિકઃ. તદ્ યદ્ય્ અનુગ્રહો ધર્મઃ તદ્ એવમ્ ઉપપદ્યતે નાન્યથેતિ. એતદ્ એવ ભગવતો વ્યાસસ્યાપ્ય્ અભિમતમ્ ઇતિ દર્શયતિ -- તથે તિ પ્રયોજનમ્ અન્તેન. નિર્(વિષય)પ્રયોગાસમ્ભવાત્ તદ્વિષયમ્ ઇદમા પ્રતિનિર્દિશતિ. તદ્ અયમ્ અર્થઃ -- વિશિષ્ટવિષયે પુણ્યપાપપદદ્વયે આચણ્ડાલં મનુષ્યાણાં વિદ્યમાને તેનૈવ ધર્માધર્મપ્રમિતિસિદ્ધેર્ અનર્થકં શાસ્ત્રમ્ ઇતિ. નન્વ્ એવં પુણ્યપાપપ્રમાણકૌ ધર્માધર્માવ્ ઉક્તૌ, ન લોકપ્રમાણ(કૌ). નૈવમ્. તત્પ્રયોગસ્યૈવ લોકાયત્તત્વાત્. તસ્માદ્ અયમ્ અનુપાલમ્ભ ઇતિ

એવમ્ આક્ષિપ્ય સમાદધાતિ -- નિર્મૂલે ત્ ઈત્ય્ અન્તેન. અયમ્ અર્થઃ -- પ્રસિદ્ધિર્ હિ પ્રજ્ઞાનમ્. તચ્ ચ (જ્ઞા)નદ્રઢિમા. ન ચ નિર્મૂલં જ્ઞાનમ્ આત્માનં લભતે પ્રાગ્ એવ જ્ઞાનદ્રઢિમા. તદ્ એવં નિર્મૂલાયાઃ પ્રસિદ્ધેર્ અભાવાત્ કુતઃ સા પ્રવૃત્તેતિ પ્રમાણૈર્ અન્વિષ્યત ઇતિ. નનુ ચ કાર્યદ્રઢિમ્ના મૂલં કલ્પયિષ્યતે, સ્મૃતિદ્રઢિમ્નેવ શ્રુતિર્ અત આહ -- પ્રત્યક્ષાદી તિ. સત્યમ્. સમૂલા પ્રસિદ્ધિઃ પ્રત્યક્ષાદિમૂલતયા પ્રત્યક્ષસૂત્રે નિવારિતા ચોદના (મૂલં) ભવિષ્યત્ય્ એવેતિ

નનુ સન્નિકૃષ્ટાર્થગોચરમ્ એવ સર્વં પ્રમાણમ્. અતઃ પ્રસિદ્ધેઃ પ્રમાણાન્તરાગોચરાર્થત્વં ગુણઃ ન દોષાય, અત આહ -- ન ચે તિ. ન ચ પ્રત્યક્ષાદીનિ પરિત્યજ્ય લોકો નામ પ્રમાણગણે પ્રમાણમ્ ઉપસંખ્યાયતે. વર્ણવિવેકસમ્બન્ધાવધારણયોસ્ તુ પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણત્વં વનસમ્બન્ધપરિહારયોર્ અભિધાસ્યામ ઇતિ.{2,3}અપિ ચ ભવેદ્ અપિ પ્રસિદ્ધિઃ પ્રમાણં, યદિ વ્યવસ્થિતૈવ પ્રસિદ્ધિઃ સ્યાત્. સા ત્વ્ અવ્યવસ્થિતા. તથા હિ -- સંસારમોચકા નામ નાસ્તિકા બાહ્યહિંસામ્ એવ ધર્મમ્ આહુઃ. અન્યે તુ તપઃ (?પ્ર।પ્રા)જાપત્યાદિ પીડાત્મકત્વાત્ પરપીડાવત્ અધર્મ.......સ્તુ વિધિનિષેધપ્રમાણકૌ તદ્વિપરીતૌ ધર્માધર્મૌ સઙ્ગિરન્તે(?.) તદ્ એવં મ્લેચ્છાર્યાણાં પરસ્પરવિગાનાન્ ન લોકપ્રસિદ્ધત્વં ધર્માધર્મયોર્ ઉપપદ્યત ઇત્ય્ આહ -- સંસારે તિ સાર્ધેન

નન્વ્ અનુમાનાભાસસઙ્કરેણ પ્રમાણમ્ અપ્રમાણીભવતિ. ન હિ પ્રત્યક્ષાભાસસઙ્કરાત્ પ્રત્યક્ષમ્ અપ્રમાણં ભવતિ. અથ તત્ર કારણદોષસદસદ્ભાવનિબન્ધનઃ પ્રમાણતદાભાસવિવેકઃ, સો ઽત્રાપ્ય્ અવિશિષ્ટઃ. અત્રાપિ સ્મૃતિકારૈર્ વિવેકોપાયો દર્શિત એવ. આચારશ્ ચૈવ સાધૂનામ્ ઇત્યાદિના. સાધવશ્ ચાર્યાઃ. સ્વાભાવિકકૃષ્ણમૃગચરણોપલક્ષિતાર્યાવર્તનિવાસિનશ્ ચાર્યશબ્દવાચ્યાઃ. અતસ્ તદાચારો ધર્મો ઽન્યો ઽધર્મ ઇતિ વિવેકો ભવિષ્યતિ, અત આહ -- ન ચે તિ. શાસ્ત્રસદસદ્ભાવનિબન્ધનો હ્ય્ આર્યમ્લેચ્છવિભાગઃ તદ(નાશ્રયેણ) ત્વ્ આર્યમ્લેચ્છવિભાગો દુર્ભણઃ. અત એવ શાસ્ત્રસ્થા વા તન્નિમિત્તત્વાત્ (1.3.9) ઇતિ વક્ષ્યતીતિ. અસ્તુ તર્હિ શાસ્ત્રમૂલાર્થપ્રસિદ્ધિઃ પ્રમાણમ્ અત આહ તન્મૂલે તિ. ન સ્વતન્ત્રાયાઃ પ્રસિદ્ધેર્ એવ પ્રામાણ્યં સિધ્યતીત્ય્ અભિપ્રાયઃ

અતઃ સકલભાવપ્રમાણનિરાકરણાત્ શઙ્કિતાભાવનિરાકરણેન ચોદનૈવ ધર્માધર્મયોઃ પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ ઉપપન્નમ્ ઇત્ય્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ. પશ્યતામ્ ઇતિ. ષષ્ઠી ચાનાદરે (2.3.38) ઇત્યનાદરે ષષ્ઠીતિ

{2,4} અત્ર ભાષ્યકારેણ ઔપત્તિકસ્ તુ શબ્દસ્યાર્થેન સમ્બન્ધસ્ તસ્યાગ્નિહોત્રાદિલક્ષણસ્ય ધર્મસ્ય નિમિત્તમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા (કથમ્) ઇતિ પ્રશ્નાનન્તરમ્ ઉપદેશો હિ ભવતીતિ સૌત્રમ્ ઉપદેશપદં વ્યાખ્યાતં, તત્ર ન જ્ઞાયતે કેનાસ્ય સમ્બન્ધ ઇતિ યોગ્યપદાન્વયં દર્શયતિ -- ઉપદેશ ઇતિ. તસ્ય ધર્મસ્યોપદેશો જ્ઞાનં પ્રમાણમ્ ઇતિ. નનૂપદેશો ગ્રન્થસન્દર્ભાત્મા, જ્ઞાનં ચાર્થાવગ્રહઃ. કથમ્ અનયોઃ સામાનાધિકરણ્યમ્ અત આહ -- જ્ઞાયત ઇતિ. ભાવસાધનો હિ જ્ઞાનશબ્દો નોપદેશશબ્દેન સામાનાધિકરણ્યં લભતે. અયં તુ જ્ઞાયતે ઽનેનેતિ કરણસાધન ઇતિ યુક્તં સામાનાધિકરણ્યમ્ ઇતિ

કથં પુનર્ ઉપદેશો ધર્મે પ્રમાણમ્ અત આહ -- ઔત્પત્તિકે તિ. બાધકારણદોષાધીનં હ્ય્ અપ્રામાણ્યમ્. તત્ર સમ્બન્ધૌત્પત્તિકત્વપ્રતિપાદનેન તદ્દ્વારા પુરુષાનુપ્રવેશાભાવાત્, પુરુષાશ્રયત્વાચ્ ચ શબ્દે દોષાણાં કારણદોષનિવારણં તાવત્ કૃતમ્. તન્નિરાકરણેન સહાપ્રામાણ્યમ્ અનપોદિતમ્ ઇત્ય્ અવ્યતિરેકપદપ્રયોજનમ્ આહ -- અબાધ ઇતિ. અવ્યતિરેકપદેનાબાધઃ પ્રતિપાદ્યતે ન હિ દેશકાલયોર્ ઉભયોર્ અપિ ચોદનાજનિતં જ્ઞાનં વિપર્યેતીતિ. તદ્ એવં બાધકારણદોષનિરાકરણે કૃતે ઽનપોદિતમ્ ઔત્સર્ગિકં પ્રામાણ્યમ્ ઇતિ તત્ પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ અનેનોક્તમ્ ઇતિ દર્શયતિ -- સ્વત ઇતિ

અત્ર ચાર્થે ઽનુપલબ્ધ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તદ્ અયુક્તમ્. ઉપલબ્ધાર્થવિષયમ્ અપિ પ્રમાણં ભવત્ય્ એવ. અનુભૂતિર્ હિ પ્રમાણં પ્રત્યુત્પન્નેન્દ્રિયલિઙ્ગાદિજનિતા ચ સંવિદનુભૂતિઃ. અત એવોન્મીલિ(તાક્ષ)સ્યૈકભાવગોચરાણાં ધારાવાહિકસંવિદાં પ્રામાણ્યમ્ ઉપપન્નં ભવતિ. અન્યથા તન્ ન સ્યાત્. ન હિ તત્રાનવગતં કિઞ્ચિદ્ અનુભૂયતે. દેશકાલાન્તરસમ્બન્ધો ઽનુભૂયત ઇતિ ચેદ્, ન. એકદેશસ્થે ઽપિ ભાવાત્.{2,5}કાલસ્ તુ પરોક્ષઃ. ન ચ પરોક્ષાપરોક્ષસમ્બન્ધો ઽપરોક્ષો ભવતિ, તરુમરુત્સંયોગવત્. અતો (ઽવગતાર્થમ્) અનધિકાર્થમ્ અપિ ગ્રહણં ઇતિ વાચ્યમ્. ન ચૈવં સ્મૃતિત્વાપાતઃ. સ્મૃતિર્ હિ પૂર્વાનુભવપ્રભાવિતભાવનાવશલબ્ધસિદ્ધિર્ નાધિકમ્ અપેક્ષતે (?ગ્રહણ + ત્વ) નેન્દ્રિયસાપેક્ષમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. અત એવ ગૃહીતમ્ અપિ પુનર્ગૃહ્યમાણં દૃશ્યત ઇતિ લૌકિકા વ્યપદિશન્તિ, ન તુ સ્મર્યત ઇતિ. અતો ન વિદ્મઃ કિમર્થે ઽનુપલબ્ધ ઇત્ય્ અનેન નિરસ્યત ઇતિ (અત આહ -) સર્વસ્યે તિ. અયમ્ અર્થઃ -- અનુપલબ્ધાર્થવિષયમ્ એવ સર્વં પ્રમાણમ્. અન્યથા સ્મૃતિત્વાપાતાત્. ન હિ ગ્રહણસ્મરણયોર્ ગૃહીતાગૃહીતગોચરયોર્ ગૃહીતાગૃહીતગોચરગતો વિશેષ ઉપલભ્યતે. યત્ તુ કારણભેદાદ્ ભેદ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ સત્યમ્. સ્વરૂપભેદૌપયિકઃ કારણભેદઃ. સ્વરૂપં તુ ગૃહીતાગૃહીતવિષયત્વાદ્ એવ ભિન્નમ્. અનુભૂતિર્ ગ્રહણમ્ ઇતિ ચેદ્, યદ્ય્ અપિ સો ઽનુભૂતિઃ અનુમાનાદિષુ સ્મૃતિત્વપ્રસઙ્ગઃ. અતો ઽઅવશ્યં ગૃહીતાગૃહીતાગોચરત્વમ્ એવ ગ્રહણસ્મરણયોર્ ભેદઃ. કિમ્ ઇદાનીં ધારાવાહિકસંવિદો ન પ્રમાણમ્. ન હિ કા .......ક્તમ્. અત્રોચ્યતે. તત્રાપ્ય્ ઉત્તરોત્તરકાલાકલિતભાવપ્રત્યાકલનાદ્ ઉપપન્નમ્ એવાધિકગન્તૃતયા પ્રામાણ્યમ્. ન ચ વૈશેષિકાદિવત્ પરોક્ષં કાલમ્ આચક્ષ્મહે. પ્રત્યક્ષમ્ એવ હિ .....વર્તમાનકાલસમ્બન્ધાન્ ભાવાનુપલભામહે. કથમ્ અરૂપં પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ ચેત્. આકાશવદ્ ભવિષ્યતિ. ન હિ રૂપિ પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ નઃ પ્રત્યક્ષલક્ષણમ્ અપિ તર્હિ સંવિદ્ એવ પરોક્ષાપરોક્ષનિર્ભાસોદીયમાનેદં પ્રત્યક્ષમ્ ઇદમ્ અપ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ વિભજતે. તદ્ એવં વિસ્ફારિતાક્ષસ્ય વ્યક્તાનુપલક્ષિતોત્તરોત્તરસૂક્ષ્મક્ષણભેદભિન્નૈકભાવવિ....કાપરોક્ષનિર્ભાસાવભાસોદયાત્ ઉપપન્ના પ્રત્યક્ષતા પ્રમાણતા ચ. અતઃ પ્રમાણાન્તરાનુપલબ્ધસ્વગોચરપ્રત્યાકલનાદ્ ઉપપન્નમ્ ઉપદેશપ્રામાણ્યમ્ ઇતિ સૂક્તમ્
અર્થે ઽનુપલબ્ધ ઇતિ. અત્ર ભાષ્યમ્ ઉપદેશ ઇતિ વિશિષ્ટસ્ય શબ્દસ્યોચ્ચારણમ્ ઇતિ. તત્ર ચોદના વિધિપદપર્યાયઃ શબ્દવિશેષો ભાષ્યકારસ્યાભિમતઃ ઇત્ય્ આહ -- ચોદને તિ. એતદ્ ઉક્તં ભવતિ -- વિધાયકશબ્દ ઉપદેશ ઇતિ

અત્ર ચોદયતિ -- વાક્યાન્તર ઇતિ દ્વયેન. અયમ્ અર્થઃ -- યદ્ ઇદં શબ્દવિશેષસ્ય વિધેર્ ધર્મે પ્રમાણત્વમ્ આશ્રિતમ્, અનેન વાક્યાન્તરમ્ અપિ હિ{2,6}વર્તમાનોપદેશકં ધર્મપ્રમિતૌ પ્રમાણમ્ એવ. શ્રેયસ્ સાધનં હિ ધર્મઃ. સ ચ શ્રેયસઃ સ્વર્ગાદેઃ સાધનેન યાગાદિના સાધ્યસાધનસમ્બન્ધઃ સર્વાખ્યાતેષુ સમ્ભવતિ. સ્વર્ગકામો યજેતેત્ય્ અતો ઽપિ હિ યાગેન સ્વર્ગઃ સિધ્યતીતિ ગમ્યત એવ. યથા લોકે ઓદનં પચતીતિ પાકૌદનયોઃ સાધ્યસાધનસમ્બન્ધબુદ્ધિઃ. સ્યાદ્ એતત્ -- આખ્યાતમ્ અન્તરેણ સાધ્યસાધનસમ્બન્ધો ન સિદ્ધ્યેત્, તદર્થો વિધિર્ ઇતિ. તન્ ન. અનાખ્યાતવાક્યપ્રયોગાસમ્ભવાત્. પ્રયોજનાય હિ વાક્યમ્ ઉચ્ચાર્યતે. નિરાકાઙ્ક્ષં ચ વચઃ પ્રયોજનક્ષમમ્ આકાઙ્ક્ષાનિવર્તનં ચાખ્યાતાદૃતે ન સમ્ભવતિ. ઇતરથા વિધેર્ અપ્ય્ અસમ્ભવાત્. સ્તુત્યાપિ હ્ય્ આખ્યાતમ્ એવ ખાદિરાદિવાક્યેષુ વિધાયકં પરિકલ્પ્યતે. અથોચ્યેત -- અનુષ્ઠિતો યાગાદિર્ ધર્મઃ, ન ચાનુષ્ઠાનં (પ્રવ)ર્તકાદૃતે સમ્ભવતિ. ન ચ વિધિમ્ અન્તરેણાન્યઃ પ્રવર્તયતીતિ. તન્ ન. ઇચ્છાનિબન્ધનત્વાત્ પ્રવૃત્તેઃ. અનિષ્ટેષુ વિધિશતેનાપ્ય્ અપ્રવૃત્તેઃ. અતો ઽનેનેદં સિધ્યતીતિ સંવિદિ વોપાયાર્થી સ તત્ર પ્રવર્તત ઇતિ. ન ચાધર્મવર્જનાર્થો વિધિઃ. પ્રતિષેધાદ્ એવ નઞસ્ તત્સિદ્ધેઃ. રાગાદિપ્રાપ્તકર્તવ્યતાનુવાદેન નઞ્ એવ નિષેધાધિકારે નિવર્તકઃ. એષા હિ તત્ર વચનવ્યક્તિઃ યદ્ધન્યાત્ તન્ નેતિ. અતો ઽનર્થકો વિધિપ્રામાણ્યપ્રતિપાદનપ્રયાસઃ. અપૌરુષેયઃ શબ્દઃ ધર્મે પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ એતાવદ્ એવ વચનીયમ્ ઇતિ

પરિહરતિ -- વિધાવ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- સત્યમ્ ઇચ્છાતઃ પ્રવૃત્તિઃ. ઇચ્છૈવ તુ પ્રેક્ષાવતાં પુરુષાર્થસાધનવિષયા. ન ચ વિધિના વિના પુરુષાર્થસાધનત્વં યાગાદીનાં શક્યતે ઽવગન્તુમ્. અત એવૌદુમ્બરાદીનાં સત્ય્ અપિ ફલપદસમ્બન્ધે વિધિવિરહાત્ ફલાર્થત્વં નેત્ય્ ઔદુમ્બરાધિકરણે વક્ષ્યતે. નનુ લૌકિકપાકૌદનાદિવત્ સાધ્યસાધનસમ્બન્ધસિદ્ધિર્ ઉક્તા.{2,7}સત્યમ્ ઉક્તા. અયુક્તા સા. લોકે પ્રમાણાન્તરાવગતેઃ સિધ્યત્ય્ અપિ. ન તુ વેદે. પ્રમાણાન્તરાભાવાત્. નનુ સ્વર્ગકામપદસમભિવ્યાહારઃ પ્રમાણં, ન. તસ્ય શ્રુત્યા બાધાત્. ઇહ હિ યજત ઇતિ સાધ્યાકાઙ્ક્ષિણી ભાવનાવગતા સતી સમાનપદોપાદાનશ્રુત્યુપનીતયો ...........ર્ધાત્વર્થસમ્બન્ધનિરાકાઙ્ક્ષા સતી ન વ્યવહિતકર્તૃવિશેષણત્વોપયુક્તસ્વર્ગાદિભાવ્યસમ્બન્ધમ્ અનુભવતિ. સન્નિકૃષ્ટાલાભે હિ વિપ્રક્ર્ષ્ટો ઽપિ વૈદિકો ભવતિ ન સન્નિકૃષ્ટ, ..........ચ્યતે. લભ્યતે ચેહ ધાત્વર્થઃ સન્નિકૃષ્ટ ઇતિ ન વિપ્રકૃષ્ટફલપદસમ્બન્ધો યુક્ત ઇતિ

કૃતિવિધૌ તર્હિ કથં પુરુષાર્થસાધ્યસિદ્ધિર્ અત આહ -- વિધાવ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- વિધિર્ હિ ચેતનપ્રવર્તનાત્મકાર્થે ફલે વ્યાપારે શક્યતે પુરુષં પ્રવર્તયિતુમ્. અતઃ સમાનપ્રત્યયોપાત્તવિધ્યવરુદ્ધા ભાવના વિધેઃ પ્રવર્તનાશક્તિર્ મા વ્યાઘાનીતિ સન્નિહિતમ્ અપ્ય્ અપુરુષાર્થત્વાદય............ર્વમ્ અતિક્રમ્ય વ્યવહિતેનાપિ પુરુષાર્થેન સ્વર્ગાદિના સાધ્યેન સમ્બધ્યતે. ધાત્વર્થસ્ તુ સાધ્યત્વાત્ પ્રચ્યાવિતો ભાવનાયામ્ એવ સાધનાકાઙ્ક્ષિણ્યાં સાધનતયા નિવ........તમાવાક્યાર્થો ભવતિ યાગેન સ્વર્ગં કુર્યાદ્ ઇતિ. અતઃ પુરુષાર્થસાધનસ્ય યાગાદેર્ ધર્મત્વસિદ્ધિર્ ઇતિ યુક્તમ્ ઉપદેશપ્રામાણ્યપ્રતિપાદનમ્ ઇતિ.
ઇદં ત્વ્ ઇહ વક્તવ્યમ્ -- કા(ર્ય)વિધૌ પુરુષાર્થઃ સાધ્યો લભ્યતે. વિધિર્ હિ શબ્દભેદો વા લિઙાદિઃ, તદ્વ્યાપારાતિશયો વા, કો ઽપિ તદર્થભેદો વા. સર્વથા ચ ન યુજ્યતે. શબ્દે હિ પ્રવર્તયિતરિ પુરુષાર્થસમ્બન્ધે પ્રમાણમ્ અસ્તિ. આપ્તે હિ બુદ્ધિપૂર્વકારિણિ પ્રવર્તકે હિતકાર્યયં મામફલે ન પ્રવર્તયતીતિ બુદ્ધ્વા ભવતિ પ્રવૃત્તિવિષયવ્યાપારફલવત્તા(ધ્ય)વસાયઃ. શબ્દસ્ ત્વ્ અચેતનો નાસ્મિન્ પ્રવર્તયત્ય્ અપિ પુરુષાર્થફલપ્રતિલમ્ભઃ. ન હિ પ્રબલપવનાભિહતો ઽવટે નિપતત્ ફલં પ્રતિલભતે. અપિ ચ પ્રમાણં શબ્દઃ. પ્રમાણાનાં પ્રમેયોપદર્શનાદ્ અન્યત્ર વ્યાપારઃ. પ્રત્યક્ષં હિ રૂપાદીન્ ઉપદર્શયતિ ન તુ પ્રવર્તયતિ. ત્રેધા હિ પ્રામાણિકાઃ પ્રમાણફલં વિભજન્તે. હાનમ્ ઉપાદાનમ્ ઉપેક્ષા ચેતિ. તદ્ ઇદં પ્રમાણાનાં પ્રવર્તકત્વે નોપપદ્યતે. તદા હ્ય્ ઉપાદાનમ્ એવૈકં પ્રમાણફલમ્ આપદ્યેત. કણ્ટકપ્રત્યક્ષેણ હિ કણ્ટકેષુ પ્રવર્ત્યમાનો જિહાસન્ન્ અપિ તાન્{2,8}મૃદ્નીયાત્. સ્યાદ્ એતત્ -- શબ્દપ્રમાણધર્મો ઽયં ન પ્રમાણાન્તરાણામ્ ઇતિ. ન, પ્રમાણત્વાવિશેષાત્. એવં હિ પ્રયોગો ભવતિ. શબ્દો ન પ્રવર્તકઃ પ્રમાણત્વાત્ પ્રત્યક્ષાદિવત્. અસ્તુ વા પ્રવર્તકઃ. નિયમેન .......પ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગઃ. ન ચ લિઙાદિશ્રાવિણો નિયમેન પ્રવર્તમાના દૃશ્યન્તે. પ્રથમશ્રુતાદ્ અપ્રવૃત્તેઃ. અવિદિતસમયત્વાદ્ અપ્રવૃત્તિર્ ઇતિ ચેત્, કિમ્ ઇદાનીં સમ્બન્ધસંવિદપેક્ષયા યદિ શબ્દઃ પ્રવૃત્તેઃ કારકઃ. ન હિ કારકાણિ સ્વરૂપસંવિદમ્ અપ્ય્ અપેક્ષન્તે. (પ્રાગ્ એવ સમયસંવિદં?) મૃત્સલિલપ્રચ્છન્નં હિ બીજમ્ અવિદિતસ્વરૂપસામર્થ્યમ્ અપિ સ્વકાર્યમ્ અઙ્કુરમ્ આરભમાણં દૃષ્ટમ્. એવમ્ એવ શબ્દવ્યાપારો વિધિર્ ઇત્ય્ અપિ નિરસનીયમ્.
સ્યાન્ મતમ્ -- અભિધેય એવ લિઙાદીનાં વ્યાપારો વિધિઃ. અતો ન પૂર્વોક્તદોષપ્રસઙ્ગઃ ઇતિ. ન, અનિરૂપણાત્. સ ખલુ પ્રેષણાદિલક્ષણો વા સ્યાદ્, અન્યો વા. ન તાવદ્ પ્રેષણાદિલક્ષણઃ શબ્દે સમ્ભવતિ. અચેતનત્વાત્. ન ચાન્યસ્ તત્સમર્થાચરણલક્ષણઃ, તસ્ય કારીષાદિવદનિરૂપણાત્. કારીષસ્ય હિ વહ્નેઃ શીતાપનોદનો ઽધ્યયને દૃષ્ટ(?મુ।ઉ)પકારઃ. ન શબ્દે તથા સમ્ભવતિ. પ્રમાણાન્તરાભાવાત્. શબ્દસ્ય ચાગૃહીતસમ્બન્ધસ્યાપ્રત્યાયકત્વાત્. યદિ બ્રૂયાદ્ વ્યાપારાન્તરકલ્પને સ્યાદ્ અયં દોષઃ, કૢપ્ત એવ તુ લિઙાદીનામ્ અભિધાભિધાનલક્ષણો વ્યાપારઃ શબ્દાન્તરાણામ્ ઇવ સ્વાર્થપ્રકાશનાન્યથાનુપપત્તિપ્રમાણકઃ પ્રવૃત્તિહેતુત્વપ્રતિલબ્ધપ્રવર્તનાપરનામા વિધિર્ ઇતિ પ્રતિબ્રૂયાદ્ એનમ્. સ ખલુ વ્યાપારભેદો ઽભિધેયો વા સ્યાદ્ અનભિધેયો વા સ્યાત્. અનભિધેયે અશબ્દા.......સ્યભાવનાસમભિવ્યાહારાનુપપત્તિઃ. કિઞ્ ચ સર્વશબ્દાનામ્ એવાનુમાનેન સ્વાર્થગોચરો વ્યાપાર ઉન્નીયતે. ન ચ તથાવગતઃ. પ્રવૃત્તિહેતુભાવ......પારાઃ પ્રવર્તયન્તીતિ ચેદ્, વિશેષહેતુર્ વાચ્યઃ. યદ્ય્ અર્થવિશેષગોચરતા વિશેષહેતુઃ, સ તર્હ્ય્ અર્થભેદો વિધિઃ, તદન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનાત્. પ્રવૃ.......વર્થભેદઃ. યદિ ભાવના ન, તસ્યા વર્તમાનાપદેશેષ્વ્ અપ્ય્ અવિશેષાત્. અન્યશ્ ચેત્ નૈનમ્ ઉપલભામહે પ્રમાણાભાવાત્. અભિધીયત એવ લિઙાદિભિર્ આત્મીયમ્ અભિધાનમ્ ઇતિ ચેત્. ..........સર્વશબ્દેભ્યઃ પ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગઃ શક્યતે વારયિતુમ્. ન ચ કાર્યોન્નેયમ્ અભિધાનમ્ અભિધીયત ઇતિ સામ્પ્રતમ્. અનન્યલભ્યં હિ શબ્દાભિધેયમ્ ઉપાગમન્ ધીરાઃ. કિઞ્ ચ યદિ વ્યાપારસ્વરૂપાભિધાનં સ ................પ્રવર્તકત્વપ્રસઙ્ગઃ. સોપશ્લેષો વિશેષ ઇતિ ચેદ્, ન. સ્વરૂપાભિધાનપ્રસક્તેઃ. ન હ્ય્ અનભિધાય વિશેષણં વિશેષ્યાભિધાનં સમ્ભવતિ. અપિ{2,9}ચાભિધાભિધાનાભ્યુપગમેન પ......વિશેષહેતોર્ અભાવાત્. અસ્તુ તર્હ્ય્ અર્થભેદો વિધિઃ. કઃ. કાર્યમ્. કિં પુનઃ કાર્યમ્. કાર્યમ્ એવ હિ કાર્યમ્. ન હીદં રૂપાન્તરેણાનુભૂયતે. નનુ ન ક્રિયાતિરેકિ કાર્યં પ્રમાણાન્તરૈર્ અવગમ્યતે. સત્યમ્. અત એવ શબ્દપ્રામાણ્યસિદ્ધિઃ. અન્યથા પ્રમાણાન્તરગોચરત્વેન સાપેક્ષત્વાદ્ અપ્રામાણ્યં ચોદનાયાઃ. અપિ ચ કાલત્રયવિપરિવૃત્ત્યર્થગોચરાણિ માનાન્તરાણિ. કાર્યં ચ પરામૃષ્ટકાલભેદં
સ્વપ્રમાણાદ્ અવગમ્યત ઇતિ ન પ્રમાણાન્તરગોચરઃ. કારકવ્યાપારો હિ યાગાદિઃ કાલત્રયાવચ્છેદ્યો નાધિકારઃ. યદ્ય્ એવમ્ અસત્કાર્યં કાલત્રયાપરામર્શાત્ શશવિષાણવદ્ આપદ્યેત. ન. કાલેનાનેકાન્તાત્. કાલો હિ ન તાવત્ કાલાન્તરપરિચ્છિન્નઃ. ન ચ નાસ્તિ કાલઃ. કાલાન્તરાવચ્છેદે ત્વ્ અનવસ્થાપાતઃ. અલબ્ધકાલાન્તરસમ્બન્ધો ઽપિ કાલઃ પ્રમાણસામર્થ્યાદ્ અસ્તીતિ ચેત્. સમાનં હિ કાર્યે ઽપિ. તદ્ અપિ સ્વપ્રમાણેભ્યો લિઙાદિશબ્દેભ્યઃ કાલાનવચ્છિન્નમ્ અવગમ્યમાનં કથમ્ અસદ્ ભવિષ્યતિ. પ્રમાણસમ્બન્ધો હિ સત્તા, ન કાલસમ્બન્ધઃ. કાર્યમ્ એવ તુ મનસિ વર્તમાનં નિયુઙ્ક્ત ઇતિ નિયોગ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.

નનુ નિયોગો નિયુક્તિઃ. સ ચ નિયોક્તૃવ્યાપારઃ. ન ચ વેદે નિયોક્તાસ્તિ અપૌરુષેયત્વાત્. શબ્દસ્ય ચાનિયોક્તૃત્વાન્ ન તદ્વ્યાપારો નિયોગઃ. અદૂરવિપ્રકર્ષેણ તુ નિયોગાદિપદપ્રયોગઃ. યાથાત્મ્યવેદનાયાં તુ લિઙ્ એવ પઠિતવ્યઃ. સા હ્ય્ અસ્ય પ્રમાણમ્. કિમ્ આત્મકસ્ તર્હ્ય્ અયમ્. ઉક્તં કાર્યાત્મેતિ. ન ચ દ્રવ્યાદ્યનાત્મકત્વાદ્ અભાવઃ, તદ્વદ્ એવ કાર્યમ્ અપિ તદ્વિભક્તમ્ એવ દેશકાલનરાવસ્થાન્તરાવિપર્યયાત્ સ્વસંવિત્સંવેદ્યં નાસ્તીતિ શક્યતે ઽવગન્તુમ્. ઉદીયતે ખલ્વ્ અપિ લિઙાદિશ્રાવિણાં કાર્યસંવિત્. ન ચેયમ્ અનાલમ્બના, ન ચ સ્વાંશાલમ્બનેતિ વિજ્ઞાનવાદે વર્ણિતમ્. અતો નિર્વિષયા સંવિદાત્માનમ્ અલભમાના સ્વવિષયભૂતં કાર્યમ્ ઉપકલ્પયતિ. ન ચ પ્રતિભામાત્રમ્ ઇદમ્ ઇતિ વાચ્યમ્. અનિયતનિમિત્તા હિ પ્રતિપત્તિઃ પ્રતિભા. ન ચેયમ્ અનિયતનિમિત્તા, શબ્દનિમિત્તત્વાત્ તદનન્તરમ્ ઉત્પત્તેઃ. કથમ્ અનન્યગોચરે કાર્યાત્મનિ વ્યુત્પત્તિઃ. તદભાવે વા શબ્દાત્ પ્રતિપત્તિઃ કલ્પ્યતામ્. લિઙાદીનાં સકલેતરશબ્દવિલક્ષણઃ કો ઽપિ મહિમા, યદવિદિતસમ(?યા।યા અ)પિ સ્વાર્થં ગમયન્તિ. અથવા સર્વસ્યાકુમારમાસ્થવિરં ચ કાર્યાવગતિઃ પ્રવૃત્તિહેતુર્ ઇતિ પ્રસિદ્ધિઃ.{2,10}તદન્યમ્ અપિ લિઙાદિશબ્દશ્રવણાનન્તરં ચેષ્ટાવિશિષ્ટમ્ ઉપલભ્યાકલયતિ નૂનમ્ ઇતઃ સકાશાદ્ અસ્ય કાર્યસંવિદાસીત્ કથમ્ અપરથા પ્રવર્તત ઇતિ. નન્વ્ એવં ક્રિયામ્ એવ કાર્યતયા અજ્ઞાસીદ્ ઇતિ પરસ્યાપિ તદ્ગોચરામ્ એવ કાર્યધિયમ્ ઉન્નયતિ. ન. વર્તમાનાપદેશેષુ સત્ય્ અપિ ક્રિયાજ્ઞાને પ્રવૃત્ત્યદર્શનાત્, ક્રિયાત્મનઃ કાર્યસ્ય વ્યભિચારાત્ પ્રવૃત્તાવહેતુત્વાત્. એતદ્ એવ ફલે ઽપિ દર્શયિતવ્યમ્. અતો નિર્મુક્તાખિલફલાદિવિકલ્પમ્ અવ્યભિચરિતપ્રવૃત્તિસમ્બન્ધં કાર્યમાત્રં લિઙાદિભ્યઃ પ્રયોજ્યવૃદ્ધેનાવગતમ્ ઇતિ વ્યુત્પદ્યમાનો જાનાતિ. ન હિ કાર્યાવગતિર્ ભવતિ પ્રવૃત્તિશ્ ચ નેતિ સમ્ભવતિ. અતઃ કાર્યમ્ એવ કાર્યવિધિર્ ઇત્ય્ આચાર્યાઃ પ્રતિપેદિરે. નનુ ચ પ્રેષણાદયો લિઙર્થાઃ. ન, સ્વસન્તાને પ્રવૃત્તિહેતુત્વેન તેષામ્ અનુપલબ્ધેઃ. વેદે ચ વ્યભિચારાત્. (નનુ તર્)હીષ્ટાભ્યુપાયતા લિઙાદીનામ્ અર્થો ભવિષ્યતિ. સર્વો હિ સમીહિતોપાયમ્ આકલય્ય તત્ર તત્ર પ્રવર્તત ઇતિ પરમ્ અપિ ચેષ્ટમાનમ્ ઉપલભ્ય જાનાતિ નૂનમ્ ઇષ્ટો .......મવ્યાપારઃ શબ્દશ્રવણાનન્તરં ચાયં ચેષ્ટત ઇતિ શબ્દેનેષ્ટાભ્યુપાયતા પ્રતિપાદિતા ભવતિ. સ એવ વિધિઃ. પ્રવર્તનારૂપો હિ સઃ. પ્રવૃત્તિહેતું ધર્મં ચ
પ્રવદન્તિ ...... . અતઃ પ્રેષણાધ્યેષણાભ્યનુજ્ઞાતિરિક્તમ્ અપ્રવૃત્તપ્રવર્તનં નિયોજ્યાર્થકર્મગોચરં લોકવેદસાધારણં ચોદનોપદેશપર્યાયપદવાચ્યં લિઙાદીનામ્ અર્થો વિધિર્ ઇતિ યુક્તમ્. હિ ........ત્ય જૈમિનિનોક્તમ્ ઉપદેશ ઇતિ. ભાષ્યકારેણ ચ ઉપદેશ ઇતિ વિશિષ્ટસ્ય શબ્દસ્યોચ્ચારણમ્ ઇતિ વિવૃતમ્. પુરુષાર્થોપાયં કિલાનવગતમ્ અવગમયન્ શબ્દાન્તરે દૂરમ્ ઉત્ક્ર્ષ્ટો લિઙાદિશબ્દો ઽવિશિષ્ટ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. અતો લોકવેદતન્ત્રાન્તરાનુગતો ઽયમ્ એવ સિદ્ધાન્ત ઇતિ કૈશ્ ચિદ્ ઉન્નીતમ્.
તદ્ ઇદમ્ અનુપપન્નમ્. તથા હિ -- સંવિદ્ એવ તાવત્ પરિપન્થિની. ન હિ લિઙાદિશ્રવણસમનન્તરમ્ ઇષ્ટાભ્યુપાયો ઽયં વ્યાપાર ઇતિ ભવતિ મતિઃ. અપિ તર્હિ, પ્રવર્તનાવગતિઃ. નનુ ચેષ્ટાભ્યુપાયતૈવ પ્રવર્તના પ્રવૃત્તિહેતુત્વાત્. તન્ ન. એવં સતિ યસ્ય પર્ણમયી જુહૂર્ ભવતિ ઇત્ય્ અત્રાપિ વિધિત્વપ્રસઙ્ગઃ. તરતિ મૃત્યુમ્ ઇત્ય્ અત્રાપિ. ભવતિ હિ તત્રાપિ પર્ણમયતા અપાપશ્લોકશ્રવણસ્ય અશ્વમેધો વા બ્રહ્મહત્યાતરણસ્ય સાધનમ્ ઇતિ પ્રતિપત્તિઃ. યદિ મતમ્ -- અસ્યેદં ભવતીત્ય્ અન્વયમાત્રમ્ અત્રાવગમ્યતે ન વ્યતિરેકઃ, ન ચ તમ્ અન્તરેણ સાધ્યસાધનસમ્બન્ધો{2,11}ઽવગમ્યતે ઇતિ. કથં તર્હિ સ્વર્ગકામો યજેતેત્ય્ અત્રાપિ સ્વર્ગયાગયોઃ સાધ્યસાધનસંવિત્. ન હિ તત્રાપિ સતિ યોગે સ્વર્ગો ભવતિ અસતિ નેતિ મતિઃ. યાગેનેતિ હિ તૃતીયા સાધનભાવમ્ અવગમયતીતિ ચેદ્, ન. તૃતીયાશ્રવણાત્. વિધેર્ અયં મહિમા યદતૃતીયાન્તો ઽપિ યજિઃ કરણતયા નિર્દિશ્યતે. સ ચેદ્ અન્યો નાભ્યુપગમ્યતે કથં સ્વભાવસાધ્યો યજિઃ કરણતયા નિર્દિશ્યતે. અપિ ચ યત્ર સ્પષ્ટમ્ ઇષ્ટાભ્યુપાયત્વમ્ અવગમ્યતે યાગસ્ય યથેષ્ટાભ્યુપાયો ઽયં યાગઃ યાગેન સ્વર્ગઃ સિધ્યતીતિ વા, તત્રાપિ વિધિત્વપ્રસઙ્ગઃ. કિઞ્ ચ તદ્દ્વેષીતિ તત્કારિ ચાયમ્ એવં બ્રુવાણો દૃશ્યતે. તથા હિ પ્રતિભા વિધિર્ ઇતિ નિરસ્યતૈતદ્ ઉક્તં -
ન નિરાલમ્બનં જ્ઞાનં ક્રિયા સાધનયોગિની ।
સમાન્યસ્મિન્
ઇતિ. તદ્ ઇદં તવાપિ સમાનમ્ ઇતિ વર્ણિતમ્. અપિ ચ એવંવાદિના સાધુ સમર્થિતં વિધાવ્ અનાશ્રિતે ઇતિ. અત્ર હિ વિધ્યધીના યાગાદેર્ ઇષ્ટાભ્યુપાયતા ન તુ સૈવ વિધિર્ ઇતિ દર્શયતિ. તસ્માદ્ અતિકુશલૈર્ ઉપદેશાપદેશયોર્ અવિશેષ એવોપપાદિત ઇતિ નિર્મુક્તાખિલોપાધિવિધિતત્ત્વમ્ અતીન્દ્રિયમ્ અન્યદેવેતિ પૂર્વોક્તમ્ એવ સાધીયઃ.

અત્ર વદામઃ -- નૈવમ્ અપિ યાગસ્વર્ગયોઃ સાધ્યસાધનસમ્બન્ધસિદ્ધિઃ. નિયોગો હિ તદા સાધ્યઃ. ન ચ સાધ્યદ્વયમ્ એકત્ર સમવૈતિ, સમત્વાદ્ અસમ્બન્ધાત્. નનુ નિયોગસિદ્ધિનાન્તરીયકી સ્વર્ગસિદ્ધિઃ. અત એવ સાધ્યવિવૃદ્ધિર્ ઇયં ન તુ સ્વર્ગો ઽપિ સ્વતન્ત્રતયા સાધ્યઃ. નિરપેક્ષં ચ સાધ્યદ્વયમ્ એકત્ર વિરુધ્યતે, નાનુગુણમ્. યથાહ -- નિયોગસિદ્ધૌ સર્વં તદનુગુણમ્ ઇતિ. કેન નેષ્યતે. તસ્માદ્ અવિરોધ ઇતિ. તદ્ અસત્. કિં હિ સ્વર્ગસિદ્ધિમ્ અન્તરેણ નિયોગસ્ય ન સિધ્યતિ. ન હિ નિત્યાધિકારેષુ નિયોગઃ સાધ્યાન્તરમ્ આકાઙ્ક્ષતિ. કામાધિકારાઃ કામ્યપર્યન્તા ઇતિ ચેત્, કો હેતુઃ. કમિસાધ્યત્વાગવતિઃ. તથા હિ સ્વર્ગકામો યજેતેતિ સાધ્યસ્વર્ગવિશિષ્ટાધિકારિસાધ્યો નિયોગો ઽવગમ્યતે. સ કથમ્ અસિધ્યતિ સ્વર્ગે સિધ્યેત્. અતઃ સ્વર્ગસિદ્ધિર્ અવગમ્યત ઇતિ નઃ સાધ્યસ્વર્ગવિશિષ્ટો ઽધિકારી.{2,12}કસ્ તર્હિ. કામ્યસ્વર્ગવિશિષ્ટઃ. અતઃ સ્વર્ગં કામયમાનઃ પુરુષો નિયોગં સાધયિષ્યતિ. અન્યદિચ્છતો ઽન્યત્ર ક્રિયા નોપપદ્યત ઇતિ ચેદ્, ન. નિયોગસામર્થ્યાદ્ ઉપપત્તેઃ. નિયોગો હિ પ્રધાનભૂતઃ સાધ્યતયાવગતઃ સ્વર્ગમ્ અપિ કામયમાનમ્ આત્મન્ય્ આકર્ષતીતિ કિમ્ અનુપપન્નમ્. અપિ ચ સિધ્યન્ન્ અપિ સ્વર્ગો યાગાત્ સિધ્યતીતિ ન નઃ પ્રમાણમ્. સ્વર્ગયાગૌ હિ યુગપદરુણૈકહાયનીવદેકપ્રધાનકાર્યાન્વયિનૌ નાન્યોન્યાન્વયમ્ અનુભવતઃ. ન ચારુણિમ્ન ઇવ દ્રવ્યાવછેદશક્તિર્ યજેર્ અપિ સ્વર્ગસાધનશક્તિર્ અવધૃતા પ્રમાણાન્તરેણ. નનુ કિમ્ અત્ર પ્રમાણાન્તરેણ. સ્વર્ગે યાગ એવ પ્રમાણમ્. સ હિ સ્વર્ગકામં યાગે નિયુઙ્ક્તે. ન ચાકામોપાયે કામી નિયોક્તું શક્યતે. ઉક્તોત્તરમ્ ઇદમ્. કિં હિ ભગવતો નિયોગસ્યાલૌકિકસ્યાસદૃશમહિમ્નો દુઃ(ખત)યા ફલે ઽપિ નરં પ્રવર્તયતિ. તસ્ય હ્ય્ અનુપાયે કામિનં નિયુઞ્જાનસ્ય કિમ્ ઇવ હીયેત. યાગે નિયોગો નિયુઙ્ક્તે ઇતિ વદતા નૂનમ્ ઇદમ્ અવધીરિતમ્. આરમ્ભે હિ પુરુષો નિયુજ્યતે ન કર્મણીતિ. તસ્માન્ ન સ્વર્ગયાગયોઃ સાધ્યસાધનસમ્બન્ધસિદ્ધિઃ. યદ્ અપિ ચ ક્રિયાદિકાર્યે વ્યભિચારાદ્ અનુપાધિકે વ્યુત્પત્તિર્ ઇત્ય્ ઉક્તં, તદયુક્તમ્. પ્રતીતવિષયત્વાદ્ વ્યુત્પત્તેઃ. ન હિ ક્રિયાદિવ્યભિચારાત્ શશવિષાણં લિઙાદ્યર્થ ઇતિ શક્યતે વક્તુમ્. યદ્ અપિ મન્યતે ક્રિયાકાર્ય એવ લોકે વ્યુત્પન્નઃ ફલસમભિવ્યાહારાદ્ વેદે ઽન્યદવિનાશિ કાર્યં લિઙાદ્યર્થ ઇતિ પ્રત્યેષ્યતે. લોકે તુ સંમુગ્ધેનાપિ વ્યવહારસિદ્ધેર્ ન શબ્દાર્થતત્ત્વનિરૂપણમ્. બહવ
એવ ગૌણલાક્ષણિકશબ્દનિબન્ધના લોકે વ્યવહારા દૃશ્યન્તે. વેદે તુ સ્વર્ગકામો યજેતેતિ ક્રિયાત્મનઃ કાર્યસ્ય ભઙ્ગુરત્વાદ્ આમુષ્મિકસ્વર્ગાદિફલસાધનાશક્તેઃ કાલાન્તરસ્થાયિક્રિયાતો ભિન્નં કાર્યમ્ ઉપેયતે. વાક્યશેષાચ્ ચૈકત્ર સમુન્નીતઃ શબ્દાર્થો યવવરાહાદ્યર્થવદન્યત્રાસત્ય્ અપિ વાક્યશેષે ઽવગમ્યતે. નિત્યાધિકારેષ્વ્ અસત્ય્ અપિ ફલપદસમભિવ્યાહારે તથાવિધમ્ એવ કાર્યં લિઙાદીનામ્ અર્થો ભવિષ્યતીતિ. તદ્ ઇદમ્ અન્યદ્ એવાભ્યસ્તમ્ અન્યચ્ ચોપનિપતિતમ્. ક્રિયાકાર્યે (વિષ્પન્ન?) સ્થાયિકાર્યં પ્રતિપદ્યતે. ન ચ ક્રિયાયાઃ ફલસાધનતાશક્તેર્ અશબ્દાર્થઃ સન્ યુક્તઃ કલ્પયિતુમ્. કામં કર્મણ એવાફલનિષ્પત્તેઃ સમસ્તિ રૂપમ્ ઇતિ કલ્પયિતુમ્ ઉચિતમ્. ન ચ પૂર્વાવગતશબ્દાર્થાન્યથાકરણમ્. ન હિ કર્મણ્ય્ અનુશિષ્ટા દ્વિતીયા સક્તુષુ તદસમ્ભવાદ્ વિપરિવર્ત્ય કરણમ્ અભિધત્ત ઇતિ યુક્તમ્ અભિધાતુમ્. સર્વશબ્દેષ્વ્ અનાશ્વાસપ્રઙ્ગાત્. અત એવ{2,13}તત્ર તત્ર યથાશ્રુતાર્થસમન્વયાનુપપત્તેઃ ક્વચિદ્ ગુણવાદઃ ક્વચિલ્લક્ષણા ક્વચિદ્ વિનિયોગભઙ્ગ ઇતિ તન્ત્રે વ્યવહારઃ. ન તુ વિનિયોગભઙ્ગાદ્ અભિધાનમ્ એવ શબ્દાનામ્ અન્યથા નીયતે. અપિ ચ શ્રુતકર્મફલસમ્બન્ધાનુપપત્તેર્ અનવગતપૂર્વમ્ અપૂર્વં કાર્યં લિઙર્થમ્ ઉપયતા સાધુ શ્રુતમ્ ઉપપાદિતમ્. કિં હિ લિઙાપરાદ્ધં યત્ તસ્યાલૌકિકમ્ અર્થમ્ અતિક્રમ્ય કર્મફલસમ્બન્ધ ઉપપાદ્યતે. નનુ નાદ્યાપિ લિઙર્થો નિશ્ચીયતે. અયમ્ એવ હિ નિર્ણયસમયઃ. અત્ર ચ શ્રુતફલપદાન્તરસમભિવ્યાહારોપપત્તયે ઽતીન્દ્રિયમ્ એવ કાર્યમ્ ઇતિ નિશ્ચીયતે. અતો ન કિઞ્ચિદ્ વિરોત્સ્યત ઇતિ. કિમ્ ઇદાનીં સ્વર્ગકામો યજેતેતિ શ્રુતેર્ અપ્રતીતિર્ એવ, લિઙર્થે સંશયો વા. અપ્રતીતૌ ક્રિયાત્મનઃ કાર્યસ્ય ફલસમ્બન્ધાનુપપત્તિર્ ઇત્ય્ એતદ્ એવ દુર્ભણમ્. સંશયસ્ તુ પક્ષદ્વયાવલમ્બી. ન ચાલૌકિકે ક્રિયાતિરેકિણિ કાર્યે લિઙાદયો નિરૂપિતપ્રયોગાઃ. ન ચાત્યન્તાપરિદૃષ્ટાપૂર્વાર્થગોચરઃ સંશયો દૃષ્ટચરઃ. યવાદિષુ ત્વ્ આર્યમ્લેચ્છપ્રયોગનિબન્ધનો દૃષ્ટપૂર્વાર્થગોચરઃ સંશયો યુક્ત એવ. અત એવાત્ર ન વાક્યશેષાન્ નિર્ણયઃ. સન્દિગ્ધે હિ સ વર્ણિતઃ. ન ચ લિઙર્થે સંશયઃ. કિન્ તુ લોકે વ્યુત્પત્ત્યનુસારેણ ક્રિયાત્મન્ય્ એવ કાર્યે નિશ્ચયઃ. યદ્ અપ્ય્ ઉચ્યતે કર્મફલસમ્બન્ધોપપત્તયે ઽન્યત્ કાર્યમ્ ઉપલભ્યત ઇતિ. કેન વા કર્મફલસમ્બન્ધો દર્શિતઃ. ન હ્ય્ અયં વૈનિયોગિકઃ. નિયોગ એવાત્ર પ્રમાણમ્. સ ચેત્ તદધીનસિદ્ધિઃ દુરુત્તરમ્
ઇતરેતરાશ્રયમ્, સિદ્ધો હિ નિયોગો વિષયીભૂતસ્ય ભાવાર્થસ્ય કરણતામ્ આહ. તત્સિદ્ધ્યા ચ નિયોગાત્મલાભ ઇત્ય્ અલમ્ અનેનાપિ.

યથાવાર્ત્તિકમ્ અનુસન્ધાસ્યામઃ. એવં હિ વાર્ત્તિકકૃતા ભાવાર્થાધિકરણે ઉક્તં લિઙાદિશબ્દાનાં પુરુષં પ્રતિ પ્રયોજકવ્યાપારો ઽભિધાત્મિકા ભાવના વિધિર્ ઇતિ. દ્વે કિલ ભાવને મીમાંસકાઃ સઙ્ગિરન્તે શબ્દાત્મિકામ્ અર્થાત્મિકાં ચ. તત્રાર્થાત્મિકા સર્વાખ્યાતસાધારણી સ્વર્ગાદિફલધર્મિકા યાગાદિધાત્વર્થકરણિકા સ્વવાક્યપ્રકરણાન્યપ્રકરણાનારભ્યવાદસ્મૃતિલોકાચારપ્રાપ્તતત્તદ્ ઇતિ કર્તવ્યતાવતી તત્ર તત્ર સિધ્યતિ. શબ્દાત્મિકા તુ લિઙાદિશબ્દાનાં પ્રયોજકાનાં પ્રયોજ્યપુરુષકર્મિકાભિધાસમ્બન્ધજ્ઞાનકારણિકાર્થવાદોદિતપ્રાશસ્ત્યેતિ કર્તવ્યતાવતીતિ વિવેચનીયમ્. કથં પુનરભિધા શબ્દાત્મિકા. શબ્દવ્યાપારો હિ સઃ. ન. વ્યાપારતદ્વતોર્ અનતિભેદાદ્ ઉપપત્તેઃ. દ્રવ્યમ્{2,14}એવ હિ પૂર્વાવસ્થાતઃ પ્રચ્યુતં પરામ્ અવસ્થામ્ અપ્રાપ્તં પૂર્વાપરીભૂતં વ્યાપારશબ્દવાચ્યમ્. કથં લિઙાદીનામ્ અભિધા પુરુષકર્મિકા. ન હિ તે પુરુષમ્ અભિદધતિ ભાવનાવચનત્વાત્. સત્યમ્. ભાવનૈવ તૈર્ અભિધીયમાના ન સ્વરૂપમાત્રેણ વર્તમાનાપદેશવદ્ અભિધીયતે. કિન્ તુ કુર્યાદ્ (ઇતિ) પ્રવૃત્તિવિષયતયા. ન ચ શબ્દશક્તયો ઽનુયોક્તુમ્ અર્હન્તિ. તથા હિ -- લિઙાદિશ્રવણાનન્તરં પ્રયોજ્યવૃદ્ધં ચેષ્ટમાનમ્ ઉપલભ્ય તતઃ પ્રવૃત્તિહેતુપ્રત્યયઃ પ્રયોજ્યસ્યાવગમ્યત ઇતિ તાવત્ સર્વવાદિસિદ્ધમ્ અવિવાદમ્. પ્રવૃત્તિહેતુસ્વરૂપે તુ બહુધા વિવાદઃ. તત્ર ક્રિયાફલાદીનાં વ્યભિચારાદ્ અપ્રવૃત્તિહેતુત્વાત્, પ્રમાણાન્તરાગોચરે તુ પ્રવૃત્તિહેતૌ વ્યુત્પત્ત્યસમ્ભવાત્, કર્મફલસમ્બન્ધાનુપપત્તેશ્ ચ સકલેતરપ્રકારાસમ્ભવાદ્ અવિવાદસિદ્ધમ્ અભિધેયપ્રત્યયબલોન્નીયમાનસ્વરૂપં લિઙાદીનામ્ અભિધાનમ્ એવ પ્રવૃત્તિહેતુર્ ઇતિ સામ્પ્રતમ્. સા ચ પ્રવર્તનેતિ સ્થિતમ્. સા ચ પ્રવર્ત્યકર્મિકા. પ્રવર્ત્યશ્ ચ પુરુષ ઇતિ યુક્તં પુરુષકર્મત્વમ્ અભિધાયાઃ. લિઙાદિવ્યાપારો ઽપ્ય્ અભિધેયપ્રત્યયહેતુત્વાદ્ અભિધેત્ય્ ઉચ્યતે. પુરુષં ચ પ્રવર્તયન્ પ્રવર્તનેતિ ગીયતે. ન ચ સર્વાભિધાસુ પ્રસઙ્ગઃ, શબ્દશક્તિવૈચિત્ર્યાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. શક્તિર્ હિ કાર્યદર્શનસમધિગમ્યા. તદ્ યતઃ પ્રવૃત્તિદર્શનં તદ્વ્યાપારઃ પ્રવર્તના, પ્રવૃત્તિહેતુત્વાત્. ન ચ શબ્દાન્તરેભ્યઃ પ્રવૃત્તિર્ ઉપલભ્યત ઇતિ ન તદભિધાયાસ્ તથાત્વપ્રસઙ્ગઃ. યશ્ ચાભિધાયા અનભિધાને દોષઃ ઉક્તઃ, સો ઽભિધાનપક્ષાભ્યુપગમેનૈવ પરિહૃતઃ.
યત્ તુ કાર્યોન્નેયત્વાદ્ અનભિધાનત્વમ્ ઉક્તં તદ્ અપ્ય્ અયુક્તમ્. કિં હિ કાર્યમ્ અનુપપદ્યમાનં પ્રવર્તનામ્ અવગમયતિ. ન તાવદ્ ભાવનાવગતિઃ, વર્તમાનાપદેશેષ્વ્ અપિ પ્રસઙ્ગાત્. અતો ઽનન્યપ્રમાણત્વાદ્ ઉપપન્નમ્ અભિધેયત્વમ્ અભિધાયાઃ. યત્ તુ અનન્યપ્રમાણકે વ્યુત્પત્ત્યસમ્ભવ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. ન, અર્થાપત્તિપ્રમાણકત્વાત્. નન્વ્ અર્થાપત્ત્યા પ્રવર્તનાપદેશસાધારણમ્ અભિધાયા રૂપમ્ ઉન્નીયતે. ન ચ તાવન્માત્રં પ્રવર્તના લડાદિભ્યો ઽપિ પ્રવૃત્તિસંવેદનપ્રસઙ્ગાત્. અસાધારણસ્ તુ કો ઽપિ વિશેષો લિઙ્પ્રવૃત્તેઃ પ્રમાણાન્તરાગોચર એવેતિ દુષ્પરિહરો વ્યુત્પત્તિવિરહઃ. મૈવમ્. પ્રવૃત્તિહેતુત્વેનાર્થાપત્તિતસ્ તદવગમાત્. તથા હિ -- યત્ર તાવત્ લિઙાદિભ્યઃ પ્રવૃત્તિર્ ઉપલભ્યતે, તત્ર મયા પ્રવર્તિતવ્યમ્ ઇત્ય્ અન્તઃસઙ્કલ્પમૂલાત્મા લિઙ્પ્રવૃત્તિવિશેષ ઉન્નીયતે. અપ્રવર્તમાના અપિ પ્રવર્તસ્વેતિ મામયમાહેતિ લિઙ્શ્રાવિણો વક્તારં નિર્દિશન્તિ. તદ્ અવસીયતે પ્રવૃત્તિહેતુર્ અભિહિતો લિઙા. સ ચ નર્તે વાપારાત્ સિધ્યતીત્ય્ ઉક્તમ્ એવ. ન ચ કિમ્ આત્મકો લિઙ્વ્યાપાર{2,15}ઇતિ વાચ્યમ્. અન્તઃસઙ્કલ્પમૂલાત્મા હ્ય્ અસાવ્ ઇતિ વક્ષ્યતિ. નાસાવ્ ઉદાસીનઃ કદાચિદ્ અવગમ્યતે. પ્રવૃત્તિજનન એવ હિ ભાવભેદે વ્યુત્પત્તિર્ આસીદ્ ઇતિ સ્વયમ્ અપિ પ્રવર્તિતવ્યમ્ ઇતિ પ્રતિપદ્યમાન એવ હિ લિઙર્થં પ્રતિપદ્યતે. નોદાસીનમ્ આખ્યાતાન્તરવત્. નો હિ ફલાદયઃ સ્વરૂપેણાવગતાઃ પ્રવર્તયન્તિ. અસ્ય ત્વયમ્ એવાત્મા યત્ પ્રવૃત્તિધિયં જનયતિ. અપર્યનુયોજ્યત્વાદ્ વસ્તુસ્વરૂપાણાં નામાખ્યાતવિભાગવદુપપત્તેઃ. સો ઽયમ્ એવમાત્મનિ લિઙર્થે વ્યુત્પન્નઃ સ્વપ્રતિપત્તિકાલે ન શબ્દાદૃતે તમ્ અર્થં બુધ્યત ઇત્ય્ અનન્યપ્રમાણકત્વમ્. ન તુ પ્રવર્તનાસ્વરૂપમ્ એવાન્યતો નાવગતં, યેન મતાન્તરવદ્ વ્યુત્પત્તિવિરહશ્ ચોદ્યેત. સમ્પ્રતિ તુ ન જાતેર્ ઇવ વ્યક્તિમ્ અન્યતઃ પ્રવર્તનાં પ્રતિપદ્યામહ ઇતિ શાબ્દીમ્ અભિદધ્મહે. ન ચાભિધા નાભિધીયત ઇતિ વાચ્યમ્. અભિધાશબ્દવદુપપત્તેઃ. યદ્ એવ હિ શબ્દશ્રવણાનન્તરમ્ અનન્યલભ્યં બુદ્ધૌ વિપરિવર્તતે તદભિધેયમ્. તથા ચ લિઙાદીનામ્ અભિધાનમ્ ઇતિ કિં નાભિધીયતે. ઉક્તં હિ લિઙાદિભ્યઃ પ્રવૃત્તિહેતુરુપલભ્યત ઇતિ. ન ચ લિઙાદીનામ્ અભિધાત્મનો વ્યાપારાદ્ અન્યઃ પ્રવૃત્તિહેતુઃ શક્યતે નિરૂપયિતુમ્ ઇતિ. અત એવ નાનવસ્થા. ન હિ પ્રવર્તનાવત્ તદભિધાનમ્ અપિ શબ્દાદ્ અવગમ્યતે, યત્ તદ્ગોચરમ્ અપરમ્ અભિધાનમ્ ઉપેયતે. ન ચ લિઙાદિસ્વરૂપાભિધાનપ્રસક્તિઃ, સ્વયમ્ એવ તદ્વ્યાપારવૈલક્ષણ્યાત્. લિઙુપશ્લેષે
હિ વિશેષકે વિશેષણાભિધાનમ્ આપાદિતમ્. સ્વગતે તુ વિશેષે તદનવકાશમ્ એવ. સર્વે શબ્દવ્યાપારાઃ ખલ્વ્ અપિ સ્વરૂપેણૈવ વ્યતિભિદ્યન્તે. અત એવ વિલક્ષણાભિધેયપ્રત્યયહેતુભાવભાજઃ એકસ્યા અપિ વિધિવિભક્તેઃ ક્રિયાકાલાદિવન્નાભિધાભિધાનમ્ અનુપપન્નમ્. અતો લિઙાદીનામ્ અભિધા પ્રવર્તના સો ઽયં વિધિઃ. આહ ચ --
અભિધાં ભાવનામ્ આહુર્ અન્યામ્ એવ લિઙાદયઃ ।
ઇતિ. તદ્ અનેનૈવમાત્મના વિધિના સમ્બદ્ધા ભાવના પ્રવૃત્તિવિષયતયાવગતા ફલવત્તયા નિશ્ચીયતે, સ્વસન્તાને ફલવતઃ પ્રવૃત્તિવિષયતયાવગતેઃ. તથા ચાવગતાનુષ્ઠીયત ઇતિ વિધિશક્તિમ્ ઉપક્રાન્તામ્ અવસીદન્તીમ્ ઉત્તભ્નાતિ ફલવત્તા, ન તુ સૈવ વિધિર્ ઇતિ. અત એવાપુરુષાર્થેષુ સાગરં તરેદ્ ઇત્ય્ એવમાદિષુ વિધ્યવગતિઃ. તથા તત્ર ન સ્યાદ્ ઇતરથા તત્ર ન સ્યાત્ અપુરુષાર્થત્વાત્(?). લિઙ્વ્યાપારસ્ તુ તત્રાપ્ય્ અવિશિષ્ટઃ, નિર્વાહિકાયાસ્ તુ ફલવત્તાયાઃ પ્રમાણાભાવાદ્ ન{2,16}નિર્વહતિ. તદભાવશ્ ચાનાપ્તવાક્યત્વાત્. વેદે ત્વ્ અપૌરુષેયત્વાન્ ન પુરુષદોષાશઙ્કાપીત્ય્ ઉપપાદિતમ્. વિધૌ તુ તમ્ અતિક્રમ્યેતિ પ્રપઞ્ચિતશ્ ચ વિધિર્ અપિ મનાગ્ ઇત્ય્ ઉપરમ્યતે ઇતિ

(અપૌરુષેયત્વાત્?) અનપેક્ષત્વાદ્ ઇતિ સૂત્રાવયવં વ્યાચષ્ટે -- સ્વપ્રત્યયે તિ. અનાપ્તવાક્યે હિ દૃષ્ટવ્યભિચારિત્વાત્ તજ્જનિતાત્ પ્રત્યયાત્ પ્રત્યયાન્તરં સ્વીયમ્ અર્થાવધારણાયાપેક્ષતે. ન ચ તત્રાપ્ય્ અનાપ્તવચઃ પ્રમાણમ્ અનુવાદત્વાત્. આપ્તોક્તીનાં તુ પ્રમાણવિષયગોચરાણાં પ્રામાણ્યાત્ તસ્યૈવાપ્તસ્ય નરસ્યાપેક્ષા કિમ્ અયમ્ અર્થો ઽનેન પ્રમાણેનોપલબ્ધો ન વેતિ. ન ચેયમ્ ઉભય્ય્ અપ્ય્ અપેક્ષા ચોદનાંસુ સમ્ભવતિ, અપૌરુષેયત્વસ્ય વેદાધિકરણે વક્ષ્યમાણત્વાત્. તત ઉપપન્નં ચોદનાયાઃ પ્રામાણ્યમ્ ઇતિ

અત્રાનન્તરં વૃત્તિકારમતારમ્ભભાષ્યં - વૃત્તિઆરસ્ ત્વ્ અન્યથેમં ગ્રન્થં વર્ણયાઞ્ ચકાર તસ્ય નિમિત્તપરીષ્ટિઃ ઇત્યેવમાદિમ્ ઇતિ. તત્રાદિશબ્દે તાવદ્ દ્વૈવિધ્યે સાધ્વસાધુવિવેકાર્થમ્ આહ -- આદિશબ્દ ઇતિ. મકારાન્તો ઽયમાદિશબ્દઃ ન લુઙન્ત ઇતિ. કારણમ્ આહ -- લિકી તિ. સામાન્યવિવક્ષાયાં તુ નપુંસકલિઙ્ગતા. અત્ર ચ પ્રથમમ્ એવ ગ્રન્થાત્મકે વિશેષે ઽવગતે ન સામાન્યવિવક્ષા યુક્તેતિ. ભિત્ત્વા તુ વાક્યં સામાન્યવિવક્ષાયાં ક્લેશો ભવતીતિ. અપરમ્ અપિ વૃત્તિકારમતેન પરીષ્ટિસૂત્રવ્યાખ્યાનાર્થં ભાષ્યં ન પરીક્ષિતવ્યં નિમિત્તમ્ ઇતિ. તદ્ અયુક્તમ્. સૂત્રે નઞો ઽશ્રુતત્વાત્, અત આહ -- નઞ્ ઇતિ. ઇદં હિ સૂત્રં વિધિનિષેધશૂન્યમ્ અપરિપૂર્ણં નઞધ્યાહારેણ પરિપૂર્યતે. પ્રસિદ્ધસ્યધર્મનિમિત્તસ્ય પરીક્ષાવિધેર્ અયોગ્યત્વાદ્ ઇતિ વ્યાખ્યાતે તુ નઞધ્યાહારેણ પરીષ્ટિસૂત્રે પ્રત્યક્ષસૂત્રમ્ અવતારયિતું ભાષ્યકૃતોક્તં - નનુ વ્યભિચારાત્ પરીક્ષિતવ્યં નિમિત્તં શુક્તિકા હિ રજતવત્ પ્રકાશતે યતઃ ઇતિ. એવં હ્ય્ અત્ર{2,17}પરિચોદિતં - ન પ્રસિદ્ધત્વં નિમિત્તાપરીક્ષાયાં હેતુઃ, પ્રસિદ્ધતરસ્ય પ્રત્યક્ષસ્ય શુક્તિરજતવેદને વ્યભિચારાદ્ ઇતિ. તદ્ અયુક્તં, ન હિ પ્રત્યક્ષં વ્યભિચરતિ અપિ તર્હિ તદાભાસમ્. ન ચાભાસવ્યભિચારે પ્રમાણવ્યભિચારપરિચોદના યુજ્યતે. અત આહ -- સઙ્કરાદ્ ઇતિ. પ્રત્યક્ષતદાભાસયોર્ અક્ષજત્વેન સાદૃશ્યાન્ મોહાદ્ આભાસવ્યભિચારે ઽપિ પ્રત્યક્ષવ્યભિચારં ચોદયતીતિ

તદ્ એવ પ્રપઞ્ચયતિ -- પ્રમાણે તિ. વક્ષ્યમાણપારમાર્થિકપ્રત્યક્ષલક્ષણાજ્ઞાનાદ્ વ્યભિચારાત્ પરીક્ષા કાર્યેતિ ચોદયતિ. એતત્ પરિચોદનોત્તરતયા પ્રત્યક્ષસૂત્રમ્ ઉપવર્ણિતં નૈતદ્ એવમ્. યત્ પ્રત્યક્ષં ન તદ્ વ્યભિચરતિ. યદ્ વ્યભિચરતિ ન તત્ પ્રત્યક્ષમ્. કિં તર્હિ પ્રત્યક્ષમ્. તત્સમ્પ્રયોગે પુરુષસ્યેન્દ્રિયાણાં બુદ્ધિજન્મ સત્પ્રત્યક્ષમ્. યદ્વિષયં જ્ઞાનં તેનેન્દ્રિયાણાં પુરુષસ્ય સમ્પ્રયોગે યદ્ બુદ્ધિજન્મ તત્ સત્પ્રત્યક્ષમ્. ન ચેદૃશસ્ય વ્યભિચારો ઽસ્તિ. તદ્ ઇદં વાર્ત્તિકકારો દર્શયતિ -- નૈતદ્ ઇતિ. પરીષ્ટિસૂત્રેણાપરીક્ષા પ્રતિજ્ઞાતા પ્રત્યક્ષસૂત્રેણોપપાદ્યોપસંહૃતેતિ

કથં પુનર્ એવંલક્ષણકે ઽપરીક્ષા સિધ્યતીત્ય્ અત આહ -- તત્રે તિ. તત્ર હિ પ્રત્યક્ષલક્ષણે. યદ્ અનેવંલક્ષણકં તદ્ અયથાર્થમ્. પ્રત્યક્ષં તુ યથાર્થમ્ એવ. અયથાર્થાશઙ્કા તુ પરીક્ષાયાં હેતુર્ ઇતિ યુક્તમ્ અપરીક્ષ્યત્વમ્ ઇતિ.
કિં પુનર્ અયથાર્થજ્ઞાનમ્. શુક્તૌ રજતમ્ ઇતિ. સા ખલુ દોષવશાદ્ અન્યાકારેણાવભાસત ઇતિ ભવતિ તદ્ગોચરજ્ઞાનમ્ અયથાર્થમ્. તદ્ ઇદમ્ અયુક્તમ્. ન હિ શુક્તી રજતમ્ ઇતિ ભાસતે. કિં તર્હિ ઇદમ્ ઇતિ શુક્તિરજતસાધરણાત્મના પુરોવર્તિ દ્રવ્યં ગૃહ્યતે. અનન્તરં ચ સદૃશદર્શનોદ્બોધિતપ્રાચીનરજતાનુભવપ્રભાવિતભાવનાબીજજન્મા દોષવશાલ્ લુપ્તતદવમર્શા રજતમ્ ઇતિ સ્મૃતિર્ ઉદેતિ. તદ્ એતે દ્વે એવ ગ્રહણસ્મરણાત્મકે વિજ્ઞાને. તદ્ગોચરયોશ્ ચ દોષવશાદ્ એવ ભેદકધર્માનવધારણમ્. ભેદાગ્રહણાદ્ એવ વિભ્રમવ્યવહારઃ, ન પુનર્ અન્યસ્યાન્યથાભાસનાત્. ઇદમ્ ઇહ ભાસત ઇતિ પ્રતીતિસાક્ષિકમ્. અતઃ કથં રજતરૂપરૂપિતસ્ય શુક્તિર્ આલમ્બનમ્. ઇદમ્ એવ હ્ય્ આલમ્બનસ્યાલમ્બનત્વં યદાત્માકારજ્ઞાનજનનમ્.{2,18}અતો નાતદાકારસ્ય તદાલમ્બનમ્ ઇતિ જ્ઞાનમ્ એવ સાકારમ્ ઇતિ બલાદ્ આપતિતમ્. ન ખલુ રજતમ્ ઇતિ શુક્તેર્ આકારઃ. રજતં તુ નાસન્નિહિતમ્ અક્ષજજ્ઞાનાલમ્બનમ્ ઇતિ યુક્તમ્. અતો બાહ્યરહિતં નિરાલમ્બનમ્ એવ જ્ઞાનમ્ ઇતિ બલાદ્ આપન્નમ્. એવઞ્ ચ મુધૈવ નિરાલમ્બનાનુમાનપ્રત્યાખ્યાનપ્રયાસઃ. અપિ ચ દોષનિબન્ધનો વિભ્રમઃ. દોષાશ્ ચ સ્વકાર્યે શક્તિવિઘાતહેતવઃ. અતો યુક્તં તદ્વશેન ભેદકધર્માનવધારણં, ન પુનર્ અન્યસ્યાન્યથા ભાનમ્. અપિ ચ એવમ્ અયં વિપરીતખ્યાતિવાદી વક્તવ્યઃ રજતધિયઃ શુક્તિગોચરાયાઃ કિં નિબન્ધનમ્ ઇતિ. ન તાવદ્ ઇન્દ્રિયં પ્રાપ્યકારિત્વાદ્, અસન્નિહિતરજતપ્રાપ્ત્યસમ્ભવાત્. અન્યપ્રાપ્તૌ ચાન્યપ્રકાશને ઽતિપ્રસઙ્ગાત્. પ્રમાણાન્તરં ત્વ્ અસમ્ભવાદ્ અનુપન્યસનીયમ્. અતો ગ્રહણકારણાભાવાત્ સ્મૃતિર્ ઇયમ્ ઇતિ નિશ્ચીયતે. અસ્તિ હિ સ્મૃતેઃ કારણં પૂર્વાનુભવપ્રભાવિતોભયવાદિસિદ્ધા ભાવના. નન્વ્ અસતિ તત્પરામર્શે સ્મરણમ્ અપિ નોપપન્નમ્. ન નોપપન્નમ્. અનુભૂતવિષયં હિ જ્ઞાનં સ્મૃતિઃ. ન તદ્ ઇતિ પરામર્શઃ. તસ્માદ્ ઇદં રજતમ્ ઇતિ ગ્રહણસ્મરણયોર્ ઉભયોર્ અપિ યથાર્થત્વાદ્ યથાર્થાયથાર્થજ્ઞાનવિભાગો દુર્ભણઃ.
અત્ર વદામઃ -- યદિ દ્વે અપ્ય્ એતે યથાર્થે, ન તર્હિ ભ્રાન્તિઃ. અયથાર્થજ્ઞાનં ભ્રાન્તિર્ ઇતિ લૌકિકા મન્યન્તે. સ્મરામીત્ય્ અગ્રહો ભ્રાન્તિર્ ઇતિ ચેત્. તન્ ન. ભાષ્યકારો હિ સ એવાસમીચીનઃ પ્રત્યય ઇતિ પ્રત્યયમ્ અસમીચીનં દર્શયતિ. અપિ ચ કો ઽયમ્ અગ્રહઃ. ગ્રહણાભાવ ઇતિ ચેત્. અભાવો નામ ન કશ્ચિદ્ આયુષ્મતાં યો ભ્રાન્તિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. નનુ સ્મરણમ્ એવ સ્મરામીત્ય્ ઉલ્લેખશૂન્યમ્ અગ્રહણમ્ આચક્ષ્મહે ન તત્ત્વાન્તરમ્. એવં તર્હિ રજતમ્ ઇતિ સ્મૃતિર્ ભ્રાન્તિઃ. ન ચ તદ્ યુક્તમ્. મિથ્યા ભ્રાન્તિર્ ઇતિ પર્યાયૌ, ન સ્મૃતિર્ મિથ્યા, યથાવસ્થિતાર્થવિષયત્વાત્. પૂર્વાનુભૂતદેશકાલાગ્રહો ભ્રાન્તિર્ ઇતિ ચેત્. ન. અન્યાનવભાસો ઽવભાસાન્તરં મિથ્યાકરોતિ, સર્વમિથ્યાત્વપ્રસઙ્ગાત્. ન હ્ય્ એકસ્મિન્ ભાસમાને સર્વં ભાસતે. અતો યદ્ય્ અપિ રજતસ્ય દેશકાલૌ ન સ્મર્યેતે, રજતં તુ યથાવસ્થિતં સ્મૃત્યા વિષયીકૃતમ્ ઇતિ ન ભ્રાન્તિઃ. અથ સાપેક્ષત્વાત્ સ્મૃતેર્ અપ્રામાણ્યમ્, અતો ભ્રાન્તિર્ ઇતિ ચેત્. યદ્ય્ એવં સર્વસ્મૃતીનાં ભ્રાન્તિત્વાપાતઃ, અવિશેષાત્. ન ચ સ્મરન્ ભ્રામ્યતીત્ય્ ઉચ્યતે. અથ મતં - ગૃહ્યમાણસ્મર્યમાણયોર્ વિવેકાગ્રહો ભ્રાન્તિર્ ઇતિ, ઉક્તમ્ અસ્માભિઃ નાગ્રહો નામ કશ્ચિદૃતે ગ્રહણસ્મરણાભ્યામ્. તયોશ્ ચ ન ગ્રહણં ભ્રમઃ, પ્રમાણત્વાત્. ન ચ{2,19}સ્મૃતિઃ. વ્યભિચારાદ્ અતિપ્રસઙ્ગાચ્ ચ. વિવેકાગ્રહે ચ વિભ્રમે સર્વસંવિદાં ભ્રાન્તિત્વપ્રસઙ્ગઃ. અવશ્યં હિ યેન કેનચિદ્ વિવેકો ન ગૃહ્યતે. સ્યાન્ મતં - વ્યવહારવિસંવાદો મિથ્યાત્વમ્ ઇતિ, તન્ ન. તદ્ધેતોર્ અભાવાત્. યદિ ખલ્વ્ ઇદમ્ ઇતિ ગ્રહણં રજતમ્ ઇતિ દેશકાલાનવચ્છિન્નં રજતસ્મરણં, કો વ્યવહારહેતુઃ. નો ખલુ રજતપદાદ્ અનધિષ્ઠાનં રજતં સ્મરન્ રજતમ્ ઇતિ વ્યવહરત્ય્ અત્રેદમ્ ઇતિ તદ્વિદ્વાન્. યો યદર્થી સ તદુપાદિત્સયા ચેષ્ટતે. અનધિષ્ઠાનં તુ રજતં જાનતો ન વ્યવહારહેતુમ્ ઉપલભામહે. અપિ ચ કો ઽયં નિયમઃ સ્મૃતરજતસ્ તદર્થી શુક્તાવ્ એવ પ્રવર્તત ઇતિ. યદિ હ્ય્ અયં તામ્ એવ રજતં જાનીયાત્, તતસ્ તત્ર પ્રવર્તત ઇતિ યુક્તમ્. ઇતરથા લોષ્ટાદાવ્ અપિ પ્રવર્તેત. ન હ્ય્ અયં શુક્તેર્ ઇવ રજતં તતો ઽપિ વિવિનક્તિ. અવશ્યં સ્થૂલો ઽપિ વિવેકો જિઘૃ(?ક્ષિ।ક્ષ)તો નાનુભૂયતે. અથોચ્યેત -- જ્ઞાનદ્વયમ્ અપ્ય્ એતદ્ વિવેકાગ્રહણાત્ સત્યરજતસંવિદો ભિન્નમ્ ઇતિ નાવભાસતે. સા ચ વ્યવહારહેતુતયાવગતા. તતો ઽત્રાપિ પ્રવર્તત ઇતિ. અહો દુરૂહમ્ ઇદમ્ ઊહિતમ્. ઇદં તુ બ્રૂમઃ -- કિમ્ ઇહ સત્યરજતસંવિદો વિવેકો

નાવભાસતે, તદભેદો વા ભાસતે ઇતિ. પૂર્વસ્મિન્ કલ્પે પૂર્વવત્ પ્રવૃત્ત્યભાવઃ. ઉત્તરસ્મિન્ વિપરીતખ્યાતિવાદઃ. સંવિત્તી ભિન્ને અભિન્ને ભાસેતે વસ્તુની ચેતિ ન વિશેષઃ. અથ સત્યરજતબોધતુલ્યતાં મન્યતે ન તત્ત્વં, ન તર્હિ તદ્વદ્ભાવે તદ્વ્યવહારઃ. ન હિ ગવા સદૃશં ગવયં જાનન્ ગૌર્ અયમ્ ઇતિ વ્યવહરતિ. વ્યવહારવિસંવાદે ચ ભ્રાન્તિહેતાવ્ અતદર્થિનો વ્યવહારાભાવાદ્ ભ્રાન્ત્યભાવઃ. તસ્યાપિ શબ્દપ્રયોગો ઽસ્તીતિ ચેદ્, ન. નિર્વિકલ્પકભ્રાન્તૌ તદદર્શનાત્. સ્વતન્ત્રસ્મૃતં ચ રજતમ્ અપ્રસક્તં કથં શુક્તૌ નિષિધ્યતે નેદમ્ ઇતિ. પ્રાપ્તિપૂર્વકો હિ પ્રતિષેધો ભવતિ. સ કથમ્ અસત્યાં પ્રાપ્તાવાત્માનં લભતે. નનુ નાત્ર કિઞ્ચિદ્ બાધ્યતે. કિન્ ત્વ્ અનવગતો વિવેકો ઽવગમ્યતે નેદં રજતમ્ ઇતિ. કો ઽર્થઃ. શુક્તેર્ વિવિક્તં રજતમ્ ઇતિ. અહો વ્યાખ્યાનકૌશલં તત્રભવતાં યત્ સંવિદો ઽપ્ય્ અન્યથા વ્યવસ્થિતા અન્યથા વ્યાખ્યાયન્તે. રજતવ્યવહારો બાધ્યત ઇતિ ચેદ્, ન. તસ્યાપ્ય્ અપ્રસક્તેર્ ઉક્તત્વાત્. અપ્રસક્તવ્યવહારસ્ય બાધવિરહપ્રસઙ્ગાત્. વ્યવહારબાધો ઽપિ ન રાજાજ્ઞયા. અપિ તર્હિ, પ્રસક્તતાદ્રૂપ્યનિવારણેન. અતો ઽન્યદ્ અન્યાકારેણ પ્રસક્તં બાધ્યત ઇતિ સામ્પ્રતમ્. અપિ ચ સ્પષ્ટીકૃતા તાદ્રૂપ્યપ્રસક્તિર્ ઇદં રજતમ્ ઇતિ. નન્વ્ અનાલમ્બનતા પ્રાપ્નોતીત્ય્ ઉક્તમ્. સત્યમ્. યદ્ અન્યથાસન્તમ્ અન્યથા પ્રતિપદ્યતે તન્નિરાલમ્બનં જ્ઞાનમ્{2,20}ઇષ્યતે. કિમ્ ઇહાદ્ભુતં બાહ્યાનાલમ્બનતા હિ યત્નતો નઃ પ્રતિષેધ્યા, સર્વત્ર દેશાન્તરાદિગતબાહ્યાલમ્બનતાભ્યુપગમાત્. કથમ્ અસન્નિહિતં જ્ઞાનમ્ ઉત્પાદયતીતિ ચેત્. કિમ્ અયં પ્રત્યક્ષધર્મઃ સર્વજ્ઞાનેષ્વ્ આરોપ્યતે. પ્રત્યક્ષં હિ સન્નિહિતવર્તમાનગોચરં, ન જ્ઞાનાન્તરાણિ. ન ચેદં પ્રત્યક્ષમ્ આભાસત્વાત્. યદ્ અપ્ય્ ઉક્તં - કથમ્ અન્યસમ્પ્રયુક્તમ્ ઇન્દ્રિયમ્ અન્યાકારસ્ય જ્ઞાનસ્ય હેતુર્ ઇતિ. ઉક્તમ્ અત્ર ભાષ્યે -- દોષો મિથ્યાજ્ઞાનસ્ય કારણમ્ ઇતિ. તદ્ભાવે હિ મિથ્યાજ્ઞાનં ભવતિ. અસતિ તસ્મિન્ સમ્યગ્જ્ઞાનદર્શનાત્. નનુ દોષાઃ કાર્યં વિઘ્નન્તિ, ન કાર્યાન્તરં જનયન્તિ. ન. સ્વપ્ને મનોદોષાદ્ અવર્તમાનસ્યાપિ વર્તમાનવદ્ ભાનાત્, કારણાધીનાત્મલાભં હિ કાર્યં તદ્દોષે દુષ્યતીતિ નાનુપપન્નમ્.
એષ ચ જ્ઞાનસ્ય દોષો યદ્ય્ અન્યગોચરસ્યાન્યાકારત્વમ્. અતઃ સન્નિહિતમ્ અસન્નિહિતરજતાકારેણાવલમ્બતે દુષ્ટકારણજં જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ ઉભયાલમ્બનસ્ય જ્ઞાનાલમ્બનત્વમ્. આત્મેન્દ્રિયમનોર્થસન્નિકર્ષો હિ જ્ઞાનસ્ય હેતુઃ. સો ઽસત્સુ દોષેષુ સમ્યગ્જ્ઞાનહેતુઃ, સત્સુ તુ વિપરીતજ્ઞાનહેતુર્ ઇતિ સૂક્તો યથાર્થાયથાર્થજ્ઞાનવિભાગ ઇતિ. કિં પુનઃ પ્રત્યક્ષસ્ય લક્ષણં યેન તદ્ યથાર્થમ્ અત આહ -- યદાભાસમ્ ઇતિ. યદાકારં જ્ઞાનં તેનેન્દ્રિયાણાં સમ્પ્રયોગે યત્ પુરુષસ્ય બુદ્ધિજન્મ તત્ પ્રત્યક્ષમ્ ઇષ્યતે. કથં તદયથાર્થં ભવિષ્યતીતિ

નનુ લક્ષણપરત્વે સૂત્રસ્યાતિપ્રસક્તિર્ ઉક્તા. ન ચાપ્ય્ એતેન સૂત્રેણ પ્રત્યક્ષં લક્ષ્યત ઇતિ વદતા કથમ્ ઇદાનીં લક્ષણપરતયા સૂત્રં વર્ણ્યતે. અત આહ -- સમ્પૂર્ણે તિ. યથાવસ્થિતં સૂત્રમ્ આભાસસઙ્કરાદ્ અલક્ષણમ્. વૃત્તિકારમતે તુ વ્યત્યસ્તં શક્નોતિ લક્ષણં લક્ષયિતુમ્ ઇતિ, કથં પુનઃ સમ્પૂર્ણમ્ અત આહ -- તત્સતોર્ ઇતિ. યથાશ્રુતે હિ સૂત્રે ઇન્દ્રિયસમ્પ્રયોગજત્વમાત્રં પ્રત્યક્ષલક્ષણમ્. તચ્ ચાભાસે ઽપ્ય્ અવિશિષ્ટમ્ ઇત્ય્ અતિપ્રસજ્યતે. વ્યત્યસ્તેન તુ તદા બુદ્ધ્યાકારપરામર્શનાદ્ ભાસમાનાકારેન્દ્રિયસમ્પ્રયોગે યા બુદ્ધિઃ સા પ્રત્યક્ષમ્ ઇત્ય્ ઉપસ્કારે શુક્તિરજતજ્ઞાને ભાસમાનેન્દ્રિયસમ્પ્રયોગાભાવાન્ ન પ્રત્યક્ષમ્ અતિપ્રસજ્યત ઇતિ. ઉત્કૃષ્ટસ્ય સચ્છબ્દસ્યાર્થમ્ આહ -- શોભનાર્થ ઇતિ. નનુ પૂર્વં{2,21} વર્તમાનાર્થતયા સમ્પ્રયોગવિશેષણાર્થઃ સચ્છબ્દો વ્યાખ્યાતઃ. કથમ્ ઇદાનીં શોભનાર્થ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. યુક્તં ચ સમ્પ્રયોગવિશેષણમ્. અવિશિષ્ટે હિ તસ્મિન્ન્ અનાગતાદિસમ્પ્રયોગજં યોગિપ્રત્યક્ષમ્ અનિરાકૃતં સ્યાદ્ ઇતિ પ્રાગ્ એવોક્તમ્. તદ્વૃત્તેનાપિ વ્યવહિતપ્રઠિતેન સમાસો દુષ્પ્રતિપાદતરઃ. પુનર્ અપિ ચેદૃશં યત્ તત્સમ્યક્પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ તદપેક્ષા વિદ્યત એવેતિ વ્યત્યયે ઽપરિતુષ્યન્ પ્રકારાન્તરમ્ આહ -- યદ્વે તિ. દ્વયોર્ અપિ તત્સતોર્ અત્રાધ્યાહારઃ. તત્ર ભાસમાનાકારપરામર્શાર્થો ઽધ્યાહૃતસ્ તચ્છબ્દઃ. પરસ્ તુ પ્રત્યક્ષરૂપપરામર્શાર્થઃ. સચ્છબ્દસ્ તુ સમ્પ્રયોગસન્નિધિપઠિતસ્ તદ્વિશેષાર્થ એવ. અધ્યાહૃતસ્ તુ શોભનાર્થ ઇતિ વિવેચનીયમ્ ઇતિ

નનુ ચ આભાસલક્ષણાકથનાન્ ન પ્રત્યક્ષતદાભાસવિવેકો દર્શયિતું શક્યતે, અત આહ - અર્થાપત્ત્યે તિ. ઈદૃશં પ્રત્યક્ષમ્ ઇત્યુક્તે અર્થાદ્ અનીદૃશમ્ આભાસં ભવતીતિ. અત્ર ભાષ્યકારેણ કથં તદતદ્યોગજત્વવિવેકો ઽવગમ્યત ઇત્ય્ આશઙ્ક્યોક્તં બાધકં હિ યત્ર જ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે નૈતદ્ એવમ્ ઇતિ તદન્યસમ્પ્રયોગે. વિપરીતસ્ તત્સમ્પ્રયોગે ઇતિ. તદ્ અયુક્તમ્. કિં હિ કારણં યદુત્તરેણ પૂર્વં બાધ્યતે, પૂર્વેણૈવ જઘન્યમ્ ઉત્તરં બાધ્યત ઇતિ યુક્તમ્ અત આહ -- બાધકે તિ. તદ્ ધિ બાધકં યદન્યાબાધકમ્ આત્માનમ્ એવ ન લભતે. તથાચોત્તરમ્. અતસ્ તત્ પૂર્વં બાધત ઇતિ યુક્તમ્. જઘન્યમ્ અપિ પૂર્વાનપેક્ષં બલવદ્ ઇતિ ષષ્ઠે વક્ષ્યતે. યત્ર પૂર્વાપેક્ષમ્ ઉત્તરં, તત્ર પૂર્વં બલવદ્ ઇતિ તૃતીય ઉક્તમ્ ઇતિ

કિં પુનરુત્તરેણ મિથ્યા સતઃ પૂર્વસ્ય બાધઃ પ્રમાણસ્ય વા. પ્રમાણસ્ય બાધે ઽતિપ્રસઙ્ગઃ. મિથ્યાત્વં તુ નર્તે બાધાત્ સિધ્યતિ, તદધીનો બાધ ઇતિ ઇતરેતરાશ્રયમ્ અત આહ -- સ ચે તિ. ન ખલુ પૂર્વમિથ્યાત્વાવધારણાદ્ ઉત્તરસ્ય જન્મ, અપિ તર્હિ. તન્નિરપેક્ષમ્ ઉત્તરં સ્વકારણાદ્ એવોત્પન્નમ્. અતો નોત્પત્તાવ્ અન્યાપેક્ષત્વમ્. ન ચ કાર્યકૢપ્તૌ. અવબોધરૂપત્વાદ્ અવબોધસ્ય. તસ્ય ચ સ્વગોચરપ્રકાશને ઽન્યાનપેક્ષણાત્. અતો નાન્યોન્યાશ્રયત્વમ્ ઇતિ. યદિ તર્હિ પૂર્વાનપેક્ષમ્ ઉત્તરમ્ ઇતિ તદ્ બાધકં, પૂર્વં વા કિમ્ ઉત્તરમ્ અપેક્ષતે યેન બાધ્યતે.{2,22}તદ્ અપિ હિ નિરપેક્ષમ્ એવ, અત આહ -- ન ચે તિ. યદ્ય્ અપિ તદુત્તરાનપેક્ષં, તથાપ્ય્ અનાગતોત્તરબાધકાત્મકત્વેનાનવભાસાન્ ન બાધકમ્ ઇતિ

યત્ર તર્હિ નૈતદ્ એવમ્ ઇતિ ન બાધકોદયઃ, અપિ તર્હિ નિમિત્તેદાષજ્ઞાનં, તત્રેતરેતરાશ્રયમ્ અપરિહાર્યમ્. નિમિત્તદોષેણ તત્રોત્થાપ્યો બાધઃ. સ ચ પૂર્વાપ્રમાણત્વે શક્યત ઉત્થાપયિતું, તદુત્થાપનાચ્ ચ તદપ્રમાણમ્ ઇતિ નાવકલ્પતે, અત આહ -- નિમિત્તે તિ. પ્રાયેણ હિ શઙ્ખાદિષુ પીતાદિવિભ્રમાઃ પિત્તાદિદોષેભ્યઃ સમુત્પન્નાઃ પશ્ચાદ્ બાધ્યન્તે. નેદં પીતં શુક્લો ઽયમ્ ઇતિ હિ સમ્પ્રતિપત્તિઃ સમ્ભવતિ. અતો ન તત્ર નિમિત્તદોષબોધમાત્રાન્ મિથ્યાત્વમ્. યત્ર તુ જ્ઞાતે ઽપિ નિમિત્તદોષે તદ્રૂપપ્રત્યયાનુવૃત્તેઃ પશ્ચાદ્ અબાધનમ્ એવ, યથા દિઙ્મૂઢસ્ય જાનતો ઽપિ નિમિત્તદોષાદ્ દિઙ્મોહો ન નિવર્તતે. તત્રાપિ નરાન્તરવિપર્યયાદ્ અન્યતઃ પરિચ્છેદાન્ નેતરેતરાશ્રયમ્ ઇતિ

યત્ર તર્હિ ન નરાન્તરાદિષુ વિપર્યયઃ તત્ર કથં યથા જાત્યાદિવિજ્ઞાને. ન ચ તત્ સત્યં, તેષાં વ્યતિરેકાવ્યતિરેકવિકલ્પાક્ષમત્વાદ્ અત આહ -- સર્વેષામ્ ઇતિ. યદ્ ધિ દેશાન્તરાદિષુ ન વિપર્યેતિ તદબાધ્યં સમ્યગ્ એવેતિ. નનુ તત્રાપ્ય્ અનુપપત્તેર્ બાધિકા ધીર્ ઉત્પાદ્યા, કથં સમ્યક્ત્વમ્ અત આહ -- ન હી તિ. પ્રત્યક્ષો હ્ય્ અવિકલકરણસ્ય પિણ્ડાત્ પિણ્ડાન્તરેષુ પૂર્વરૂપાવમર્શઃ. સ કથં યૌક્તિકેન બાધેન બાધ્યતે. યસ્ય હ્ય્ અવ્યુત્પદ્યમાનસ્ય બલવતા મુખં નિરુધ્યતે ન તદાત્માનં લભતે. ઉક્તં ચ સ્વયૂથ્યૈર્ અપિ -- ન પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધકારણવિષયમ્ અનુમાનમ્ આત્માનં લભતે અગ્નાવ્ ઇવ શૈત્યાનુમાનમ્ ઇતિ

અયમ્ અસાવ્ ઇતરેતરાશ્રયસ્ય વ્યક્તો વિષય ઇત્ય્ આહ -- જાત્યાદિષ્વ્ ઇતિ. અત્ર હિ જાત્યાદિજ્ઞાનમિથ્યાત્વાદ્ બાધકબુદ્ધ્યુદયઃ. તદુદયે તન્મિથ્યાત્વમ્. ન ચ વ્યક્તોદિતા શુક્તિરજતજ્ઞાનાદિષ્વ્ ઇવ બાધિકા ધીર્ અસ્તીતિ.{2,23} યદિ તર્હિ બાધકજ્ઞાનમ્ અન્તરેણ ન કારણદોષમાત્રાન્ મિથ્યાત્વમ્ અવગમ્યતે, કથમ્ ઉચ્યતે યસ્ય ચ દુષ્ટં કરણં યત્ર ચ મિથ્યેતિ પ્રત્યય ઇતિ ભેદેન. તદા હિ મિથ્યાત્વપ્રત્યય એવાસમીચીનતાયાં હેતુર્ ઉક્તઃ સ્યાત્. તસ્માદ્ વક્તવ્યો વિષયઃ. સ ઉચ્યતે -- યેન તર્હિ પ્રાગ્ એકશ્ ચન્દ્રો ઽવધારિતઃ સમ્પ્રત્યઙ્ગુલીનિપીડિતલોચનો દ્વૌ પશ્યતિ. તસ્ય પ્રાચીનજ્ઞાનાનુસારેણ જાતવિચિકિત્સસ્યાધુના ચ વ્યક્તં કારણદોષમ્ અવગતવતો ભવતિ નિર્ણયઃ. યથા પૂર્વજ્ઞાનમ્ અદુષ્ટકારણજમ્. ઇદં ચ વ્યક્તાવગતકારણદોષપ્રભવમ્. કારણદોષનિયતશ્ ચ કાર્યદોષઃ. તસ્માદ્ અસમીચીનમ્. તદ્ ઇહ પૂર્વાનુભવો વિચિકિત્સોદયહેતુઃ. કારણદોષાવધારણાદ્ એવ મિથ્યાત્વાવધારણમ્. એવં બાહ્યાગમાનામ્ અપિ કારણદોષાવધારણાદ્ એવ મિથ્યાત્વાવધારણમ્. ન હિ તદર્થાઃ સાક્ષાદ્ બાધ્યન્તે. પૌરુષેયત્વાત્ કારણદોષાશઙ્કયૈવ મિથ્યાત્વં ભવતીતિ યુક્તમ્ એવ દ્વૈવિધ્યમ્

નનુ મા બાધિ જાત્યાદિજ્ઞાનમ્. પ્રમાણત્વં તુ તસ્ય કથં, પ્રમાણતદાભાસસાધારણં હિ જ્ઞાનત્વમ્. અતો વ્યભિચારદર્શનાત્ સંશયો યુક્તઃ. વૃત્ત્યાદિવિકલ્પાશ્ ચાપ્રામાણ્યમ્ અનાપાદયન્તો ઽપિ તદ્વત્ પ્રામાણ્યં વિઘ્નન્તિ. અત આહ -- સ્વત ઇતિ. યદિ જ્ઞાનત્વાનુબન્ધિની પ્રમાણત્વાપ્રમાણત્વે દ્વે અપિ સ્યાતાં, સ્યાદ્ એવાનિર્ણયઃ. સ્વતસ્ તુ પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ ઉપપાદિતમ્. અતો જાત્યાદ્યસ્તિત્વબોધાદ્ અનપોદિતો નિર્ણયો યુક્તઃ. સ ચાયં બોધો ન પરમ્ અસ્માકમ્ એવ. યે ઽપિ તુ જાત્યાદીન્ અપલપન્તિ, તેષામ્ અપ્ય્ અસ્તિ. તે ઽપિ હિ ન તદ્બોધમ્ અનપલપન્તો જાત્યાદીન્ અપલપિતુમ્ અર્હન્તીતિ

ઇત્યુપાધ્યાયસુચરિતમિશ્રકૃતૌ કાશિકાટીકાયાં
વૃત્તિકારગ્રન્થવ્યાખ્યા ॥
{2,24} અત્ર ભાષ્યકારેણ નનુ સર્વ એવ નિરાલમ્બનઃ સ્વપ્નવત્ પ્રત્યયઃ ઇત્યાક્ષેપપુરસ્સરં જાગ્રતો હિ બુદ્ધિઃ સુપરિનિશ્ચિતા કથં વિપર્યસિષ્યતીતિ બાહ્યાર્થસદ્ભાવઃ પ્રતિપાદિતઃ. તસ્ય પ્રકૃતવેદાર્થવિચારોપયોગં દર્શયતિ -- પ્રમાણત્વે તિ ચતુર્ભિઃ. સર્વો હ્ય્ અયં મીમાંસાપ્રપઞ્ચો બાહ્યાર્થાશ્રય એવ. યથા તાવચ્ચોદનૈવ ધર્મે પ્રમાણં, યોગિપ્રત્યક્ષબુદ્ધાગમાદ્યપ્રમાણમ્ ઇતિ ચોદનાસૂત્રે પ્રતિજ્ઞાતં, તદસતિ બાહ્યે ચોદનાપદાર્થે દુઃસ્થિતમ્ એવ. પ્રમાણત્વોપન્યાસેનૈવ તત્પરિકરપ્રથમપાદોક્તસમ્બન્ધૌત્પત્તિકત્વશબ્દનિત્યત્વવાક્યાર્થપ્રતિપત્તિમૂલસદ્ભાવાપૌરુષેયવેદવાક્યરચનાદિપરિગ્રહઃ. અપ્રમાણત્વોપન્યાસેન ચ પ્રત્યક્ષસૂત્રનિર્દિષ્ટાન્યાપ્રમાણત્વકારણોપાદાનમ્ ઇતિ દર્શયિતવ્યમ્. તથા યદ્ અપિ ચોદનાસૂત્ર એવ શ્રુત્યાર્થેન ચ પુણ્યપાપાપરનામ્નોર્ ધર્માધર્મયોઃ સ્વરૂપં પ્રતિજ્ઞાતં, તદ્ અપિ નાસતિ બાહ્યે ઽર્થે શક્યં દર્શયિતુમ્. તત્ર હિ વિધિનિષેધાત્મકચોદનાપ્રમાણકં પુણ્યપાપયોઃ સ્વરૂપમ્ ઇતિ વર્ણિતમ્. આદિશબ્દેન પુણ્યપાપોભયરૂપરહિતમ્ અશુભેભ્યો નિવર્તનમ્ ઉપાદત્તે. યદર્થસાધનં વસ્તુ તદ્વિપરીતં વા તત્ પુણ્યપાપપદયોર્ અસ્પદમ્. અશુભેભ્યો નિવર્તનં તુ ન સુખાય ન દુઃખાયેત્ય્ ઉભયરૂપરહિતમ્. એતદ્ અપિ ચોદનાસૂત્રસ્થેનાર્થપદેન પ્રતિપાદિતમ્. તત્ફલમ્ ઇતિ ચ ત્રિવિધસ્ય પુણ્યપાપોદાસીનાત્મનો વેદપ્રમેયસ્યેષ્ટાનિષ્ટાત્મકં ફલમ્ ઉપાદત્તે. એતદ્ અપિ સ્વરૂપપ્રતિજ્ઞાન્તર્ગતમ્ એવ. ન હ્ય્ અનાશ્રિતફલસમ્બન્ધં ધર્માદિસ્વરૂપમ્ અનુભવિતું શક્યમ્ ઇતિ. તદ્ એવં{2,25}તાવદ્ બાહ્યાર્થસિદ્ધેર્ અસ્તિ પ્રથમપાદોક્તસમસ્તોપયોગઃ. તથા વક્ષ્યમાણોપયોગો ઽપિ. ન હિ વિધ્યર્થવાદમન્ત્રાણાં સાધ્યસાધનસમ્બન્ધવિધિવિધેયસ્તુતુવિહિતસ્મૃતિરૂપાર્થા અર્થવાદપાદગોચરા બાહ્યાર્થં વિના સિધ્યન્તિ. ઔદુમ્બરાધિકરણે હિ ઔદુમ્બરો યૂપો ભવત્ય્ ઊર્જોપરુધ્યા ઇત્ય્ અત્ર વિધ્યભાવાન્ ન ફલપદસ્મ્બન્ધઃ સિધ્યત્ય્ ઔદુમ્બરત્વસ્યેતિ વક્ષ્યતે. તથાર્થવાદાધિકરણે ઽર્થવાદાનાં સ્તુત્યુપયોગો દર્શિતઃ. એવં હિ તત્રોક્તમ્ આમ્નાયસ્ય ક્રિયાર્થત્વાદાનર્થક્યમ્ અતદર્થાનામ્ (1.2.1) ઇતિ. અસ્યાર્થઃ -- યાનિ હિ ક્રિયાં ક્રિયાસમ્બદ્ધં વા કિઞ્ચિદર્થં પ્રતિપાદયન્તિ, તાનિ સન્તુ પ્રમાણમ્. યાનિ ત્વ્ અક્રિયાર્થાનિ સો ઽરોદીદ્ યદરોદીદ્ ઇત્યાદીનિ તાનિ ન કઞ્ચિદ્ધર્મં પ્રમિમતે ઇતિ પૂર્વપક્ષિતે
ઉક્તં વિધિના ત્વ્ એકવાક્યત્વાત્ સ્તુત્યર્થેન વિધીનાં સ્યુઃ (1.2.7) ઇતિ. અસ્યાયમ્ અર્થઃ -- વિધેયાનાં સ્તુતિરૂપેણાર્થેનાર્થવાદાઃ પ્રમાણં સ્યુર્ ઇતિ. કથં પુનઃ સ્તુત્યર્થતા. ન હ્ય્ અનપેક્ષિતા સ્તુતિર્ અર્થવાદાનામ્ અર્થો ભવિતુમ્ અર્હતિ. ન. અપેક્ષિતત્વાત્. અપેક્ષ્યતે ખલ્વ્ અપિ શબ્દભાવનાપરનામધેયેન વિધિના સ્તુતિઃ. સ હિ પુરુષં પ્રવર્તયન્ પ્રવૃત્તિવિષયપ્રાશસ્ત્યજ્ઞાનમ્ અપેક્ષતે. અર્થવાદાશ્ ચ સ્વાધ્યાયવિધ્યધ્યાપિતાસ્ તદ્બલેનૈવાપ્રયોજનસમ્પદો ન પર્યવસ્યન્તિ. તત્રૈવ કિં કર્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અપેક્ષિતે તચ્છક્તિનિરૂપણાયામ્ અક્ષરગ્રહણાદિક્રમેણ કથઞ્ચિત્ પ્રરોચનાયાં બુદ્ધાવ્ ઉત્પન્નાયાં તત્કાર્યત્વમ્ અર્થવાદાનાં નિશ્ચીયતે. વિધિર્ હિ પ્રરોચનામ્ અપેક્ષતે, તે ચ તાં શક્નુવન્તિ કથઞ્ચિદુત્પાદયિતુમ્ ઇત્ય્ અનન્યપ્રયોજનતયા મનસિ વિપરિવર્તમાનાસ્ત એવ તત્પ્રયોજનતયા નિશ્ચીયન્તે. તદ્ એષ શાસ્ત્રાર્થો ભવત્ય્ અર્થવાદૈર્ એવ પ્રરોચિતં કર્માભ્યુદયાય ઘટત ઇતિ. વિધિસ્વરૂપં ચ પ્રાગ્ એવોક્તમ્ ઇતિ નેહ પ્રતન્યતે. મન્ત્રાર્થો ઽપિ મન્ત્રાધિકરણે વક્ષ્યતે. તત્ર બર્હિર્દેવસદનં દામીત્યાદિમન્ત્રાનુદાહૃત્ય વિચારિતં - કિમ્ અમી ઉચ્ચારણમાત્રાદેવાદૃષ્ટાર્થાઃ, ઉતાર્થપ્રકાશનાર્થા ઇતિ. તત્ર તદર્થશાસ્ત્રાત્ (1.2.31) ઇત્યાદ્યુપપત્તિભિર્ અદૃષ્ટાર્થતયા પૂર્વપક્ષિતં યમ્ એવ હ્ય્ અર્થં મન્ત્રઃ પ્રકાશયતિ તત્રૈવાયં બ્રાહ્મણેન વિનિયુજ્યમાનો દૃશ્યતે. યથા પ્રથમમન્ત્રઃ ઉરુ પ્રથસ્વેતિ પુરોડાશં પ્રથયતીતિ. યદિ ચાયમ્ અર્થપરઃ, લિઙ્ગેનૈવ તત્ર વિનિયોગે સિદ્ધે વિનિયોગાનર્થક્યમ્. અતો ઽવિવક્ષિતવચના મન્ત્રાઃ ઇતિ પૂર્વપક્ષિતે અભિહિતમ્ -- અવિશિષ્ટસ્ તુ{2,26}વાક્યાર્થઃ (1.2.40) ઇતિ. યથા હિ બ્રાહ્મણવાક્યાનામ્ અર્થઃ પ્રતીયમાનો નાવિવક્ષિતો ભવતિ તથા મન્ત્રાણામ્ અપિ. તે ઽપિ હ્ય્ અનુષ્ઠાનૌપયિકમ્ અર્થં પ્રકાશયન્તઃ કિમ્ અવિવક્ષિતવચના મન્ત્રા ભવિષ્યન્તિ. દર્શપૂર્ણમાસાદયો હ્ય્ અનુષ્ઠાનકાલે ઽસ્મૃતાનુષ્ઠાનાસમ્ભવાદ્ અનુ(તિ)ષ્ઠાસિતસ્વપદાર્થસ્મૃતિહેતુમ્ અપેક્ષન્તે. મન્ત્રાશ્ ચાર્થવાદવદ્ એવ સ્વાધ્યાયાધ્યયનવિધિબલપ્રતિલબ્ધાધ્યયનસંસ્કારસમ્બન્ધાત્ કિંસ્વિદ્ અસ્માભિઃ કર્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અપેક્ષમાણા વિલમ્બન્તે. તત્રાશક્તિકે વિનિયોગાસમ્ભવાત્ તચ્છક્તિનિરીક્ષણાયાં ક્રત્વપેક્ષિતાનન્યસાધિતવિહિતસ્મૃતિપ્રયોજના નિશ્ચીયન્તે. યથાહુઃ --
અનુષ્ઠાને પદાર્થાનામ્ અવશ્યમ્ભાવિની સ્મૃતિઃ ।
અનન્યસાધનાનન્યકાર્યૈર્ મન્ત્રૈર્ નિયમ્યતે ॥
ઇતિ. યત્ તુ વિનિયોગાનર્થક્યમ્ ઉક્તં, તન્ ન. અર્થવાદાર્થત્વાદ્ વાક્યસ્ય. પ્રથનં હિ તત્ર શ્રૂયતે. ઈદૃશમ્ ઇદં પ્રથનં પ્રશસ્તં યત્ ક્રિયમાણમ્ અનેન મન્ત્રેણ ક્રિયત ઇતિ. સો ઽયં વિધ્યર્થવાદમન્ત્રાણામ્ અર્થો નાસતિ બાહ્યે ઽર્થે સિધ્યતિ. તથા ઉદ્ભિદા યજેત પશુકામઃ ઇત્ય્ ઉદાહૃત્ય વિચારિતં કિમ્ અયં ગુણવિધિઃ ઉત કર્મનામ્ અધેયમ્ ઇતિ સંશય્ય, પ્રવૃત્તિવિશેષકરતયા ગુણવિધિર્ ઇતિ પૂર્વપક્ષિતમ્. ગુણં હિ વિદધતાં પ્રવૃત્તિવિશેષકરત્વમ્. ઇતરથા નામમાત્રમ્ અનર્થકમ્. શક્નુવન્તિ ચોદ્ભેદનક્રિયાયોગવશેન કિઞ્ચિત્ ખનિત્રાદ્યર્થમ્ અભિધાતુમ્ ઇતિ ગુણવિધય ઇતિ પ્રાપ્તે ઉક્તં - ન ગુણવિધયઃ. કર્મસમાનાધિકરણા હ્ય્ એતે, તૃતીયાનિર્દેશાત્. કર્મ ખલ્વ્ ઇહ ઉદ્ભિદા યજેત પશુકામઃ ઇતિ પશુભાવનાકરણત્વેનાભિહિતં યજેત પશુકામ ઇતિ. કિમ્ ઉક્તં, યાગેન પશૂન્ ભાવયેદ્ ઇતિ. અત ઉદ્ભિદા યાગેનેતિ વ્યક્તમ્ એવ સામાનાધિકરણ્યમ્. ગુણવિધૌ તુ યાગસ્યોદ્ભિત્ત્વાભાવાદ્ ઉદ્ભિદ્વતા યાગેનેતિ મત્વર્થલક્ષણયા સામાનાધિકરણ્યં સ્યાત્. તત્ર ચ લક્ષણૈવ દોષઃ. નન્વ્ એવં વ્રીહિભિર્ યજેતેત્ય્ એવમાદાવ્ અપિ ભાવનાકરણેન યજિના સમભિવ્યાહૃતા વ્રીહ્યાદિશબ્દાઃ કર્મનામ્ અધેયતાં પ્રતિપદ્યેરન્. ન. તેષાં નિરૂઢાર્થત્વાત્. અજ્ઞાતસન્દિગ્ધાર્થસ્ય હિ પદસ્ય પ્રસિદ્ધસામાનાધિકરણ્યાદ્ એવાર્થો નિશ્ચીયતે. નિરૂઢં તુ સ્વાર્થાન્ ન પ્રચ્યાવયિતું શક્યતે. આહ ચ --
પદમ્ અજ્ઞાતસન્દિગ્ધં પ્રસિદ્ધૈર્ અપૃથક્શ્રુતિ ।
નિર્ણીયતે નિરૂઢં તુ ન સ્વાર્થાદ્ અપનીયતે ॥

{2,27}ઇતિ. અતઃ પશૂનામ્ ઉદ્ભેદનં પ્રકાશનમ્ અનેન કર્મણા ક્રિયતે ઇતિ યોગાદ્ ઉદ્ભિચ્છબ્દેન કર્માભિધીયતે. ગુણફલસમ્બન્ધવિધાનેનામ્નાતાનામ્ અપ્ય્ ઉપયોગો ઽસ્તીતિ નાનર્થક્યમ્. અતઃ સિદ્ધં કર્મનામ્ અધેયતયૈવઞ્જાતીયકાનાં ક્રિયોપયોગ ઇતિ. ચિત્રાદિશબ્દાનાં નામધેયત્વહેતવો વિસ્તરભયાન્ નાનુક્રમ્યન્તે. ક્વચિત્ કર્મણઃ પ્રાપકશબ્દાન્તરાભાવાદ્ ગુણવિધિત્વમ્ એવ. યથા આગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલ ઇત્ય્ આગ્નેય ઇતિ સગુણકર્મવિધાયિનઃ શબ્દસ્ય. ન હિ તત્ર દ્રવ્યદેવતાસમ્બન્ધવિધાનાત્ પ્રાક્ કર્મણો રૂપમ્ અવગમ્યતે યસ્યાગ્નેયશબ્દો નામધેયં ભવેદ્ ઇત્યેવમાદિ નામધેયપાદોક્તમ્ આદિશબ્દેનાનુક્રાન્તં વેદિતવ્યમ્ અધ્યાયાન્તમ્. યાવત્સ્મૃતિપાદોક્તાર્થો ઽપ્ય્ અનેનૈવાનુક્તાન્તો વેદિતવ્યઃ.
પ્રત્યક્ષવેદોપયોગપ્રતિપાદનપ્રસઙ્ગેન ચાર્થવાદાદ્યુપયોગાનન્તરં નામધેયપાદાર્થો ઽનુક્રાન્તઃ. તત્રાદિશબ્દેનાનુક્રાન્તઃ સ્મૃતિપાદાર્થઃ. તથા હિ -- અશ્રૂયમાણવેદાનષ્ટકાદીન્ ઉદાહૃત્ય તેષાં ધર્માધર્મત્વસંશયે, ધર્મસ્ય શબ્દમૂલત્વાદશબ્દમ્ અનપેક્ષ્યં સ્યાત્ (1.3.1.) ઇતિ પક્ષં પરિગૃહ્ય વેદમૂલતયા સિદ્ધાન્તિતં - સર્વાઃ સ્મૃતયો હિ નાસતિ પૂર્વજ્ઞાને આત્માનં લભન્તે. પૂર્વજ્ઞાનં ચ મૂલભૂતં વિભ્રમો વા સ્યાત્, પ્રત્યક્ષાનુભવો વા, પૌરુષેયાગમજન્યં વા, વિપ્રલમ્ભો વા, ચોદનાજનિતં વા. તત્ર તાવદ્ ભ્રામ્યતામ્ આપ્તાનાં મન્વાદીનાં સ્મૃતિનિબન્ધનપ્રણયનમ્ અયુક્તમ્. તે હિ તાવદ્ ઋષયો ભ્રામ્યન્તીત્ય્ એતદ્ એવ દુર્ભણમ્. ભ્રામ્યતાં તુ યન્મહાપ્રબન્ધરચનં તત્ સ્મૃતિભ્યશ્ ચાદ્યયાવદાર્યૈઃ પશ્યદ્ભિઃ પરિ(?ગ્રહ।ગૃહ્યતે) ઇતિ નૈતદ્ ઉત્પ્રેક્ષિતુમ્ અપિ શક્યમ્. અનુભવશ્ ચાતીન્દ્રિયગોચરઃ પ્રત્યક્ષસૂત્રે નિરાકૃતઃ. પુરુષવાક્યમ્ અપ્ય્ અસમ્ભવન્મૂલમ્ અપ્રમાણમ્ એવ. વિપ્રલમ્ભો ઽપિ ભ્રાન્તિવન્નિરાકાર્યઃ. ચોદના તુ સમ્ભવદ્વેદસંયોગિનાં ત્રૈવર્ણિકાનાં સ્મૃતિમૂલં ભવતીતિ તત્કલ્પનૈવ લઘીયસીતિ. નન્વ્ એવમ્ અગ્નિહોત્રાદિચોદનાવદષ્ટકાદિચોદના અપિ કિં નોપલભ્યન્તે. નેદમ્ અનુપપન્નમ્. વિપ્રકીર્ણાનેકશાખાશ્રયા હિ શ્રુતયઃ ક્રતુપુરુષાર્થોપદેશસઙ્કીર્ણાઃ પ્રમાદ્યદ્ભિર્ અદ્યતનૈર્ ન વિવિચ્યોપલભ્યન્ત ઇતિ કિં નોપપદ્યન્તે. અતો યદ્ અશ્રૂયમાણમ્ અપ્ય્ અષ્ટકાદિધર્મસ્ય નિમિત્તં ચોદનેતિ સિદ્ધમ્ અષ્ટકાદયો ધર્મા ઇતિ. તદ્ એવં પ્રત્યક્ષશ્રુત્યવિરુદ્ધાભ્યઃ શ્રુત્યનુમાનમ્. પ્રત્યક્ષશ્રુતિવિરોધે તુ ન શ્રુતિર્ અનુમાતું શક્યત ઇતિ વિરોધાધિકરણે{2,28}ઉક્તમ્. ઉપરિષ્ટાચ્ ચાચારપ્રામાણ્યં સ્મૃત્યા ચ સહ બલાબલપરીક્ષેત્યાદિ દર્શયિતવ્યમ્. સર્વેષુ ચ ભેદાદિલક્ષણેષુ સ્વપ્રમાણગણૈઃ શબ્દાન્તરાદિભિઃ સિદ્ધાન્તસ્થિતિ(?ઃ।ર્) સતિ બાહ્યે ઽર્થે ન સમ્ભવતિ. સોમેન યજેત દાક્ષિણાનિ જુહોતિ હિરણ્યમાત્રેયાય દદાતીતિ યાગહોમદાનભાવનાનાં શબ્દભેદાદ્ એવ ભેદો વક્ષ્યતે. તથા ચ સમિધો યજતીત્યેવમાદીનાં પઞ્ચાનાં પ્રયાજાનામ્ અસત્ય્ અપિ શબ્દભેદે ઽભ્યાસાનર્થક્યપ્રસઙ્ગાદ્ ભેદો દર્શિતઃ. તિસ્ર આહુતીર્ જુહોતીતિ પૃથક્ત્વનિવેશિત્વાત્ સંખ્યાયા આહુતીનાં ભેદો દર્શિતઃ.
અથૈષ જ્યોતિર્ એતેન યજેતેતિ જ્યોતિષ્ટોમાજ્ જ્યોતિર્ ઇતિ સંજ્ઞાન્તરેણ કર્મભેદઃ. વૈશ્વદેવ્યામ્ ઇક્ષા વાજિભ્યો વાજિનમ્ ઇતિ ચ ઉત્પત્તિશિષ્ટશ્રૌતામ્ ઇક્ષાવિરોધાદ્ વાજિનં વૈશ્વદેવે કર્મણિ નિવેશમ્ અલભમાનં સ્વાશ્રયં યાગાન્તરમ્ ઉપકલ્પયતિ. સો ઽયં વાજિનગુણાદ્ ભેદઃ. કુણ્ડપાયિનામયને માસમ્ અગ્નિહોત્રં જુહોતીતિ નૈયમિકાગ્નિહોત્રાત્ પ્રકરણાન્તરેણ કૌણ્ડપાયિનહોમસ્ય ભેદઃ. તદ્ એવં ષોઢા કર્મભેદો દ્વિતીયે. અન્યદુપોદ્ધાતાદિના.
તૃતીયે તુ પારાર્થ્યલક્ષણસ્ય શેષત્વસ્ય ષોઢૈવ વિનિયોગસિદ્ધિર્ ઉક્તા. યથા તાવદરુણિમ્નઃ તૃતીયાશ્રુત્યા ક્રિયાઙ્ગભાવે સામાન્યતો ઽવગતે અરુણયા ક્રીણાતીતિ ક્રિયાવિશેષલાભો વાક્યાત્. લિઙ્ગવિનિયોગસ્ તુ -- યથાપ્રકરણામ્નાનસામર્થ્યાવધૃતસામાન્યાઙ્ગભાવસ્ય બહિર્મન્ત્રસ્ય સામર્થ્યાપરનામ્નો લિઙ્ગાદ્ બર્હિર્લવને વિનિયોગઃ. પ્રકરણવિનિયોગસ્ તુ -- ઇષ્ટિપ્રકરણામ્નાતાનાં પ્રયાજાદીનાં સાધ્યાકાઙ્ક્ષિણામ્ ઉપકારાકાઙ્ક્ષિણ્યા તયા સહ સમ્બન્ધઃ. ઉભયાકાઙ્ક્ષાલક્ષણમ્ એવ હિ પ્રકરણમ્ આચક્ષ્મહે. ક્રમવિનિયોગસ્ તુ -- પ્રાકૃતોપકારનિરાકાઙ્ક્ષાયાં વિકૃતૌ સન્નિધિસમામ્નાતાનામ્ અઙ્ગાનામ્. ન હિ તત્ર પ્રકરણવિનિયોગઃ સમ્ભવતિ. ઉભયગામિની હ્ય્ આકાઙ્ક્ષા પ્રકરણમ્. અનાકાઙ્ક્ષા ચેહ વિકૃતિઃ પ્રાકૃતોપકારદ્વારપરિપ્રાપ્તપદાર્થપરિષ્વક્તા વૈકૃતમ્ એવ ત્વ્ અઙ્ગાનાં સન્નિહિતસમામ્નાનમ્ અનર્થકં મા ભૂદ્ ઇતિ તત્સન્નિધિપાઠાદ્ એવ તેષાં તત્ર વિનિયોગો નિશ્ચીયતે. સમાખ્યાવિનિયોગસ્ તુ -- આધ્વર્યવસમાખ્યાતેષુ પદાર્થેષ્વ્ અધ્વર્યોર્ અનેનામી કર્તવ્યા ઇતિ.
ચતુર્થે ઽપિ શ્રુત્યાદિભિર્ એવાવધૃતાઙ્ગાઙ્ગિભાવાનાં દધ્યાનયનામ્ ઇક્ષાદીનાં પ્રયોજ્યપ્રયોજકત્વે વક્ષ્યેતે. યદ્ ધિ શ્રુત્યાદિભિર્ યચ્છેષતયાવગમ્યતે તત્ તેન{2,29}પ્રયુજ્યત ઇતિ સ્થાપિતમ્. તદ્ ઇહ પ્રયુક્તિલક્ષણે ઽપિ શ્રુત્યાદિર્ એવ પ્રમાણગણઃ, શેષલક્ષણે ઽપિ શેષિણાં શેષાણામ્ ઉભયેષાં વા ક્રમનિયમઃ કિઞ્ચિન્માત્રવિશેષભિન્નશ્રુત્યાદિભિર્ એવ ક્રિયતે. યથા તાવદ્ અધ્વર્યુર્ ગૃહપતિં દીક્ષયિત્વા બ્રહ્માણં દીક્ષયતિ ઇતિ ક્ત્વાશ્રુત્યા ક્રમનિયમઃ. અગ્નિહોત્રં જુહોતિ યવાગૂં પચતિ ઇતિ પાઠાદ્ અન્યાદૃશે ઽપિ ક્રમે ઽવગમ્યમાને ઽર્થાત્ ક્રમનિયમવિપર્યયઃ. હોમોત્તરકાલં હિ પાકઃ ક્રિયમાણો ઽનર્થકઃ સ્યાત્. હોમો ઽપિ નાસતિ હવિષિ સં(પ્ર)વર્તત ઇત્ય્ અર્થાત્ પાકોત્તરકાલમ્ એવ નિશ્ચીયતે. તદ્ ઇદં લિઙ્ગમ્ એવાર્થ ઇતિ નામમાત્રભિન્નં, સામર્થ્યમ્ એવ હિ ભાવાનાં લિઙ્ગમ્ ઇતિ નિશ્ચીયતે. ઇહાપિ દ્રવ્યક્રિયયોઃ શક્તિનિરીક્ષણાદ્ એવ ક્રમનિયમાવધારણમ્. પઞ્ચાનાં તુ પ્રયાજાદીનાં સમિધો યજતીત્યેવમાદીનાં પાઠાત્ ક્રમનિયમઃ. બહૂનાં હિ પદાર્થાનાં યુગપદેકેન કર્ત્રાનુષ્ઠાતુમ્ અશક્તેર્ અવશ્યમ્ભાવિનિ ક્રમે ઽવગમાધીનત્વાદ્ અનુષ્ઠાનસ્ય ક્રમેણ તૂચ્યમાનેષુ તથૈવાવગમાદ્ અનુષ્ઠાને ક્રમાપેક્ષાયાં સ એવ ક્રમો નિશ્ચીયતે. પ્રતીતહાનાપ્રતીતોપાદાનયોર્ અનુપપત્તેઃ. અયમ્ અપિ પાઠાપરનામ્ના સ્થાનેનૈવ ક્રમનિયમઃ. સ્થાનાત્ ક્રમનિયમો યથા -- સાદ્યસ્કે કર્મણિ સહ પશૂનાલભતે ઇત્ય્ અગ્નીષોમીયસવનીયાનુબન્ધ્યાનાં સવનીયસ્થાને સહોપલમ્ભે ચોદિતે કઃ પ્રથમં પ્રયુજ્યતામ્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયાં સ્થાનાત્ સવનીયો બુદ્ધો ભવન્ પ્રથમં નિયમ્યતે. તસ્ય તદનુષ્ઠાનસ્થાનમ્. સો ઽયમ્ અનુષ્ઠાનસાદેશ્યલક્ષણઃ ક્રમઃ. પૂર્વં તુ પાઠસાદેશ્યલક્ષણઃ. દ્વેધા ચ તાર્તીયક્રમો વિભક્તઃ. યથોક્તં -
તત્ર ક્રમો દ્વિધૈવેષ્ટો દેશસામાન્યલક્ષણઃ ।
પાઠાનુષ્ઠાનસાદેશ્યાદ્ વિનિયોગસ્ય કારણમ્ ॥

ઇતિ. પ્રવૃત્ત્યા ચ ક્રમનિયમો યથા -- સપ્તદશ પ્રાજાપત્યાન્ પશૂનાલભતે ઇતિ ચોદિતેષુ પશુષુ ચોદકપ્રાપ્તાનાં પ્રોક્ષણાદીનાં યત્રક્વચિદ્ એકસ્મિન્ન્ એકસ્યાનુષ્ઠાને દ્વિતીયાદિષુ કિં પ્રથમપ્રવૃત્ત્યૈવ અથાનિયમ ઇતિ સંશયે નિયમકારણાભાવાત્ પ્રથમપ્રવૃત્તેશ્ ચાનિયમાત્મકત્વાદ્ અનિયમઃ ઇતિ પક્ષં પરિગૃહ્ય પ્રથમપ્રવૃત્ત્યૈવ નિયમો દર્શિતઃ. પ્રયોગવચનબલેન હિ પશૂનાં યૌગપદ્યમ્ અવધારિતમ્. તચ્ ચાવર્જનીયાદ્ વિલમ્બનાન્ ન વ્યવધાનાન્તરમ્ અઙ્ગાનામ્ અનુજાનીતે. સાઙ્ગેષુ હિ પશુષુ યુગપદનુષ્ઠાતવ્યતયા ચોદિતેષ્વ્ અપીશ્વરેણાપિ તથા સમ્ભાવયિતુમ્{2,30}અશક્તેઃ અવર્જનીયવ્યવધાનં તુ વિધેર્ અનુમતં ભવતિ. તત્ર ચ વૈષમ્યકારણાભાવાત્ સર્વેષાં સદૃશમ્ એવાઙ્ગવ્યવધાનમ્. પ્રથમપદાર્થકર્ત્રાનુષ્ઠિતે તદૈવાઙ્ગાન્તરાનુષ્ઠાનાય તેનૈવ પ્રધાનેન ચોદ્યમાને કર્તરિ પ્રયોગવચનપ્રમાણકયૌગપદ્યબલેન પશ્વન્તરૈર્ આકૃષ્યમાણે તત્પદાર્થમાત્રસ્ય પશ્વન્તરેષ્વ્ અનુષ્ઠાનં સ પશુઃ પ્રતીક્ષતે. તદન્તે ચ દ્વિતીયપદાર્થાનુષ્ઠાનાય કર્તારમ્ આકર્ષતિ. એવં સપ્તદશાનાં પશૂનાં ષોડશભિર્ એકૈકસ્ય વ્યવધાનં વિધ્યનુમતમ્. વ્યવધાનવિશેષસ્ તુ વિશેષાગ્રહણાન્ નાશ્રયિતું શક્યમ્. અતો દ્વિતીયાદીનામ્ અપ્ય્ અનુષ્ઠાનં તત એવારભ્યેતિ સિદ્ધાન્તાત્ ક્રમનિયમઃ. અયં ચ પ્રકરણાન્તર્ગત એવાકાઙ્ક્ષૈકપ્રમાણકત્વાદ્ એકૈકો ઽપિ પશુર્ અવ્યવધાનેન પદાર્થાનુષ્ઠાનમ્ આક્ષિપતિ. પદાર્થશ્ ચ તત્સન્નિધાવાત્મનો ઽનુષ્ઠાનમ્. અત ઉભયાકાઙ્ક્ષયા ક્રમનિયમો જાયમાનઃ પ્રાકરણિકો ભવતિ. મુખ્યક્રમેણ ચાંશાનાં ક્રમનિયમો યથા -- સારસ્વતૌ ભવત ઇતિ યુગપદુત્પન્નયોઃ સ્ત્રીપુંદેવતયોઃ કર્મણોર્ યાજ્યાક્રમેણાનુષ્ઠાને ઽવગતે ઽઙ્ગેષુ ક્રમાપેક્ષાયાં મુખ્યક્રમેણૈવ ક્રમો નિયમ્યતે. ન હ્ય્ અઙ્ગાનાં પ્રધાનકાલાદ્ બહિર્ભાવો ઽસ્તિ. સાઙ્ગં પ્રધાનમ્ ઐકશબ્દ્યાદ્ ઇતિ વક્ષ્યતિ. સો ઽયં વાક્યેનૈવ ક્રમનિયમઃ. સાઙ્ગં હિ પ્રધાનમ્ એકવાક્યચોદિતમ્ એકોપક્રમાવસાનમ્ ઇતિ પ્રધાનક્રમેણૈવાઙ્ગાનાં ક્રમનિયમો જાયતે. અત્રાપિ શ્રુત્યાદિર્ એવ પ્રમાણગણઃ.
એવમધિકારવિચારાદાવ્ અપિ શેષશેષિપ્રપઞ્ચાર્થત્વાત્ શેષલક્ષણોક્તાન્ય્ એવ શ્રુત્યાદીનિ સિદ્ધાન્તસ્થિતિહેતુતયા દર્શયિતવ્યાનીતિ. યથા તાવદાદ્ય એવ સ્વર્ગકામો યજેતેતિ યાગસ્વર્ગયોઃ કઃ શેષઃ કો વા શેષીતિ ચિન્તાયાં દ્રવ્યાણાં કર્મસંયોગે ગુણત્વેનાભિસમ્બન્ધઃ (6.1.1) ઇતિ સ્વર્ગસ્ય યાગશેષતયા લિઙ્ગબલેન પૂર્વપક્ષઃ પરિગૃહીતઃ. તદ્ ધિ ભૂતસ્ય દ્રવ્યસ્ય સામર્થ્યં યદ્ ભાવ્યં કર્મ નિષ્પાદયતિ. દ્રવ્યં ચ સ્વર્હઃ, સ્રક્ચન્દનવાસસ્સુ તત્પ્રયોગાત્ સૂક્ષ્માણિ વાસાંસિ સ્વર્ગ ઇતિ યથા. અતો દ્રવ્યમ્ એવ કર્માર્થં, કામપદસમ્બન્ધશ્ ચ સાધનવિષયતયા દર્શયિતવ્યઃ. યો હિ યદર્થી સ તત્સાધનમ્ અપિ કામયત એવેતિ લિઙ્ગબલેન પૂર્વપક્ષિતે વિધિશ્રુતિબલાત્ સિદ્ધાન્તિતમ્. વિધિર્ હિ ચેતનપ્રવર્તનાત્મકઃ. ન ચાનર્થે પુરુષઃ પ્રવર્તયિતું શક્યતે ઇતિ યાગાર્થે સ્વર્ગે કર્માસાધકમ્ આપદ્યતે. યથોક્તમ્ અસાધકં તુ તાદર્થ્યાત્ (6.1.2) ઇતિ. અતો વિધેઃ પ્રવર્તનાશક્તિર્ મા વ્યાઘાનીતિ કર્મૈવ સ્વર્ગાર્થમ્.{2,31}ન ચ દ્રવ્યં સ્વર્ગઃ. અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં પ્રીતિવચનત્વાવગમાત્. તદ્ એવ હિ દ્રવ્યમ્ અપ્રીતિકરં ન સ્વર્ગશબ્દેનોપચરન્તો દૃશ્યન્તે ઇતિ પ્રીત્યન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિત્વાત્ સ્વર્ગપદં તદ્વચનમ્ ઇતિ નિશ્ચીયતે. ન ચ સર્વસ્યેષ્ટતમા પ્રીતિર્ અન્યનિષ્પત્તયે ભવતીતિ સામ્પ્રતમ્. અતો યદ્ એવ કિઞ્ચિત્ પ્રીત્યા સમભિવ્યાહૃતં તત્ તદર્થમ્ એવેતિ લિઙ્ગમ્ અપિ વિપરીતમ્. અતઃ સિદ્ધં યાગઃ સ્વર્ગાર્થ ઇતિ સિદ્ધશ્ ચાધિકાર ઇતિ. પરસ્તાદ્ અપિ શેષભૂતસ્યૈવ કર્તુસ્ તત્રાધિકારો દર્શયિષ્યત ઇતિ શ્રુત્યાદિબલેનૈવાધિકારલક્ષણે ઽપિ સિદ્ધાન્તસ્થિતિઃ.
ઉત્તરષટ્કે તુ શેષા એવ કિં સર્વત્રોપદેશેનૈવ સમ્બધ્યન્તે, અથ યથા પ્રકૃતિ વ્યવતિષ્ઠન્ત ઇતિ શ્રુત્યાદિબલેનૈવ નિર્ણેષ્યન્તે. ઔપદેશિકે હિ ધર્મસમ્બન્ધે નાતિદેશઃ સિધ્યતિ, પારિપ્લવા હિ તદા ધર્મા ભવેયુઃ. તદ્ ઇહાતિદેશોપોદ્ધાતેનૈવ સપ્તમાદ્યે યજ્યપૂર્વપ્રયુક્તત્વં વિચારિતં યજ્યુદ્દેશેન ધર્મવિધાનાત્ યજેશ્ ચ સામાન્યવચનત્વાત્ સર્વત્રેતિ પ્રાપ્તમ્, ન ચ દર્શપૂર્ણમાસપદં નિયામકં, પરિસંખ્યાનાદ્ વિશિષ્ટોદ્દેશેન વિશિષ્ટાનુવાદાદ્ ઇતિ પ્રાપ્તે નિરૂપિતં - નાત્ર દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં સ્વર્ગકામો યજેતેતિ યાગોદ્દેશેનાઙ્ગાનિ વિધીયન્તે, કિં તર્હિ, સાઙ્ગપ્રધાનવિશિષ્ટાપૂર્વભાવનૈવ ચોદ્યતે. પશ્ચાત્ ત્વ્ એકભાવનાપરિગૃહીતાનામ્ અઙ્ગાનાં પ્રધાનાનાં ચારુણૈકહાયનીવત્ પરસ્પરાન્વયસિદ્ધિઃ. ભિધ્યન્તે ચ શબ્દાન્તરાદિભિઃ પ્રતિપ્રકરણમ્ અપૂર્વભાવનેતિ કુતો ધર્મસઙ્કરઃ. સેયં શ્રુત્યાદિપ્રમાણકવિનિયોગપરામર્શાદ્ એવ વ્યવસ્થા સિધ્યતિ. યદા હ્ય્ અપૂર્વભાવનાન્વયગર્ભો વિનિયોગો ધર્માણાં ન યાગસામાન્યોદ્દેશેનેતિ સિદ્ધં ભવતિ, તદા વ્યવસ્થા સિધ્યતિ. તત્સિદ્ધ્યા ચાશ્રુતેતિકર્તવ્યતાકેષુ સૌર્યાદિષુ વિધ્યન્તાપેક્ષાયાં સામાન્યાતિદેશસિદ્ધૌ પ્રત્યક્ષવચનનામાવ્યક્તચોદનાતદવયવદ્રવ્યદેવતાસામાન્યબાહુલ્યેન વિશેષાતિદેશસિદ્ધિઃ. યથેષ્ટૌ સમાનમ્ ઇતરત્ શ્યેનેનેતિ શ્યેનવૈશેષિકાણાં વાચનિકો ઽતિદેશઃ. માસમ્ અગ્નિહોત્રં જુહોતીતિ કુણ્ડપાયિનામયને હોમનામ્ના નિત્યાગ્નિહોત્રધર્માતિદેશઃ. એકાહાહીનસત્રાણામ્ અવ્યક્તચોદનાચોદિતત્વેન સોમસાદૃશ્યાત્ તદ્ધર્માતિદેશઃ ઇત્યાદિ દર્શયિતવ્યમ્. સર્વશ્ ચાયમ્ અતિદેશઃ શ્રુત્યા વિનિયોગાનુસારેણૈવ શેષાણાં સિધ્યતીતિ તત્પ્રમાણગણકારિત એવ. ઊહો ઽપિ ષોઢા વિભક્તઃ. પ્રાકૃતોપદેશાનુસારેણૈવ મન્ત્રાદીનાં સિધ્યતીતિ સો ઽપિ શ્રુત્યાદિપ્રમાણક એવ. સો ઽપિ હ્ય્ અપૂર્વાર્થો ધર્મવિનિયોગ ઇતિ સિદ્ધે સેત્સ્યતિ. અત{2,32}એવાપૂર્વપ્રયુક્તિર્ આદ્યે સાધિતા. બાધો ઽપિ શ્રુત્યાદિપ્રમાણાનુસારેણૈવ. તત્રાપિ પ્રાકૃતશાસ્ત્રાતિદેશાત્ સર્વાનુષ્ઠાનેન પૂર્વપક્ષિતે ઉપકારપ્રધાનત્વાદ્ અતિદેશસ્ય તદભાવે ઽન્યતો વા તલ્લાભે પ્રતિષેધેન વા બાધો વક્ષ્યતે. યથા કૃષ્ણલચરાવ્ અવઘાતસ્ય, ખલેવાલીશરાભ્યાં યૂપબર્હિષોર્ ઇત્યાદિ દર્શયિતવ્યમ્. એતદ્ અપિ

પ્રકૃતાવ્ એવોપકારપર્યન્તશ્રુત્યાદિવિનિયોગ ઇતિ નિર્ણીયતે. (?સિધ્યતિ) એતાવાંસ્ તુ વિશેષઃ -- પ્રકૃતૌ પદાર્થપરિગ્રહપુરસ્સર્યુપકારકલ્પના, પ્રાક્ તદસિદ્ધેઃ. વિકૃતૌ તુ પ્રકૃતિપરિકલ્પિતોપકારસન્દર્શનેન તત્પરિગ્રહપુરસ્સરં પદાર્થપરિગ્રહઃ. સ એવ હિ વિધિનાપેક્ષ્ય્તે. સ તુ પ્રકૃતાવસિદ્ધો (ઽપિ) કલ્પયિત્વા ગૃહ્યતે. વિકૃતૌ ચ પ્રકૃતિસિદ્ધ એવોપાદીયત ઇતિ. અત એવ શાસ્ત્રપદાર્થયોર્ અનતિદેશઃ, તયોર્ વિધ્યનપેક્ષિતત્વાદ્ ઇતિ. તન્ત્રાવાપલક્ષણે ઽપિ વિશેષા એવ પ્રધાનાનાં કિં તન્ત્રેણોપકારકા ઉતાવૃત્ત્યેતિ શેષાણામ્ એવ વિચાર્યમાણત્વાત્ તત્પ્રમાણગણાનુસારી નિર્ણયો દર્શયિતવ્યઃ. તત્ર હિ દેશકાલફલાદીનાં તન્ત્રસમ્બન્ધ આગ્નેયાદીન્ પ્રતિ પ્રયાજાદીનાં તન્ત્રાનુષ્ઠાને હેતુર્ ભવિષ્યતિ. સ ચ શ્રુત્યાદિપ્રમાણક એવેતિ તત્રાપિ સ એવ પ્રમાણગણઃ. પ્રસઙ્ગલક્ષણે ઽપિ પશ્વર્થાનુષ્ઠિતાનાં પ્રયાજાદિશેષાણાં પશુતન્ત્રમધ્યપાતિપુરોડાશોપકારકત્વં દેશાદિતન્ત્રનિબન્ધનમ્ એવેતિ પૂર્વવત્ પ્રમાણગણઃ. અત એવ ભાષ્યકારેણ પ્રથમસૂત્રે દશાધ્યાય એવ શેષલક્ષણશબ્દઃ પ્રયુક્તઃ. યો ઽપિ વચનવ્યક્તિભેદેન પૂર્વપક્ષસિદ્ધાન્તવિભાગઃ યથા સ્વર્ગકામો યજેતેતિ સ્વર્ગકામો યાગં કુર્યાદ્ ઇતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ યાગેન સ્વર્ગં કુર્યાદ્ ઇતિ સિદ્ધાન્ત ઇતિ, સો ઽપિ નાર્થશૂન્યાસુ બુદ્ધિષુ સિધ્યતિ. કર્મભ્યશ્ ચ દર્શપૂર્ણમાસકારીર્યાદિભ્યઃ પરલોકે ઇહલોકે ભવત્સ્વર્ગવૃષ્ટ્યાદિફલસમ્બન્ધો બાહ્યાશ્રય એવ, અસતિ તસ્મિન્ દ્વૈવિધ્યાનુપપત્તેઃ. અતઃ સર્વમ્ ઇદં બાહ્યાર્થસિદ્ધાવ્ અસત્યામ્ અયુક્તમ્ આપદ્યેતેતિ તદુપપાદનાય ધર્માર્થિભિર્ મીમાંસકૈર્ લોકપ્રસિદ્ધૈઃ પ્રત્યક્ષાદિભિઃ પ્રમાણૈઃ પૂર્વોત્તરપક્ષવિભાગેનાર્થસ્ય સદસદ્ભાવયોર્ યત્નઃ કાર્યઃ. પૂર્વપક્ષવિશુદ્ધા હિ બુદ્ધિઃ સિદ્ધાન્તકરી ભવતિ. અતો ઽનુમાનેનૈવાર્થાપહ્નવપૂર્વપક્ષં કૃત્વા પ્રત્યક્ષેણ તત્સદ્ભાવસિદ્ધાન્તો દર્શયિતવ્યઃ. સર્વશ્ ચાયં પ્રયાસઃ સકલલૌકિકવૈદિકક્રિયાં{2,33}પ્રતિ તત્સિદ્ધ્યર્થમ્ ઇતિ યાવત્. અન્યથા સર્વાર્થક્રિયાણામ્ ઉચ્છેદો ભવેત્. અતઃ પ્રયોજનવદ્ બાહ્યાર્થપ્રતિપાદનમ્. અક્રિયાઙ્ગસ્ય તુ પ્રતિપાદિતસ્યાપ્ય્ અનર્થ(ત્વ)મ્ એવેતિ ક્રિયાં પ્રતીતિ યુક્તમ્ એવેતિ

અત્ર ચોદયતિ -- યદે તિ. જ્ઞાનમાત્રપક્ષે હિ બૌદ્ધાનામ્ ઇવ સર્વો ઽયં પ્રમાણાદિવ્યવહારઃ સિધ્યત્ય્ એવ. તે હિ વદન્તિ --
દ્વે સત્યે સમુપાશ્રિત્ય બુદ્ધાનાં ધર્મદેશના ।
લોકે સંવૃતિસત્યં ચ સત્યં ચ પરમાર્થતઃ ॥
ઇતિ. અતસ્ તદ્વદ્ એવ વ્યવહારસિદ્ધૌ કિં પારમાર્થિકાર્થપ્રતિપાદનવ્યસનેનેતિ

અત્ર દૂષણમ્ આહ -- સંવૃતેર્ ઇતિ. સત્યમ્. સંવૃતિસત્યેન સર્વમ્ ઇદં બૌદ્ધૈર્ આશ્રીયતે. ન ત્વ્ એતદ્ યુક્તમ્. સત્યભેદાનુપપત્તેઃ. યઃ ખલ્વ્ અયં સત્યભેદો બૌદ્ધૈર્ આશ્રિતઃ સંવૃતિસત્યં પરમાર્થસત્યમ્ ઇતિ, નાયમ્ ઉપપદ્યતે. સંવૃતેઃ સત્યત્વાભાવાત્. મિથ્યાપર્યાયો હિ સંવૃતિશબ્દઃ. કથં તસ્ય સત્યશબ્દસમભિવ્યાહારઃ. ન હ્ય્ અયમ્ અક્ષશબ્દ ઇવ વિભીતકાદીનાં સંવૃતિપરમાર્થયોઃ સાધારણઃ સત્યશબ્દઃ. અતઃ સત્યભેદાનુપપત્તિર્ ઇતિ. વિરોધમ્ એવ વ્યનક્તિ -- સત્યં ચેદ્ ઇતિ

વિરોધાદ્ એવ ચ મૃષાર્થપરમાર્થયોઃ સામાન્યમ્ અપિ સત્યત્વં નાભ્યુપગન્તું શક્યમ્. સમાનાનાં ભાવઃ સામાન્યમ્. કુતસ્ તસ્ય વિરોધિનોર્ અવકાશઃ. ન હિ ભવતિ ધર્માધર્મયોર્ ધર્મત્વમ્ અધર્મત્વં વા સામાન્યમ્ ઇત્ય્ આહ -- સત્યત્વમ્ ઇતિ વિરોધાદ્ અન્તેન. અન્યમાત્રયોર્ અપિ તત્પરામર્શાભાવાદ્ દુરુપગમં સામાન્યં વૃક્ષસિંહયોર્ ઇવ વૃક્ષત્વમ્. કિં પુનર્વિરોધિનોસ્ તત્ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ -{2,34}ન હીતિ. અત્ર ચાક્ષાદિવત્ સાધારણશબ્દતા પૂર્વં સત્યશબ્દસ્ય નિરાકૃતા ઇહ ગવાદિવત્ સામાન્યશબ્દતેતિ વિવેચનીયમ્ ઇતિ

અતો લોકં વઞ્ચયિતું મિથ્યાપર્યાયો ઽપિ સંવૃતિશબ્દો બૌદ્ધવિદગ્ધૈર્ અનુદ્વેગકરતયા મિથ્યાત્વ એવ વિવક્ષિતે સ્વનાસ્તિક્યપરિજિહીર્ષયા પ્રયુક્તો લાલાયામ્ ઇવ વક્ત્રાસવશબ્દ ઇત્ય્ આહ -- તુલ્યાર્થત્વ ઇતિ સંવૃતિર્ અન્તેન. વક્ષ્યમાણેનેતિકરણેન સમ્બન્ધ ઇતિ. કલ્પનાવાચોયુક્તિર્ અપિ સ્વનાસ્તિક્યપરિહારાર્થમ્ એવ તૈર્ આશ્રિતેત્ય્ આહ -- કલ્પનેતિ ચે તિ. કલ્પનામાત્રકલ્પિતેન બાહ્યેન સર્વલૌકિકવ્યવહાર ઇત્ય્ અપિ નિર્વસ્તુકે જગત્ય્ અભિન્નસ્ય ચિન્માત્રસ્ય કલ્પનાયા ભેત્તુમ્ અશક્યત્વાદ્ દુર્ભણમ્. ક્વચિદ્ ધિ ભિન્નમ્ એવ કિઞ્ચિદ્ રૂપાન્તરં કલ્પનાસ્ પદં ભવતિ શુક્તાવ્ ઇવ રજતરૂપમ્. યસ્ય તુ ન કિઞ્ચિદ્ ભિન્નમ્ અસ્તિ, તત્ કેન રૂપેણ કલ્પ્યતામ્. તદ્ એતદ્ આહ -- કલ્પનાપી તિ

નનુ ત્રિધૈવ તત્ત્વં વિભજામહે સત્યમ્ અસત્યમ્ સંવૃતિસત્યં ચેતિ. સંવૃતં હિ નાત્યન્તમ્ અસદ્ ભવતિ, વ્યવહારાવિસંવાદાત્. નાપિ સદ્ એવ, પ્રમાણાન્તરવિરોધાજ્ જાત્યાદિવત્. અતો ન સંવૃતિઃ પ્રમાણં નાપ્રમાણમ્ ઇતિ વિધાન્તરમ્ એવેદમ્ ઇતિ યુક્તસ્ તદાશ્રયતયા વ્યવહાર ઇત્ય્ અત આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ. યતઃ ખલુ સંવૃતિર્ મિથ્યાજ્ઞાનં ન વસ્તુકૢપ્ત્યૈ પ્રભવતિ, તસ્માદ્ યત્ પરમાર્થતો નાસ્તીતિ નિરૂપ્યતે ન તત્ સંવૃત્યા તદ્રૂપં ભવિતુમ્ અર્હતિ. નાસ્ત્ય્ એવ તત્. યત્ તુ તાવદ્ વ્યવહારાવિસંવાદિ તદ્ અસ્ત્ય્ એવ, ન હ્ય્ અસતઃ સર્વદા વ્યવહારહેતુભાવઃ સમ્ભવતિ. યદ્ એવાર્થક્રિયાકારિ તદ્ એવ ચ પરમાર્થસદ્ ઇતિ વઃ સિદ્ધાન્તઃ. અતઃ કથમ્ અર્થક્રિયાકારિત્વે સત્ય્ અપિ જાત્યાદીનામ્ અસત્યત્વમ્. તસ્માદ્ યદિ વ્યવહારાઙ્ગતયા બાહ્યમ્ અસ્તિ, તત્ તર્હિ પરમાર્થત એવાસ્તિ.{2,35}તદ્ એવ સત્યમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. અન્યત્ તુ સંવૃતિર્ મિથ્યેતિ. ન તુ સત્યદ્વયકલ્પનાત્માનં લભતે. તન્ત્રેણ તદ્વૃત્તસ્ય પૂર્વાપરાભ્યાં સમ્બન્ધઃ. પરમાર્થત ઇતિ ચ નાસ્તીતિ પૂર્વેણ સમ્બધ્યત ઇતિ

અપિ ચ સ્વપ્નાવગતા અપ્ય્ અર્થાઃ કેચિચ્છોકહર્ષાદિવ્યવહારહેતવો દૃશ્યન્તે. અતસ્ તે ઽપિ સાંવૃતા એવ. તદ્વચ્ ચ બાહ્યાર્થાભ્યુપગમે સ્વપ્નાદિભોગતુલ્ય એવ શુભાશુભકર્મફલોપભોગો ભવેત્. અતસ્ તન્નિવૃત્ત્યર્થમ્ અપિ પરમાર્થસત્યે બાહ્યે પ્રયસ્યતે ઇત્ય્ આહ -- સ્વપ્નાદી તિ

કઃ પુનઃ સ્વપ્નતુલ્યત્વે દોષઃ, અત આહ -- ન હી તિ. કિમ્ ઇતિ ન પ્રવર્તતે અત આહ -- યાદૃચ્છિકત્વાદ્ ઇતિ. ન હિ સ્વપ્નસુખં મે ભવતીતિ વિદ્વાંસઃ પ્રયસ્યન્તિ. યાદૃચ્છિકં હિ સ્વપ્નસુખમ્ અગણિતસામ્પરાયિકૈહિકનિમિત્તં, ન તત્ પ્રયસ્યતો ભવતીતિ બુદ્ધ્વા વિદ્વદ્ભિસ્ તૂષ્ણીમ્ ઉદાસીનૈર્ એવાસ્યેત, ન ક્વચિત્ પ્રયત્નઃ ક્રિયેતેત્ય્ અર્થઃ

અતો ઽવશ્યં પારમાર્થિકીં ફલપ્રાપ્તિમ્ ઇચ્છદ્ભિર્ ઉપપત્ત્યા બાહ્યવસ્તુવિષયા પ્રતિપત્તિર્ વિધાતવ્યેત્ય્ અસ્તિ વિચારસ્ય પ્રયોજનમ્ ઇત્ય્ ઉપસંહરતિ -- પરમાર્થે તિ

અત્ર ભાષ્યકારેણ બાહ્યાર્થસદ્ભાવ એવ પૂર્વપક્ષપુરસ્સરં પ્રતિપાદિતઃ, ન તુ જ્ઞાનસદ્ભાવઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ. અસ્તિ હિ તત્સદ્ભાવવિપ્રતિપત્તિર્ અપિ. માધ્યમિકા હિ જ્ઞાનમ્ અપ્ય્ અપલપન્તિ. અતસ્ તન્નિરાકરણમ્ અપિ યુક્તમ્. યત્{2,36}પુનસ્તદુપેક્ષ્યૈવ બાહ્યાર્થાપલાપો નિરાક્રિયતે, તત્ર કારણં વક્તવ્યમ્ અત આહ -- તત્રે તિ ત્રયેણ. અસ્યાર્થઃ -- યોગાચારા હિ જ્ઞાનમાત્રમ્ અર્થશૂન્યં પારમાર્થિકં મન્યન્તે. માધ્યમિકાસ્ તુ જ્ઞેયાભાવાદ્ અકર્મકજ્ઞાનાનુત્પત્તેર્ જ્ઞાનસ્યાપ્ય્ અભાવમ્ ઇચ્છન્તિ. તત્ર દ્વયોર્ અપિ વાદિનોસ્ તાવદ્ બાહ્યાર્થશૂન્યત્વં સાધારણમ્. અર્થનિવૃત્ત્યધીનત્વાત્ જ્ઞાનનિવૃત્તેઃ. અતો દ્વયોર્ અપિ સાધારણો બાહ્યાર્થાપલાપ ઇતિ સ એવ નિરાક્રિયતે. અપિ ચ તન્મૂલો જ્ઞાનાપહ્નવઃ. તતસ્ તસ્મિન્ નિરાકૃતે નિરાકૃત એવેતિ બાહ્યાર્થસદ્ભાવે પૂર્વોત્તરપક્ષવિભાગેન ભાષ્યકૃતા પ્રયત્નઃ કૃતઃ. આદ્યસ્ તત્રશબ્દો વાક્યોપન્યાસાર્થઃ. દ્વિતીયસ્ તુ પૂર્વોક્તદર્શનભેદપરામર્શાર્થઃ. તત્ર મતભેદે ઇત્ય્ અર્થઃ

નનુ બાહ્યાર્થાપહ્નવો દ્વિધૈવ બૌદ્ધૈર્ આશ્રિતઃ પ્રમાણતઃ પ્રમેયતશ્ ચ. તથા હિ -- એવં તૈર્ ઉક્તં - ન તાવદણવો ઽતીન્દ્રિયાઃ પ્રમાણવિષયાઃ. ન તત્સમૂહઃ, તસ્ય તદતિરેકિણો ઽભાવાત્. નાવયવી. તસ્યાવયવવ્યતિરેકેણાનુપલમ્ભાત્. અવ્યતિરેકે ચ તન્માત્રાપાતાત્. એવમ્ આન્ત્યાવયવેભ્યો વિકલ્પ્ય અવયવી નિરાકાર્યઃ. તે ત્વ્ અતીન્દ્રિયા એવ. અતો ન કિઞ્ચન ગ્રાહ્યમ્ અવતિષ્ઠતે ઇતિ. તદ્ એતત્ પરિત્યાગે કિં કારણં, યત્ પ્રમાણત એવ બાહ્યાપહ્નવ ઉપન્યસ્યતે નિરસ્યતે ચેતિ. અત આહ -- બાહ્યાર્થે તિ સાર્ધેન. અયમ્ અર્થઃ -- યદ્ય્ અપિ દ્વેધા બાહ્યાર્થાપહ્નવો બૌદ્ધૈર્ આશ્રિતઃ, તથાપિ પ્રમાણાશ્રિત એવ મૂલભૂતત્વાદ્ ઇહ વિચાર્યતે. પ્રમાણમૂલા હિ પ્રમેયસ્થિતિઃ. તદ્ યદિ પ્રમાણમ્ અનુગુણં, કિં વસ્તુવિકલ્પૈઃ. ન તદ્બલેન તદનુપપત્તિં પરિહૃત્યાર્થો વ્યવસ્થાપ્યતે. અથ તુ{2,37}પ્રમાણમ્ એવાર્થં પ્રત્યાચષ્ટે, કિં પ્રમેયવિકલ્પૈઃ કૃતકરૈર્ ઇતિ. ઇહ શાબરે તન્ત્રે. ઇદાનીમ્ અસ્મિન્ન્ અવસરે. પ્રમાણસ્થ એવ બાહ્યાપહ્નવો વિચાર્યત ઇતિ

નનુ યદિ પ્રમાણસ્થો વિચારયિતવ્યઃ, તતઃ પ્રત્યક્ષસ્ય મુખ્યત્વાત્ તદનુસારેણૈવ વિચારો યુક્તઃ. બૌદ્ધૈર્ અપિ પ્રત્યક્ષસામર્થ્યાદ્ એવૈકં તત્ત્વમ્ આશ્રિતમ્. નૈકસ્મિન્ન્ આકારે ભાસમાને દ્વૈતમ્ આત્માનં લભતે ઇતિ હિ મન્યન્તે. અનુમાનં તુ ભ્રામ્યતઃ પ્રત્યુક્તમ્ ઇતિ કિં તત્પુરસ્સરીક્રિયતે અત આહ -- પ્રસ્તુત ઇતિ. એવં હિ મન્યતે -- યદ્ય્ અપિ પ્રત્યક્ષશક્તિનિરૂપણમ્ એવ બાહ્યાર્થસદસદ્ભાવયોઃ પ્રધાનં, તથાપિ પરૈર્ અનુમાનમ્ અપિ બાહ્યાપહ્નવે દર્શિતમ્ ઇતિ તદ્ અપિ નિરાકાર્યમ્. અનિરાકૃતે હિ તસ્મિંસ્ તત્રૈવ કેચિદ્ આસ્થાં પ્રતિબધ્નીયુઃ. અત્ર ચાયમ્ એવોપન્યાસક્રમો યુક્તઃ યત્ પ્રથમમ્ અનુમાનમ્ ઉપન્યસ્યતે, તતસ્ તસ્ય પ્રત્યક્ષેણ બાધમ્ ઉપન્યસ્ય તસ્મિંશ્ ચોક્તે પુનઃ પ્રત્યક્ષશક્ત્યપેક્ષણેન પૂર્વોત્તરપક્ષાવા(?દાવ્ એ।દ એ)વ પ્રત્યક્ષશક્તિનિરૂપણેન નિર્ણયે કૃતે ઽનુમાનસ્યોપન્યાસો ઽનવસર એવ સ્યાદ્ ઇતિ

અનુમાનભાષ્યમ્ ઇદાનીં પ્રકૃતસઙ્ગતિદર્શનાર્થમ્ અવતારયતિ -- તત્રે તિ ઇત્ય્ અન્તેન. સઙ્ગતિમ્ આહ -- અસ્યે તિ દુર્લભ ઇત્યન્તેન. અયમ્ અર્થઃ -- યત્ સૂત્રકારેણ તત્સંયોગજં પ્રત્યક્ષમ્ ઉક્તં તદાક્ષેપેણૈવ સઙ્ગચ્છતે. કાલ્પનિકો હ્ય્ અયમ્ ઇન્દ્રિયાર્થસમ્પ્રયોગઃ, ઇન્દ્રિયાદેર્ અભાવાત્. કાલ્પનિકશ્ ચ સકલમિથ્યાજ્ઞાનસાધારણ ઇતિ તદતદ્યોગજત્વવિભાગો ન યુક્ત ઇતિ સૂત્રોક્તાક્ષેપ ઇતિ

{2,38} સ્વોક્તાક્ષેપેણ વા સઙ્ગતિર્ ઇત્ય્ આહ -- મિથ્યાત્વમ્ ઇતિ. યદ્ એતદ્વૃત્તિકારગ્રન્થાન્ત ઉક્તં - યસ્ય ચ દુષ્ટં કરણં યત્ર ચ મિથ્યેતિ પ્રત્યયઃ સ એવાસમીચીનપ્રત્યયઃ નાન્યઃ ઇતિ તદનેનાક્ષિપ્યતે. સર્વમિથ્યાત્વે વિશેષણોપાદાનવૈયર્થ્યમ્ ઇતિ

ભાષ્યતિરોહિતમ્ અનુમાનમ્ ઇદાનીં વિસ્પષ્ટમ્ ઉપન્યસ્યતિ -- સ્તમ્ભાદી તિ. સ્તમ્ભાદિપ્રત્યય ઇતિ ધર્મિનિર્દેશઃ. મિથ્યેતિ ધર્મવચનં, પ્રત્યયત્વાદ્ ઇતિ હેતુઃ. તથાહીતિ દૃષ્ટાન્તવચનમ્ ઇતિ

અત્ર ભાષ્યં સર્વ એવ નિરાલમ્બનઃ સ્વપ્નવત્ પ્રત્યયઃ ઇતિ. તદ્ યથાશ્રુતં સર્વેષામ્ અનાલમ્બનત્વં સાધયતિ. તત્ર ચાંશે સિદ્ધસાધનતા સ્યાત્, વિભ્રમાણામ્ અનાલમ્બનત્વાત્. યદ્વિજ્ઞાનમ્ અન્યથા સન્તમ્ અન્યથા બુધ્યતે ઽર્થં તન્નિરાલમ્બનમ્ ઇષ્યત એવ. તથા સર્વસ્મિન્ પક્ષીકૃતે સ્વપ્નજ્ઞાનસ્યાપિ તદન્તર્ભાવાદ્ દૃષ્ટાન્તાભાવઃ. સર્વ એવેતિ ચૈવશબ્દાનુપપત્તિશ્ ચ. સ હિ વિભક્તપ્રતિષેધે દૃષ્ટઃ. યથેદં દેવેભ્ય ઇદં બ્રાહ્મણેભ્ય ઇતિ વિભક્તે ભવતિ વચનં સર્વમ્ એવેદં બ્રાહ્મણેભ્ય ઇતિ. તત્ર વિભાગપ્રતિષેધપર એવકારો દૃશ્યતે. સર્વસ્મિંસ્ તુ પક્ષે સર્વ ઇત્ય્ આચક્ષીત, નૈવકારં પ્રયુઞ્જીત. અતો જાગ્રદ્બુદ્ધિવિવક્ષયૈવ ભાષ્યં વ્યાખ્યાતવ્યમ્ ઇત્ય્ આહ -- સિદ્ધસાધને તિ સાર્ધેન. નન્વ્ એવમ્ અપ્ય્ અવિશેષિતનિરાલમ્બનત્વોપાદાને ઽભ્યુપગમવિરોધઃ. સ્વાંશાલમ્બનત્વં જ્ઞાનાનાં બૌદ્ધૈર્ ઇષ્યત એવાત આહ -- સ્વાંશે તિ. અત એવ કારણાદ્ બાહ્યવિશેષણવિશિષ્ટમ્ અનાલમ્બનત્વં સાધનીયમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

{2,39} અપરમ્ અપિ ભાષ્યં પ્રત્યયસ્ય હિ નિરાલમ્બનતાસ્વભાવ ઉપલક્ષિતઃ સ્વપ્ને. જાગ્રતો ઽપિ સ્તમ્ભ ઇતિ વા કુડ્ય ઇતિ વા પ્રત્યય એવ ભવતિ, તસ્માત્ સો ઽપિ નિરાલમ્બનઃ ઇતિ. તસ્યાર્થમ્ આહ -- પ્રત્યયસ્યે તિ. પ્રત્યયસ્ય હિ નિરાલમ્બનતાસ્વભાવ ઉપલક્ષિતઃ સ્વપ્ને ઇત્ય્ એતાવતા ભાગેન તાવત્ સાધ્યેન નિરાલમ્બનત્વેન વ્યાપ્તં પ્રત્યયત્વં હેતુર્ નિર્દિશ્યતે. દૃષ્ટાન્તવચનમ્ ઇતિ યાવદ્ ઇતિ. નનુ ન પ્રત્યયત્વાદ્ ઇતિ હેતુર્ ઉપાત્તઃ, કસ્ય વ્યાપ્તિર્ નિર્દિશ્યતે. અત આહ -- હેતુશ્ ચે તિ. યદ્ય્ અપિ પ્રત્યયત્વસ્ય ન વ્યક્તં પઞ્ચમ્યા હેતુત્વમ્ ઉપાત્તં, તથાપિ ઉપનયનાખ્યેન સાધનવાક્યાવયવેન જાગ્રતો ઽપીત્યાદિના હેતુઃ પ્રદર્શિત એવ. યદૈવ હિ સાધ્યાન્વિતં પ્રદર્શિતં પ્રત્યયત્વં પુનઃ પ્રતિજ્ઞાર્થ ઉપનીયતે, તદૈવ તદ્ અત્ર હેતુર્ ઇતિ પ્રદર્શિતં ભવત્ય્ એવ. સાધ્યાન્વિતસ્યૈવ પક્ષસ્થસ્ય હેતુત્વાદ્ ઇતિ. કઃ પુનર્ અયમ્ ઉપનયઃ. સાધનવાક્યાવયવવિશેષઃ. પઞ્ચાવયવં હિ સાધનવાક્યં પ્રતિજ્ઞા હેતુર્ ઉદાહરણમ્ ઉપનયો નિગમનં ચેતિ. તત્ર સાધ્યનિર્દેશઃ પ્રતિજ્ઞા. યથા અનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ. ઉત્પત્તિધર્મકત્વાદ્ ઇતિ હેતુઃ. ઉત્પત્તિધર્મકં સ્થાલ્યાદિ દ્રવ્યમ્ અનિત્યં દૃષ્ટમ્ ઇત્ય્ ઉદાહરણમ્. તથા ચોત્પત્તિધર્મકઃ શબ્દ ઇત્ય્ ઉપનયઃ. સ હ્ય્ ઉદાહરણાપેક્ષંસ્ તથેત્ય્ ઉપસંહારો ન તથેતિ વા સાધ્યસ્યોપનય ઇતિ વર્ણિતમ્. કિમ્ ઉક્તં ભવતિ. દ્વેધા હિ હેતુઃ સાધ્યં સાધયતિ ઉદાહરણસાધર્મ્યાદ્ વૈધર્મ્યાદ્ વા. તત્ર સાધર્મ્યં પ્રદર્શિતમ્. વૈધર્મ્યં તુ યથા -- તસ્યામ્ એવ પ્રતિજ્ઞાયાં તસ્મિન્ન્ એવોત્પત્તિધર્મકત્વાદ્ ઇતિ હેતૌ અનુત્પત્તિધર્મકમ્ આત્માદિ દ્રવ્યં નિત્યં દૃષ્ટમ્. ન ચ તથા શબ્દો ઽનુત્પત્તિધર્મક ઇતિ. તત્ર યો ઽયં દ્વિવિધોદાહરણાપેક્ષઃ સાધર્મ્યોદાહૃતે તથેતિ વૈધર્મ્યોદાહૃતે ન તથેતિ સાધ્યસ્ય શબ્દસ્ય સમ્બન્ધિતયોત્પત્તિધર્મકત્વસ્યોપસંહારવચનમ્ ઉપનયઃ, સ ચોદાહરણાપેક્ષ એવ. ઉદાહરણદ્વૈતાદ્ એવ તદુપસંહારદ્વૈતં ભવતિ. વૈધર્મ્યોદાહરણેન ચ વિરુદ્ધનિવૃત્ત્યા સાધ્યસમ્બન્ધિત્વેન હેતોર્ ઉપસંહારઃ. યથાત્માદિ દ્રવ્યં નિત્યમ્ અનુત્પત્તિધર્મકમ્, ન ચ તથા શબ્દઃ ઇત્ય્ અનુત્પત્તિધર્મકત્વપ્રતિષેધેનોત્પત્તિધર્મકત્વમ્ ઉપસંહ્રિયતે. પ્રકૃતે તુ સાધર્મ્યોદાહરણે{2,40}તથૈવેતિ હેતોર્ ઉપસંહાર ઉપનયો વેદિતવ્યઃ. નિગમનં તુ હેત્વપદેશાત્ પ્રતિજ્ઞાયાઃ પુનર્વચનમ્. તસ્માદ્ ઉત્પત્તિધર્મકત્વાદ્ અનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ. નિગમ્યન્તે ઽનેન
પ્રતિજ્ઞાહેતૂદાહરણોપનયા એકત્રાર્થ ઇતિ નિગમનમ્. સમર્થ્યન્તે સમ્બધ્યન્તે ઇતિ યાવત્. અસતિ હિ તસ્મિન્ન્ અનભિવ્યક્તસમ્બન્ધાનામ્ અર્થપ્રતિપાદકત્વં ન સ્યાત્. સતિ તુ તસ્મિન્ સર્વેષામ્ અવયવાનાં તાત્પર્યદર્શનાત્ પરસ્પરસમ્બન્ધઃ સ્ફુટો ભવતિ. નિગમનં સઙ્ગમનં સમ્બન્ધનમ્ ઇતિ યાવદ્ ઇતિ

નનુ નાવ્યાવૃત્તો વિપક્ષાદ્ ધેતુર્ ભવતીતિ વૈધર્મ્યદર્શનેન હેતોર્ વ્યતિરેકો દર્શયિતવ્યઃ. ન ચાત્ર તથા દર્શિતઃ, સાધર્મ્યમાત્રવચનાત્. અત આહ -- વિપક્ષે તિ. નિરાલમ્બનત્વે હિ સાધ્યમાને સાલમ્બનત્વં વિપક્ષઃ. ન ચ સર્વાનાલમ્બનત્વવાદિનસ્ તદ્ અસ્તીતિ કિં તદ્વ્યતિરેકપ્રદર્શનેનેતિ. નનુ પ્રત્યયે પક્ષીકૃતે તસ્મિન્ન્ એવ હેતૌ પ્રતિજ્ઞાર્થૈકદેશો હેતુર્ અત આહ -- સામાન્યસ્યે તિ. સામાન્યવિશેષાત્મકા હિ પ્રત્યયાઃ. તત્ર વિશેષે પક્ષીકૃતે સામાન્યં હેતુર્ ઇતિ ન પ્રતિજ્ઞાર્થૈકદેશતેતિ

અત્ર સિદ્ધાન્તભાષ્યં જાગ્રતો હિ બુદ્ધિઃ સુપરિનિશ્ચિતા કથં વિપર્યસિષ્યતીતિ. અનેન કિલ સુપરિનિશ્ચિતત્વેન જાગ્રદ્ધિયાં સાલમ્બનત્વં સાધ્યતે. ન ચ સુપરિનિશ્ચિતત્વં બાહ્યાલમ્બનસમ્બદ્ધં પરાન્ પ્રતિ પ્રસિદ્ધમ્. અતો નાનેનાસિદ્ધાવયવેનાનાલમ્બનાનુમાનં પરાણુદ્યતે, સપ્રતિસાધનં વા ભવતિ. તસ્યોભયપ્રસિદ્ધાવયવત્વાત્. અસ્ય ચ તદ્વિપરીતત્વાત્. અતો{2,41}જાત્યુત્તરમ્ એવેદં ભાષ્યકારેણ દત્તમ્ ઇત્ય્ આક્ષિપતિ -- જાગ્રજ્જ્ઞાન ઇતિ દ્વયેન. વૈધર્મ્યવિકલ્પસમયોશ્ ચ સ્વરૂપં શબ્દે વક્ષ્યામઃ. સત્ય્ એવ પ્રત્યયત્વે સુપરિનિશ્ચિતાસુપરિનિશ્ચિતધર્માન્તરવિકલ્પનાત્ સાધ્યધર્મવિકલ્પાપાદનેન વિકલ્પસમતા. તથા સાધર્મ્યે વાદિના પ્રયુક્તે નિરાલમ્બનાનાં સ્વપ્નજ્ઞાનાનામ્ અસુપરિનિશ્ચિતત્વદર્શનાત્ સાધ્યેષુ જાગ્રજ્જ્ઞાનેષુ સુપરિનિશ્ચિતત્વેન વૈધર્મ્યાત્ પ્રત્યવસ્થાનેન વૈધર્મ્યસમતા. પ્રપઞ્ચસ્ તુ પશ્ચાદ્ ભવિષ્યતીત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ ॥ 28 --29 ॥
એવમ્ આક્ષિપ્તં ભાષ્યમ્ એકેન[704]મતેન સમાદધાતિ -- દુષ્ટત્વાદ્ ઇતિ. એવં હિ મન્યન્તે -- દુષ્ટસાધનપ્રયોગે દુષ્ટમ્ એવોત્તરં દેયમ્ ઇતિ, એવં હિ તદા વાદી પ્રતિબોધિતો ભવતિ યથા ભવાન્ મદીયં દૂષણં દુષ્ટં મન્યતે તથાહમ્ અપિ[705]ત્વત્સાધનમ્, અતો ઽસૌ સ્વસાધનાન્ નિવર્તતે ઇતિ. ઇદં તુ સમર્થનં નોપપદ્યતે. નિગ્રહસ્થાનદ્વયપ્રસક્તેઃ. પર્યનુયોજ્યોપેક્ષણનિરનુયોજ્યાનુયોગાત્મકનિગ્રહસ્થાનદ્વયમ્ એવંવાદિનો ભવેત્, યઃ સન્તં દોષમ્ અનુક્ત્વાન્યમ્ અસન્તં જલ્પતિ. ન ચૈવંવાદિનઃ સ્વસાધનદૂષણાવગમો ભવતિ. પરમ્ એવ તુ દુષ્ટદૂષણપ્રયોગેણોપાલભતે. અતઃ પાશુપતોત્તરતુલ્યમ્ એકજાતીયકં વર્જનીયમ્ ઇત્ય્ અન્યથા સમાધાનમ્ આહ -- પ્રતિજ્ઞે તિ. નાનેનાનુમાનમ્ ઉપન્યસ્યતે. કિન્ તુ પરોક્તાનુમાનસ્ય પ્રત્યક્ષવિરોધો વર્ણ્યતે. અસન્નિકૃષ્ટે ઽર્થે ઽનુમાનં પ્રમાણમ્. ઇહ તુ સુપરિનિશ્ચિતાભિર્ જાગ્રદ્બુદ્ધિભિર્ નિશ્ચિતસદ્ભાવસ્ય બાહ્યસ્ય પ્રત્યાખ્યાનાનુમાનં પ્રત્યક્ષેણ મુખનિરોધાન્ ન જાયત એવાગ્નાવ્ ઇવ શૈત્યાનુમાનમ્. યદિ પરં બાહ્યસ્ય પ્રયોગમાત્રપર્યવસિતમ્ એવ સાધનવચનમ્, અનુમિમાનસ્યાપિ સ્ફુતો બહિર્વિષયબો(?ધે।ધો) જાયત એવ. તથાવિધસ્યાપિ મિથ્યાત્વે કઃ સમાશ્વાસઃ. નન્વ્ એવમ્ અનુમાનમ્ અનાશ્વાસનીયમ્ એવ, ન. તદભાવાત્, ઉક્તમ્ એતત્ પ્રત્યક્ષે પરિપન્થિનિ ન તત્પ્રતિપક્ષમ્ અનુમાનમ્ આત્માનં લભેત શ્રૌત ઇવ વિનિયોગે લૈઙ્ગિકઃ. સાધનવાક્યે ત્વ્ અયોગ્યાન્વયપદસન્નિકર્ષાદ્ વન્ધ્યાસુતવાક્યવત્ સંસર્ગજ્ઞાનં ભ્રાન્તિર્ એવ. ન તુ કસ્યચિદ્ લૈઙ્ગિકં સ્તમ્ભાદિષ્વ્ અભાવજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે. નનુ વ્યાપ્તં પ્રત્યયત્વમ્ અનાલમ્બનત્વેન. વ્યાપ્યાચ્ ચ જ્ઞાતસમ્બન્ધસ્ય વ્યાપકજ્ઞાનં નોત્પદ્યત ઇતિ{2,42}હઠ એવાયમ્. ન. વ્યાપ્તિભઙ્ગાત્. સંવિદન્ન્ એવ હિ વ્યાપ્તિમ્ અબાધિતેન પ્રત્યક્ષેણ સર્વદેશકાલાદિભાવિના ન પ્રત્યયત્વપ્રયુક્તં મિથ્યાત્વમ્, અપિ તુ પૂર્વોક્તહેતુદ્વયપ્રયુક્તમ્ ઇતિ નિશ્ચિનોતિ. તદ્ ઇદમ્ ઉક્તમ્ -- અન્યતસ્ તુ સ્વપ્નપ્રત્યયસ્ય મિથ્યાભાવો વિસંવાદાદ્ અવગમ્યતે ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[704] કેષાં મ
[705] ત (ખ)
કથં પુનર્ અત્ર પ્રત્યક્ષબાધઃ. પ્રત્યક્ષં હિ ગ્રાહ્યમ્ અન્તરેણાત્માનમ્ અલભમાનં તન્માત્રમ્ અવસ્થાપયતિ ન બાહ્યમ્. કિં હિ તસ્ય બાહ્યેન વિના ન સિધ્યતિ. ગ્રાહ્યશ્ ચ સ્વાંશો બૌદ્ધૈર્ અભ્યુપગત એવ. અતો ન બાહ્યાપહ્નવે પ્રત્યક્ષત્વાદિવિરોધઃ. અત આહ -- શક્ષ્યામ ઇતિ દ્વયેન. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- શૂન્યવાદે હિ પ્રત્યક્ષસ્ય સ્વાંશગોચરત્વં નિરાકરિષ્યામ એવ. તન્નિરાકરણે ચ બાહ્યવિશેષણોપાદાનમ્ અનર્થકમ્ એવ, તદ્વ્યતિરિક્તગ્રાહ્યાન્તરાસમ્ભવાત્. અતો ઽનાલમ્બનપક્ષો ગ્રાહ્યમાત્રનિવારણ એવ ભવતિ. પ્રત્યક્ષાદેઃ સ્વાંશનિરાકર(ણા)દ્ બાહ્ય એવ વિષયો ઽવશિષ્યતે. અતો બાહ્યવિશેષણેન વિના ગ્રાહ્યમાત્રાપહ્નવે ભવતિ પ્રત્યક્ષાદિભિઃ પક્ષબાધઃ. સત્ય્ અપિ કથઞ્ચિદ્ બાહ્યવિશેષણે પ્રત્યક્ષાદેર્ અપિ બાહ્યવિષયાવશેષાત્ તન્નિષેધં કુર્વાણસ્ય વાદિનસ્ તૈઃ પ્રત્યક્ષાદિભિઃ પક્ષબાધનં ભવેત્. પૂર્વં તુ પ્રત્યક્ષગ્રહણમ્ ઉપલક્ષણાર્થં સર્વપ્રત્યક્ષાદિવિરોધ એવ ત્વ્ અનાલમ્બનાનુમાનસ્ય દર્શયિતવ્ય ઇતિ

યત્ તુ સુપરિનિશ્ચયેન બાહ્યાલમ્બનસમ્બન્ધઃ પ્રસિદ્ધઃ. કિં તદુપન્યાસેનેત્ય્ ઉક્તમ્, અત આહ -- સુનિશ્ચયેને તિ. ઉક્તમ્ ઇદમ્ અસ્માભિર્ નાયમ્ અનુમાનપ્રયોગ ઇતિ, કિન્ ત્વ્ અનુમાનેન જાગ્રત્પ્રત્યક્ષધિયાં સ્વપ્નધીસામાન્યં મન્યમાનસ્ય તદ્વૈષમ્યપ્રદર્શનાર્થં સુપરિનિશ્ચિતત્વાભિધાનમ્. સુપરિનિશ્ચિતા એતે{2,43}પ્રત્યયા બલીયાંસઃ. નૈષુ પરિપન્થિષ્વ્ અનુમાનમ્ આત્માનં લભતે. એતસ્માદ્ અનુમાનાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

એતદ્ એવ પ્રપઞ્ચયતિ -- દુષ્ટજ્ઞાને તિ. દુષ્ટેનાસુપરિનિશ્ચિતેન ગૃહીતો ઽર્થઃ પ્રતિષેધમ્ અર્હતિ નેતર ઇતિ. ગૃહીતમાત્રબાધે તુ બહવઃ સાધનદોષા ભાષ્યકારેણાન્તર્ણીતાઃ. તાન્ પ્રતિપાદયિષ્યન્ પક્ષાભાવં તાવદ્ આહ -- ગૃહીતે તિ. યદિ ગૃહીતમાત્રં મિથ્યેત્ય્ ઉચ્યતે, તદા યો ઽયં નિરાલમ્બનાઃ પ્રત્યયા ઇતિ સ્વપક્ષઃ સો ઽપિ ગૃહીતત્વાન્ મિથ્યા સ્યાત્. અતઃ શક્યં વક્તું પક્ષ એવાસ્મિન્ ભવત્સાધને નાસ્તીતિ

અપિ ચ, નિરાલમ્બનત્વેન વિશિષ્ટાઃ પ્રત્યયાઃ સાધ્યન્તે. તદ્ ઇહ વિશેષણવિશેષ્યભેદાવગ્રહસ્યાપિ મિથ્યાત્વાન્ ન વિશેષણવિશેષ્યયોર્ વિવેકઃ સિધ્યતિ, તદભાવાચ્ ચ વક્તું શક્યમ્ અપ્રસિદ્ધવિશેષણવિશેષ્યઃ પક્ષો ઽપ્રસિદ્ધાન્યતરો વેતિ. તદ્ એતદ્ આહ -- અગ્રાહ્યત્વાચ્ ચે તિ. અન્યતરસ્ય વા અસિદ્ધિર્ વક્તવ્યેત્ય્ અર્થઃ.
દૂષણાન્તરમ્ આહ -- વક્તૃશ્રોત્રોર્ ઇતિ. પઞ્ચધા સ્વવાગ્વિરોધઃ. અભિધોચ્ચારણધર્મધર્મ્યુભયોક્તિભિઃ. તદ્ ઇદમ્ ઉભયોક્ત્યા સ્વવાગ્વિરોધઃ. દ્વયોર્ અપિ વિશેષણવિશેષ્યયોર્ નિરાલમ્બનત્વપ્રત્યયયોર્ યદ્ વક્તુઃ શ્રોતુશ્ ચ જ્ઞાનં જાયતે, તદ્ અપિ પ્રત્યયત્વાદ્ અનાલમ્બનમ્ ઇતિ પક્ષો ન સિધ્યતીતિ, તત્સાલમ્બનત્વે ચાનૈકાન્તિકત્વાન્ ન પ્રત્યયાનામ્ અનાલમ્બનત્વં ભવેત્. સો ઽયમ્ ઉભયોક્ત્યા સ્વવાગ્વિરોધ ઇતિ

{2,44} દૂષણાન્તરમ્ આહ -- સમ્ભવો ન ચે તિ. એવં હિ વિકલ્પનીયમ્. કિં નિરાલમ્બનત્વં ધર્મિણો ભિન્નમ્ અભિન્નં વા. ન તાવદ્ અભિન્નં વિશેષણમ્ અર્હતિ. ન ચ ભેદગ્રાહિણો જ્ઞાનસ્ય મિથ્યાત્વાદ્ ભેત્તુમ્ અર્હતીતિ. ઉપસંહરતિ -- તસ્માદ્ ઇતિ

બૌદ્ધાનાં પ્રત્યવસ્થાનમ્ આહ -- નિરાલમ્બનતે તિ. એવં હિ મન્યન્તે -- વસ્તુનિ વ્યતિરેકાદિવિકલ્પો યુક્તઃ નાવસ્તુનિ. યથાહુઃ -- વસ્તુન્ય્ એષ વિકલ્પઃ સ્યાદ્ ઇતિ. ન ચાલમ્બનપ્રતિષેધો વસ્તુનઃ કિં તદ્વ્યતિરેકાદિપ્રશ્નેનેતિ

દૂષણા[706]ન્તરમ્ આહ -- યદી તિ ત્વમ્ અન્તેન. યદિ તાવદ્ અવસ્તુ, કથં તદ્ અસ્માન્ પ્રતિબોધયિતુમ્ ઇચ્છા ભવતઃ. સ્વયં વા તદ્વિષયા બુદ્ધિઃ. ન હ્ય્ અવસ્તુ બુદ્ધિવિષયો ભવતિ. તદ્વિષયત્વે ચ વસ્તુત્વાપાતાત્. અર્થક્રિયાલક્ષણત્વાચ્ ચ સત્ત્વસ્ય. તલ્લક્ષણત્વાચ્ ચ વસ્તુત્વસ્યેતિ. યદિ તૂચ્યતે - યદ્ય્ અપિ નિરાલમ્બનત્વં નામ ન કિઞ્ચિત્ પરમાર્થતો ઽસ્તિ. તથાપિ તત્સત્ત્વં કલ્પયિત્વાનુમાનવ્યવહારઃ ક્રિયતે પ્રતિમાયામ્ ઇવ દેવતાત્વમ્ આરાધનાદિવ્યવહાર ઇતિ. તદ્ અયુક્તમ્. અસતઃ કલ્પનાયોગાત્. અન્યત્ર પ્રસિદ્ધસદ્ભાવા હિ વિષ્ણ્વાદ્યા દેવતા યુક્તં[707]યદ્ અન્યત્ર કલ્પ્યન્તે. અત્યન્તાપ્રસિદ્ધસદ્ભાવં ત્વ્ અનાલમ્બનત્વં ન ગગનકુસુમાદિવત્ કલ્પનામ્ અર્થતિ. તદ્ એતદ્ આશઙ્કયા સહાહ -- કલ્પિતે તિ

__________નોતેસ્__________
[706] ણમ્ આ
[707] ક્તા (ખ)
{2,45} અપિ ચ કેયં કલ્પના. યદિ જ્ઞાનં, કિં તેન જ્ઞાયતે. યદિ નિરાલમ્બનત્વમ્, તત્ તર્હિ કલ્પના જ્ઞાનોત્પત્તૌ વ્યાપ્રિયમાણા કથમ્ અવસ્તુ ભવિષ્યતિ. અર્થક્રિયાકારિત્વમ્ એવ હિ વસ્તુત્વં, જ્ઞાનોત્પાદનમ્ અપિ ચાર્થક્રિયેત્યભિપ્રાયેણાહ -- કૢપ્તાવ્ ઇતિ. અત્ર ચોદયતિ -- કથમ્ ઇતિ. યદ્ય્ અવસ્તુ ન સાધ્યં, કથં તર્હિ ભવતામ્ અપિ મેઘાભાવેન વૃષ્ટ્યભાવઃ સાધ્યત ઇતિ. પરિહરતિ -- વસ્ત્વ્ ઇતિ. ભવેદ્ એવં યદ્ય્ અભાવો ન વસ્તુ સ્યાત્. સ વસ્ત્વ્ ઇત્ય્ અભાવપરિચ્છેદે વક્ષ્યતે. યદ્ય્ અપિ ચાભાવો ન વસ્તુશબ્દવાચ્યઃ લોકવિરોધાત્, તથાપિ નાસૌ નિસ્સ્વભાવઃ. પ્રખ્યાયતે હ્ય્ અસૌ સ્વસંવેદ્યેન ભાવાતિરેકિણા રૂપેણ. અતો ઽર્થક્રિયાયા એવ ઘટિષ્યત ઇતિ ન કિઞ્ચિદ્ અનુપપન્નમ્ ઇતિ

કિઞ્ ચેદમ્ અપિ ચાત્ર વિકલ્પનીયં - યો ઽયં ધર્મિણો નિર્દેશકઃ પ્રત્યયશબ્દઃ સ કિં ભાવે કર્તરિ કરણે વા વ્યુત્પદ્યતે, કર્મણિ વા. પૂર્વોક્તેષુ તાવત્ કલ્પેષુ વિરોધઃ, અકર્મકપ્રત્યયાસમ્ભવાત્. ન હિ પ્રતીતિર્ અસ્તિ પ્રત્યેતવ્યં નાસ્તીતિ સમ્ભવતિ. તદનવષ્ટબ્ધસ્ય (?કૃ।ત)દ્રૂપસ્યાપ્રકાશાત્. એવમ્ એવ કર્તૃકરણયોર્ અપિ વાચ્યમ્. યદિ જ્ઞાનમ્ એવાર્થપ્રકાશે તજ્જન્મનિ વા કર્તૃત્વેનોપચર્યતે કરણત્વેન વા વિવક્ષાધીનત્વાત્ કારકાણાં, તથાપિ તયોઃ પ્રત્યાય્યેન કર્મકારકેણ વિનાનુપપત્તિઃ. સો ઽયં સ્વવાગ્વિરોધઃ. પ્રત્યય ઇત્ય્ ઉક્તમાત્ર એવ તત્સ્વભાવપરામર્શાત્ પ્રત્યેતવ્યાભાવઃ પ્રતિષિધ્યતે માતા મે વન્ધ્યેતિવન્માતૃત્વેન વન્ધ્યાત્વમ્. અતો ન પ્રત્યયે પક્ષીકૃતે નિરાલમ્બનત્વં સાધયિતું શક્યમ્. કર્મવ્યુત્પત્તૌ સિદ્ધસાધનમ્ એવ. તદ્ એતત્ સર્વમ્ આહ -- તથે તિ ॥
સિદ્ધસાધનં વિવૃણોતિ -- પ્રત્યાય્યસ્યે તિ. ન ખલુ જડો રૂપાદિઃ કિઞ્ચિન્નાલમ્બત ઇતિ

{2,46} કર્તૃકરણપક્ષે ત્વ્ અયમ્ અપરો દોષઃ યદ્ધર્મધર્મિવચનયોઃ શબ્દયોર્ અપિ નિરાલમ્બનત્વં પ્રતિજ્ઞાયેત. પ્રતીતે હિ કર્તા કરણં વા પ્રત્યયઃ. યથા ચ કર્તૃકરણત્વે વિવક્ષાવશાદ્ જ્ઞાને ભવતઃ, તથા શબ્દ ઇતિ. અત એવ વક્ષ્યતિ --
શબ્દાનાં કરણત્વં વા કર્તૃત્વં વા નિરૂપિતમ્ ।
ઇતિ. કિઞ્ ચેદં શબ્દયોર્ અનાલમ્બનત્વમ્ અન્યદ્ અતો ઽભિધેયાભાવાત્. તદભાવે ચ પક્ષાભાવઃ પ્રસજ્યત ઇત્ય્ આહ -- કર્તૃત્વ ઇતિ

ભાવાદિષુ વિરોધઃ સ્યાદ્ ઇતિ યદ્ ઉક્તં તદ્ વિવૃણોતિ -- પ્રત્યાય્યેન ચે તિ. કર્ત્રાદિભાવો હિ ન પ્રત્યાય્યભેદમ્ અન્તરેણ સમ્ભવતિ. અતસ્ તત્પ્રવૃત્તિનિમિત્તે પ્રત્યયશબ્દે સ્વવચનવિરોધઃ. સ ચાયમ્ અસ્માભિઃ પ્રાગ્ એવ વિવૃતઃ. વાશબ્દો ઽનન્તરવિવૃતકર્મવ્યુત્પત્ત્યપેક્ષયેતિ

યદિ ત્વ્ અવિભક્તાવયવો રૂઢિરૂપેણ પ્રત્યયશબ્દ ઉપાદીયતે, તદર્થશ્ ચ પક્ષીક્રિયતે, તથાપિ વસ્ત્વ્ અન્તરગ્રાહકસ્યૈવ વસ્તુતો ઽસ્માકં પ્રત્યયત્વેન પ્રસિદ્ધેઃ સ્વવચનવિરોધ એવ ભવેત્, તદ્ એતદ્ આહ -- અથાપી તિ. તથાપીતિ. તથાપિ સ્વવચનવિરોધ ઇતિ પૂર્વેણ સમ્બન્ધ ઇતિ. કથં સ્વવચનવિરોધઃ. અત આહ -- ગ્રાહકમ્ ઇતિ

વસ્ત્વન્તરસ્યૈવ હિ ગ્રાહ્યસ્ય ગ્રાહકમ્ આત્મધર્માખ્યં વસ્ત્વ્ એવ પ્રત્યય ઇતિ નઃ પ્રસિદ્ધમ્. અતઃ કથં તસ્યાસતિ ગ્રાહ્યે સિદ્ધિર્ ઇતિ દૂષણાન્તરમ્ આહ -- તમ્ અભ્યુપેત્યે તિ. એવમ્ અયમ્ અસાધનવાદી વક્તવ્યઃ કિં યાદ્ર્શો ઽસ્માભિઃ પ્રત્યય{2,47}ઇષ્યતે સ તથાવિધ એવાભ્યુપેત્ય ભવતા પક્ષીક્રિયતે, ન વા. તત્રાભ્યુપગમે તાવદભ્યુપેતવિરોધ ઇતિ. અપિ ચૈવં સતિ ચાપ્રસિદ્ધવિશેષ્યઃ પક્ષો ભવતિ, ત્વન્મતે બાહ્યાર્થગ્રાહિપ્રત્યયાનભ્યુપગમાદ્ ઇત્ય્ આહ -- વિશેષ્યસ્યે તિ. અતાદૃશે તુ સ્વાભિમતે પક્ષે ઽસ્માકમ્ અપ્રસિદ્ધવિશેષ્યઃ પક્ષ ઇત્ય્ આહ -- અસ્માકમ્ ઇતિ

કિઞ્ ચ યાદૃગાત્મધર્મઃ પ્રત્યયો ઽસ્માકમ્ અભિમતઃ, સ પક્ષો ભવદભિમતો ઽથવા સ્વતન્ત્રઃ. પૂર્વસ્મિન્ કલ્પે ભવતો ઽપ્રસિદ્ધવિશેષ્યતા. ઉત્તરસ્મિન્ન્ અસ્માકમ્ ઇતિ પૂર્વવદ્ એવ દર્શયિતવ્યમ્ ઇત્ય્ આહ -- આત્મધર્મે તિ. યદિ ત્વ્ અનિર્ધારિતવિશેષં પ્રત્યયમાત્રં પક્ષીક્રિયત ઇત્ય્ ઉચ્યતે, તન્ ન. તથાવિધસ્યાનિરૂપણાદ્ ઇત્ય્ આહ -- ન ચે તિ

નનુ શક્યમ્ ઇદમ્ અન્યેષ્વ્ અપિ પક્ષીકૃતેષુ વક્તું યથા -- કિમ્ આકાશગુણઃ શબ્દઃ સ્વતન્ત્રં વા દ્રવ્યં પૌદ્ગલાખ્યં વા નિત્યતયા પક્ષીક્રિયત ઇતિ. અથ તત્રાવિવક્ષિતવિશેષં શબ્દાર્થસામાન્યોપલક્ષિતં રૂપં પક્ષ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, તદ્ ઇહાપિ સમાનમ્ ઇત્ય્ અત આહ -- શબ્દે તિ. યથા શબ્દાર્થસામાન્યરૂપેણાન્યેષાં પક્ષાણાં નિરૂપણં ભવતિ, નૈવમ્ ઇહ ભવતઃ સમ્ભવતિ. અસાધારણરૂપાતિરેકિણઃ સામાન્યાત્મનો વાચ્યસ્ય ભવતામ્ અનિષ્ટત્વાદ્ ઇતિ

એવં તાવદ્ ધર્મી વિકલ્પ્ય દૂષિતઃ. ધર્મમ્ ઇદાનીં નિરાલમ્બનત્વં વિકલ્પ્ય દૂષયતિ -- નિરાલમ્બનતે તિ. સર્વથા નિરાલમ્બનત્વે સાધ્યે ઽપ્રસિદ્ધવિશેષણઃ પક્ષો ભવતિ. ન હિ સર્વથા નિરાલમ્બનત્વં નામ કિઞ્ચિદ્{2,48}અસ્તિ. સર્વત્ર દેશકાલાન્તરાવસ્થિતબાહ્યાલમ્બનાભ્યુપગમાત્. યશ્ ચ સ્વપ્નપ્રત્યયો દૃષ્ટાન્તતયોક્તઃ, સો ઽપિ ન સર્વથા નિરાલમ્બનઃ. સર્વત્ર યથાકથઞ્ચિદાલમ્બનસિદ્ધેર્ વક્ષ્યમાણત્વાત્. અતો દૃષ્ટાન્તાભાવો ઽપ્ય્ એવં સત્યાપદ્યેતેતિ

યદિ તુ ન સર્વથા નિરાલમ્બનત્વં સાધ્યતે. કિન્ તુ સાલમ્બનસ્યૈવ કેનાપિ પ્રકારેણ નિરાલમ્બનત્વમ્ અપીત્ય્ ઉચ્યતે, તદા રસાદિજ્ઞાનાનાં રૂપાદ્યાલમ્બનશૂન્યતયા સિદ્ધસાધનમ્ ઇત્ય્ આહ -- કેનચિદ્ ઇતિ

નનુ યદાકારા બુદ્ધિસ્ તન્ નાલમ્બતે ઇતિ સાધયિષ્યામઃ ન સિદ્ધસાધનં ભવિષ્યતીતિ, તદ્ એતદાશઙ્કતે -- અથે તિ. એતદ્ અપિ નિરાકરોતિ -- સ્વાકારસ્યેતિ. અભ્યુપગતો હિ ભવદ્ભિઃ સ્વાકારો બુદ્ધેર્ આલમ્બનં યદાભાસં[708]પ્રમેયં તદ્ ઇતિ વદદ્ભિઃ. અતસ્ તદાલમ્બનાભાવો ઽભ્યુપેતેનૈવ વિરુધ્યત ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[708] કારં પ્ર (ખ)
નનુ કિમ્ આપાદ્ય દૂષણોદ્ભાવનમ્. બાહ્યાનાલમ્બનત્વં હિ નઃ પક્ષઃ. તથા ચ ભાષ્યોપસ્કારે વર્ણિતમ્ એવ. અતો નાભ્યુપેતબાધ ઇત્ય્ અત આહ -- બાહ્યે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- વિકલ્પનીયમ્ ઇદં બાહ્યાનાલમ્બનત્વમ્. કિં બાહ્યમ્ ઇત્ય્ અનેન રૂપેણ નાલમ્બત ઇત્ય્ એવં સાધ્યતે, વસ્તુતો વા બાહ્યં નાલમ્બત ઇતિ. પૂર્વસ્મિન્ પક્ષે સિદ્ધસાધનમ્. પરસ્મિન્ દોષો વક્ષ્યતે. સ્તમ્ભાદિધિયો હિ સ્તમ્ભાદ્યાકારતયૈવ સ્વવિષયમ્ આલમ્બન્તે ન બાહ્યતયેતિ

{2,49} યદિ તુ સ્તમ્ભાનાલમ્બનત્વમ્ એવ સાધ્યતે, તતસ્ તદ્રૂપસંવેદનસ્ય દૃષ્ટત્વાત્ સંવિદ્વિરોધ એવેત્ય્ આહ -- તથે તિ

અત્ર ચોદયતિ -- દ્વિચન્દ્રાદિષ્વ્ ઇતિ. એવં હિ મન્યન્તે -- સમાનો ઽયમ્ અનાલમ્બનત્વાભિમતેષુ દ્વિચન્દ્રાદિબોધેષુ સંવિદ્વિરોધઃ. તત્રાપિ દ્વાવ્ એવ ચન્દ્રૌ ભાસેતે. તદપહ્નવે સ્ફુટ એવ સંવિદ્વિરોધઃ. અતઃ કેન પ્રકારેણ તેષામ્ અનાલમ્બનત્વં ભવિષ્યતીતિ. પરિહરતિ -- નેન્દ્રિયે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- યદિ વયં પ્રતિભાસવિપર્યાસાદ્ અન્યથાત્વં બ્રૂમઃ, તત એવમ્ ઉપાલભ્યેમહિ. ન ત્વ્ એવમ્. યદ્ એવ વિજ્ઞાનમ્ ઇન્દ્રિયાપ્રાપ્તમ્ અર્થં પ્રકાશયતિ તદનાલમ્બનમ્ ઇતિ નઃ સિદ્ધાન્તઃ. તથા ચ દ્વિચન્દ્રાદિજ્ઞાનમ્. તતો ઽનાલમ્બનમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. ન પુનર્દ્વિચન્દ્રાદિપ્રતિભાસાપહ્નવેન, અતો ન નઃ સંવિદ્વિરોધઃ, નચાનાલમ્બનત્વસ્યાપ્રસિદ્ધિર્ ઇતિ

નન્વ્ એવં સંવેદનાનપહ્નવે યથાવભાસમ્ અર્થસ્ય સત્ત્વાત્ સદસદ્વિવેકો ન સ્યાદ્ અત આહ -- સર્વત્રે તિ. અસ્યાર્થઃ -- ઇદં સદ્ ગ્રાહ્યમ્ ઇદમ્ અસદ્ ગ્રાહ્યમ્ ઇતિ નાયમ્ અર્થ ઇદમ્ અર્થં પ્રકાશયતિ ઇદં નેતિ. કિન્ તર્હિ. જાયમાનાયામ્ એવાર્થગોચરાયાં સંવિત્તાવ્ ઇન્દ્રિયાર્થસંયોગસદસત્ત્વતો ઽયં વિભાગઃ. યદ્ ઇન્દ્રિયસમ્પ્રયુક્તમ્ અર્થં પ્રકાશયતિ તત્ સદ્ ગ્રાહ્યમ્. વિપરીતમ્ અન્યત્. ન ચ યથાવભાસમ્ અર્થસ્ય સત્ત્વમ્. બાધકદર્શનાત્. અતો યદ્ દેશાન્તરસ્થમ્ ઇન્દ્રિયાપ્રાપ્તમ્ અર્થં ગૃહ્ણાતિ તદ્ અસદ્ ગ્રાહ્યમ્. તસ્યાર્થો નાસ્તીત્ય્ ઉચ્યતે. ક્વચિદ્ ધિ કિઞ્ચિત્ પ્રતિષિધ્યતે. ન સ્વરૂપેણૈવ કિઞ્ચિત્. ચેદં રજતમ્ ઇતિ નાયમ્ અર્થઃ{2,50} રજતં નાસ્તીતિ. અસ્તિ હિ તદ્ દેશાન્તરાદિષુ. કિન્ તુ ઇહ નાસ્તીતિ યત્રેન્દ્રિયેણ ન પ્રાપ્યતે, ઇદમ્ અસ્તીત્ય્ અપિ યદ્ એવ યત્રેન્દ્રિયેણ પ્રાપ્યતે તદ્ ઉચ્યતે. ઇહ ઘટો ઽસ્તીતિ પ્રતીતિઃ ન પુનર્ ઘટો ઽસ્તીતિ

ન ચૈષ વિભાગો બૌદ્ધસ્ય સમ્ભવતીત્ય્ આહ -- ભવત ઇતિ. ન ચ બૌદ્ધસ્યેન્દ્રિયાદીનિ સન્તિ યત્ પ્રાપ્ત્યપ્રાપ્તિનિબન્ધનં ભાવાલમ્બનાલમ્બનપ્રતિષેધૌ યુજ્યેતે ઇતિ

દૂષણાન્તરમ્ આહ -- બહિર્ભાવે તિ સાધ્યતે ન્તેન. ન હ્ય્ અનાલમ્બનજ્ઞાનવાદિનાં બહિર્ભાવો નામ કશ્ચિત્ સિદ્ધઃ, યેન વિશિષ્ટમ્ અનાલમ્બનત્વં બુદ્ધેઃ સાધ્યત ઇતિ. કિમ્ ઇતિ ન સાધ્યતે, અત આહ -- નૈષ ઇતિ. પક્ષપ્રજ્ઞાપનાર્થં હિ સાધનવચનં, નચાપ્રસિદ્ધપદાર્થવિશિષ્ટઃ પક્ષો જ્ઞાપયિતું શક્યત ઇતિ

કિં પુનઃ પક્ષો ન જ્ઞાયતે. અજ્ઞાતે વિશેષણવિશેષ્યે ચ વિશિષ્ટો ન જ્ઞાયતે. તચ્ ચોભયમ્ અપિ પ્રસિદ્ધમ્ એવેતિ કિં વિશેષણવિશેષણાપ્રસિદ્ધ્યા, અત આહ -- યથે તિ. વિશેષણાપ્રસિદ્ધાવ્ એવ કિમ્. ન તાવત્ પક્ષસિદ્ધિઃ, તથાવિધમ્ અન્યો બોધયિતું ન શક્યત ઇતિ ચેત્, સમાનમ્ ઇદં તદ્વિશેષણાપ્રસિદ્ધાવ્ અપીતિ તદ્વિશેષણાપ્રસિદ્ધૌ પક્ષો ન જ્ઞાયત ઇતિ સૂક્તમ્ ઇતિ

એતદ્ એવ પ્રપઞ્ચયતિ -- નાપ્રસિદ્ધ ઇતિ. પ્રતિજ્ઞાવાક્યાર્થો હિ{2,51}પક્ષઃ, સ ચ પદાર્થપૂર્વકઃ. અતો બાહ્યાદિપદાર્થાસિદ્ધૌ પક્ષો ન સિધ્યતીતિ

દૂષણાન્તરમ્ આહ -- પર્યુદાસ ઇતિ. (?ન।ના)વ્યતિરિક્તાલમ્બનઃ પ્રત્યયઃ, (વ્યતિરિક્તં નાલમ્બતે) ઇતિ હિ દ્વાવ્ અર્થૌ સમ્ભવતઃ પર્યુદાસપ્રતિષેધાભ્યામ્. પર્યુદાસે હિ નામયોગાન્નઞો ઽવ્યતિરિક્તાલમ્બનઃ પ્રત્યય ઇત્ય્ અર્થો ભવતિ. નિષેધે તુ આખ્યાતયો(ગાદ્) વ્યતિરિક્તં નાલમ્બત ઇતિ. ઉભયથા હિ સિદ્ધસાધનમ્. પ્રમેયત્વાદિના હિ જગતો ન ભેદમ્ આતિષ્ઠામહે. અતઃ સ્તમ્ભાદિજ્ઞાનાત્ પ્રમેયત્વાદિનાવ્યતિરિક્તં ભવતિ. અત એવાભેદાદ્ વ્યતિરિક્તં ચ ન ભવતીતિ સિદ્ધસાધનમ્ ઇતિ

કિઞ્ ચ, ઇદમ્ અપિ ચાત્ર વિકલ્પનીયં કિમ્ અત્યન્તભિન્નેન સ્તમ્ભાદિના નિરાલમ્બનત્વં સાધ્યતે, કથઞ્ચિદ્ ભિન્નેન વા. પૂર્વસ્મિન્ કલ્પે તાવત્ સિદ્ધસાધનમ્ એવેત્ય્ આહ -- યદી તિ. સિદ્ધસાધનમ્ ઇત્ય્ અતીતેન સમ્બન્ધ ઇતિ. કથઞ્ચિદ્ ભિન્નેન તુ નિરાલમ્બનત્વે સાધ્યમાને પ્રાક્ કલ્પિતેન પક્ષવિરોધઃ. ઇષ્યતે હિ કથઞ્ચિત્ કલ્પનામાત્રકલ્પિતં ભવદ્ભિર્ અપિ બાહ્યાલમ્બનમ્. અતસ્ તન્નિષેધે ભવતિ પ્રાક્કલ્પિતેન પક્ષબાધઃ. તદ્ એતદ્ આહ -- કથઞ્ચિદ્ ઇતિ

અન્યથા સિદ્ધસાધનં દર્શયતિ -- વસ્ત્વ્ ઇતિ. બુદ્ધિર્ હિ વસ્ત્વાદ્યાકારેણ જડરૂપા ન કિઞ્ચિદાલમ્બત ઇતિ સિદ્ધમ્ એવ. અસાધારણેન તુ પ્રકાશાત્મના{2,52}બાહ્યમ્ આલમ્બતે. તત્રાવિશેષિતોપાદાને શક્યં સિદ્ધસાધનં દર્શયિતુમ્ ઇતિ. નનુ ગ્રાહકાદ્ ગ્રાહ્યમ્ અભિન્નમ્ ઇતીદમ્ અત્ર નઃ સાધ્યં, તત્ર કિં નાનાવિકલ્પૈઃ. અત આહ -- ગ્રાહકાદ્ ઇતિ. ન તાવન્નિરાલમ્બનાઃ પ્રત્યયા ઇત્ય્ અયમ્ અર્થઃ ગ્રાહકાદ્ ગ્રાહ્યમ્ અભિન્નમ્ ઇતિ. એવં સત્ય્ અપિ યદ્ દ્વિશક્તિકત્વં જ્ઞાનસ્યેષ્ટં ગ્રાહ્યગ્રાહકશક્તિકં જ્ઞાનમ્ ઇતિ તદ્ વિરુધ્યતે, ગ્રાહ્યાપલાપાત્. યદ્ય્ અપિ ન બૌદ્ધૈર્ આશ્રયાતિરેકિણી શક્તિર્ ઇષ્યતે, તથાપિ શક્તિભેદદ્વારેણ દ્વ્યાત્મકત્વમ્ એવ દર્શયતીતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ઇતિ

યદિ તુ સર્વપ્રકારાસમ્ભવાન્ નિરાલમ્બનબુદ્ધ્યુત્પત્તિમાત્રમ્ એવ પ્રસાધ્યતે, તત્રાપિ ચ સિદ્ધસાધનમ્ એવ. ઉત્પદ્યતે હિ નિરાલમ્બનાઃ પ્રત્યયા ઇત્ય્ ઉક્તે નિરાલમ્બનત્વબુદ્ધિઃ. ન ત્વ્ ઇયમ્ અર્થક્રિયાયૈ સમર્થા, અનર્થકત્વાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- નિરાલમ્બને તિ

નચાનર્થકત્વમ્ એવાસ્યા ન સિદ્ધમ્ ઇતિ વાચ્યમ્. તત્સત્યત્વે હેતોર્ અનૈકાન્તિકત્વપ્રસઙ્ગાત્. અતો મૃગતૃષ્ણાદિજ્ઞાનવદ્ એવાત્માંશપર્યવસાયિની બુદ્ધિર્ ઇયમ્ અભ્યુપગન્તવ્યા. અસ્માકમ્ અપિ સર્વમિથ્યાત્વગ્રાહિપ્રત્યયમિથ્યાત્વં સિદ્ધમ્ એવેત્ય્ આવયોર્ અવિવાદાત્ સિદ્ધમ્ અનાલમ્બનબુદ્ધેર્ અનર્થકત્વમ્ ઇત્ય્ આહ -- સમ્યક્ત્વમ્ ઇતિ

એવં ચોત્પન્નાયામ્ અપ્ય્ અર્થશૂન્યાયામ્ આત્માંશપર્યવસાયિન્યામનાલમ્બનબુદ્ધૌ ચૈત્રાદિપ્રત્યયાનાં પક્ષીકૃતાનાં ધર્મતયા નિરાલમ્બનતા ન ગૃહીતા સાધનોત્થિતયા ધિયેતિ, નાનાવિષયત્વાત્ પ્રતિયોગિના નિરાલમ્બનત્વેનાનિરાકૃતા{2,53}સતી ચૈત્રાદિસ્વરૂપપર્યાલોચનયાલમ્બનપ્રાપ્તિઃ કેન વારયિતું શક્યા. સ માનવિષયોપનિપાતિનોર્ હિ વિરુદ્ધાર્થગોચરયોઃ પ્રત્યયયોર્ બાધ્યબાધકભાવો ભવતિ, યથેદં રજતં નેદં રજતમ્ ઇતિ ચાનયોઃ. ન ચેહ તથા. ચૈત્રાદિપ્રત્યયા હિ સ્વવિષયં સ્થાપયન્તિ. ન ચ તન્નિરાલમ્બનબુદ્ધિઃ પ્રતિક્ષિપતિ, અર્થાભાવાત્. સ્વાંશગોચરા હિ સા. અતો ઽસ્યાઃ સ્વાંશો વિષયઃ. ચૈત્રાદિપ્રત્યયાનાં ચ ચૈત્રાદય ઇતિ સ્પષ્ટો વિષયભેદ ઇતિ કિં કેન બાધ્યત ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તદ્ એતદ્ આહ -- ચૈત્રાદી તિ દ્વયેન ॥ 65 -- 66 ॥
કિઞ્ચ યત્ તત્ પૂર્વમ્ ઉક્તં કર્તૃત્વે કરણત્વે વા પ્રત્યયત્વે શબ્દો ઽપિ પ્રત્યયશબ્દવાચ્ય ઇતિ, તદ્ યદિ તથૈવ પ્રત્યયશબ્દો ઽપ્ય્ અત્ર પ્રતીતિકર્તૃકરણત્વાત્મના પ્રત્યયત્વેનોપાદીયતે, તત્સંવિત્ત્યાલમ્બનત્વં ચૈત્રાદીનાં વાર્યતે, ચૈત્રાદયઃ પ્રત્યયશબ્દસંવિત્ત્યાલમ્બના ન ભવન્તીતિ. તતસ્ તસ્યાચેતનત્વેન તત્સંવિત્ત્યાલમ્બનત્વં ચૈત્રાદીનાં નાસ્તિ અંશે સિદ્ધસાધનમ્ એવેત્ય્ આહ -- યદી તિ

અથ તુ બુદ્ધ્યુત્પાદનશક્તિવિરહસ્તસ્યાનાલમ્બનત્વમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે પ્રત્યયશબ્દો નિરાલમ્બન ઇતિ, કિમ્ ઉક્તં ભવતિ. ન કિઞ્ચિદ્વિષયાં બુદ્ધિમ્ ઉત્પાદયિતું શક્યત ઇતિ. તતસ્ તેનાશક્તેન પક્ષો ન બોધિત ઇતિ સાધ્યં ન સિધ્યતીત્ય્ આહ -- બુદ્ધ્યુત્પાદને તિ. સાધ્યાસિદ્ધૌ કારણમ્ આહ -- સાધનસ્યે તિ ॥
{2,54} પૂર્વાભ્યુપગમવિરુદ્ધો ઽપ્ય્ અયં પક્ષ ઇત્ય્ આહ -- ન ચે તિ ત્રયેણ. ન તાવદનભિધાયકેષુ પદેષુ સાધનવાક્યં પ્રયોગમ્ અર્હતિ. ન ચાભિધાનમ્ અર્થસમ્બન્ધાદૃતે પદાનાં સમ્ભવતિ. ન ચ સમ્બન્ધો ભેદમ્ અન્તરેણ. ન ચ ભેદઃ શબ્દાર્થગતભેદં બોધયન્ત્યા ધિયા વિના (?ન) સમ્ભવતિ. તદ્ અત્ર સાધનં પ્રયુઞ્જાનેન ભિન્નૌ શબ્દાર્થાવ્ અભ્યુપગન્તવ્યૌ. તથા સતિ પ્રાશ્નિકાઃ સભ્યા ગૃહ્ણન્તિ ચ સાવયવં સાધનવાક્યં પૃથક્ ચ પક્ષહેતુદૃષ્ટાન્તાન્ વાદિપ્રતિવાદિનૌ ચેતિ. યાવદ્ ઇદં નાવસ્થાપ્યતે ન તાવદ્ વ્યુત્થિત પ્રતિપાદનાય સાધનસ્ય પ્રયોગો ભવતિ. એતચ્ ચ સર્વમ્ અભ્યુપેત્ય નિરાલમ્બનત્વે સાધ્યમાને ભવતિ પૂર્વાભ્યુપગતવિરોધ ઇતિ ॥ 69 -- 71 ॥
આપ્તતમત્વાભિમતબુદ્ધાભિપ્રાયવિરુદ્ધો ઽપ્ય્ અયં પક્ષ ઇત્ય્ આહ -- ધર્મે તિ ભેદો ન્તેન. યાવદ્ ધિ ધર્માધર્મૌ ભિન્નૌ પરમાર્થૌ ન સિધ્યતઃ શિષ્યશ્ ચોપદેશ્યઃ આત્મા ચોપદેષ્ટા, તાવન્ ન ધર્માધર્મોપદેશો ઘટત ઇતિ. ઉપદિષ્ટાશ્ ચ ચૈત્યવન્દનાદયઃ શિષ્યેભ્યો ધર્મત્વેન બુદ્ધૈઃ. અતશ્ ચેષ્ટાદર્શનેન સર્વમ્ અનુમતં બુદ્ધાનામ્ ઇતિ તેષામ્ આશય ઉન્નીયતે. અતસ્ તદ્વિપરીતવચને ભવતિ તદભિપ્રાયવિરોધ{2,55}ઇતિ. અપિ ચ ક્વચિત્ સૂત્રવિશેષે સ્ફુટમ્ એવ તૈર્ બાહ્યાર્થો ઽભિમતઃ યદાશ્રિત્ય સૌત્રાન્તિકેન બાહ્યાર્થસદ્ભાવો ઽસઙ્ગીકૃતઃ, અતસ્ તદીયાગમવિરુદ્ધો ઽપ્ય્ અયં પક્ષ ઇત્ય્ આહ -- સ્ફુટમ્ ઇતિ ॥ 72 -- 73 ॥
તથા સર્વલોકપ્રસિદ્ધમહીમહીધરોદધિનિષેધાલ્ લોકવિરુદ્ધો ઽપીત્ય્ આહ -- સર્વે તિ. અપિ ચ સર્વજ્ઞાનાનામ્ અનાલમ્બનત્વે કૃત્સ્નસાધનજ્ઞાનમિથ્યાત્વાત્ સર્વસાધનાભાવો વા યથેષ્ટં પક્ષાદિન્યૂનત્વં વા શક્યમ્ આપાદયિતુમ્ ઇત્ય્ આહ -- કૃત્સ્ને તિ. યદિ તુ ન સાધનજ્ઞાનં મિથ્યેત્ય્ ઉચ્યતે, તતઃ પક્ષાદિપ્રત્યયૈર્ એવ હેતોર્ અનૈકાન્તિકત્વમ્ ઇત્ય્ આહ -- તેષામ્ ઇતિ ॥ 74 -- 75 ॥
યદિ પક્ષાદિગ્રાહિવ્યતિરિક્તા એવ પ્રત્યયા નિરાલમ્બનત્વેન પ્રતિજ્ઞાયન્તે, તતસ્ તદ્વ્યતિરેક[709]ગ્રાહિણઃ પ્રત્યયસ્ય પક્ષાદ્યવિષયત્વાન્ મૃષાત્વમ્ આપદ્યત ઇત્ય્ આહ -- તદન્યસ્યે તિ. અભ્યુપગમે દોષમ્ આહ -- તન્મિથ્યે તિ. તદન્યપ્રત્યયમિથ્યાત્વે હિ યત્ તેન પક્ષાદિપ્રત્યયવ્યતિરેકગ્રાહિણા ગૃહીતં તન્મિથ્યેતિ સર્વમિથ્યાત્વમ્ આપદ્યત ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[709] કિ (ક)
કથં ન સિધ્યત્ય્ અત આહ -- સ્તમ્ભે તિ. વ્યતિરેકગ્રાહિપ્રત્યયમિથ્યાત્વે હિ ન સ્તમ્ભાદિજ્ઞાનેભ્યઃ સાધનજ્ઞાનસ્ય કશ્ચિદ્ વિશેષઃ. તદ્વદ્ એવ તુ સાધનજ્ઞાનમ્ અપિ મિથ્યા ભવેદ્ ઇતિ. એતદ્દોષપરિહારાર્થં તુ વ્યતિરેકગ્રાહિપ્રત્યયવ્યતિરિક્તા{2,56}એવ પ્રત્યયા યદિ પક્ષીક્રિયન્તે, તતો વ્યતિરેકગ્રાહિપ્રત્યયવ્યતિરેકગ્રાહિણસ્ તદ્વ્યતિરેકાન્ મિથ્યાત્વપ્રસક્તૌ સર્વપૂર્વાસિદ્ધિઃ, પુનર્ અપિ તદન્યવિશેષણે ઽનવસ્થા. યત્રૈવ તુ પરઃ ક્વચિદ્ અવતિષ્ઠતે તન્મિથ્યાત્વાત્ પૂર્વપૂર્વાભાવો દર્શયિતવ્ય ઇત્ય્ આહ -- યાવદ્ ઇતિ. કિઞ્ચાદ્યપક્ષાત્ પ્રભૃતિ ય એતે તદન્યપ્રતિજ્ઞાદિભિઃ પક્ષા દર્શિતાઃ, તેષુ સર્વેષુ વિરુદ્ધાવ્યભિચારિત્વમ્ અનુમાનવિરોધો વેત્ય્ આહ -- વિરુદ્ધે તિ ॥ 77 -- 78 ॥
કથમ્ એતદ્ ઉભયમ્ ઇત્ય્ આહ -- ઇત્થમ્ ઇતિ. ઇત્થં વક્ષ્યમાણપ્રકારેણ. અત્ર પ્રતિસાધનં વક્તવ્યમ્ ઇતિ. તદ્ એવ પ્રતિસાધનં દર્શયતિ -- બાહ્યે તિ. બાહ્યાર્થાલમ્બના બુદ્ધિર્ ઇતિ ધીર્ ધર્મિણી. સમ્યગ્ ઇતિ સાધ્યો ધર્મઃ, બાધકાપેતબુદ્ધિત્વાત્, સ્વપ્નજ્ઞાનાદિબાધબુદ્ધિવત્. ઇદં ચ પ્રસિદ્ધાવયવત્વેન નિરાલમ્બનાનુમાનાદ્ બલવદ્ ઇતિ તસ્યાનુમાનબાધો ભવતિ. યદિ તુલ્યબલત્વમ્ એવ મન્યતે, તતો વિરુદ્ધાવ્યભિચારિત્વમ્ ઇતિ વિવેકો દર્શયિતવ્યઃ. (સ્વાર્થિકસ્ ત્વ્ ઇતિ?) યદિ તુ સ્વપ્નાદિબાધબુદ્ધિર્ અપિ મિથ્યેતિ બ્રૂયાત્, તતસ્ તેષામ્ અબાધિતત્વાદ્ અસત્યત્વે દૃષ્ટાન્તાભાવ ઇત્ય્ આહ -- સાપી તિ ॥ 79 -- 80 ॥
કિઞ્ચ ભિન્નં જ્ઞાનમાત્રં ક્ષણિકમ્ ઇતિ યા બુદ્ધયઃ તાઃ સમ્યઙ્ મિથ્યા વા, સત્યત્વે તાવદનૈકાન્તિકત્વમ્ ઇત્ય્ આહ -- વિજ્ઞાને તિ. તન્મિથ્યાત્વાભ્યુપગમે{2,57}તુ સવિશેષણપક્ષીકૃતજ્ઞાનાભાવાત્ પક્ષબાધ ઇત્ય્ આહ -- તન્મિથ્યે તિ

એવં ચાસતિ જ્ઞાને શૂન્યતાપ્રમાણાર્થ ઇતિ કો બદ્ધઃ કો વા મુક્તો ભવેત્. તદ્ એતદ્ આહ -- તથે તિ. મોક્ષયન્તો ઽપિ પ્રવ્રજ્યાદિર્ એવં સતિ વિફલસ્ તપસ્વિનામ્ ઇત્ય્ આહ -- તત ઇતિ

યદિ તૂચ્યતે -- સવિકલ્પકેન જ્ઞાનમાત્રપક્ષો વ્યવસ્થાપ્યતે સર્વવિકલ્પાનાં મિથ્યાત્વાદ્, નિર્વિકલ્પકેન ત્વાત્માનં લભત ઇતિ. તદ્ અયુક્તમ્. ન હિ જ્ઞાનમાત્રં વિશ્વં ક્ષણિકા ભાવા ઇત્ય્ આદિ નિર્વિકલ્પકેન કસ્યચિત્ પ્રતિભાતિ. અનુમાનેન ત્ય્ એવઞ્જાતીયકા અર્થાઃ સાધ્યન્તે. તચ્ ચ સવિકલ્પલત્વાન્ મિથ્યૈવેતિ જ્ઞાનાસ્તિત્વાદિપક્ષો દુર્લભઃ. અતો યુક્તં મોક્ષયત્નસ્ય વૈફલ્યમ્ ઇત્ય્ આહ -- વિકલ્પે તિ સાર્થેન. અત્ર ચ નિર્વિકલ્પકસત્યત્વે સ્તમ્ભાદિધિયામ્ અપિ તથાવિધાનાં સત્યત્વાપત્તેર્ ન બાહ્યાર્થાભાવઃ સિધ્યતીતિ વક્તવ્યમ્. તદુપેક્ષ્યૈવોત્તરવિભવાત્ પરિહારાન્તરમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ

અપિ ચ યોગિભ્યો ઽર્વાચામ્ અસ્મદાદીનાં સર્વમ્ એવ જ્ઞાનં કલ્પનાસ્પદમ્ ઇતિ મિથ્યાજ્ઞાનમ્ એવ. ન હિ પ્રધાનં જગત્કારણં પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વમ્ ઇત્યાદિજ્ઞાનેભ્યો જ્ઞાનમાત્રં જગત્ ક્ષણિકાઃ સર્વે ભાવા ઇત્યાદિપ્રત્યયાનાં કશ્ચિદ્વિશેષો દૃશ્યતે.{2,58}સર્વસ્ય સવિકલ્પકત્વેન મિથ્યાભ્યુપગમાત્. અતો ગૃહ્યમાણવિશેષેષુ તીર્થકરપ્રવાદેષુ યો ઽયં સાઙ્ખ્યાદિસિદ્ધાન્તપરિવર્જનેન બૌદ્ધસિદ્ધાન્ત એકસ્મિન્ પક્ષપાતઃ, તત્ર ન કશ્ચિદ્ધેતુર્ ઉપલભ્યતે. ન ચ કલ્પનાસ્પદત્વા[710]વિશેષે ઽપિ અર્થસદસદ્ભાવકૃતમ્ ઇન્દ્રિયસાન્નિધ્યવિપ્રકૃષ્ટકૃતં વા સમ્યઙ્મિથ્યાત્વં સમ્ભવતિ. સર્વકલ્પનાનામ્ અસદર્થત્વાત્. સર્વબાહ્યાપલાપે ચાસ્ય વિભાગસ્ય દુર્લભત્વાત્. તદ્ એતદ્ આહ -- સર્વં ચે તિ દ્વયેન

__________નોતેસ્__________
[710] ત્વ (ખ)
અપિ ચ બુદ્ધીનાં મિથ્યાત્વં મૃગતૃષ્ણાદિજ્ઞાનેષુ બાધકેન વ્યાપ્તમ્ ઉપલબ્ધમ્. ન ચ જાગ્રદ્બુદ્ધયો બાધ્યન્તે. અતો વ્યાપકનિવૃત્ત્યા વ્યાપ્યનિવૃત્તિર્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- મૃષાત્વમ્ ઇતિ

વિનાપિ બાધકં મૃષાત્વાભ્યુપગમે ક્ષણભઙ્ગાદિપ્રત્યયમિથ્યાત્વાદ્ અવ્યવસ્થેત્ય્ આહ -- બાધાદ્ ઇતિ. અપિ ચ સમ્યઙ્ મિથ્યેતિ ચ પ્રતિયોગિસાપેક્ષમ્. કિઞ્ચિદ્ ધિ સમ્યગપેક્ષ્યેતરન્મિથ્યા ભવતિ, મિથ્યા ચ કિઞ્ચિદ્ અપેક્ષ્ય પરં સત્યમ્. તવ તુ સર્વમિથ્યાત્વાભ્યુપગમે કિંકૃતઃ સમ્યઙ્મિથ્યાત્વવિભાગઃ. અસ્માકં તુ જાગ્રજ્જ્ઞાનમ્ એવ સત્યં પ્રતિયોગ્ય્ અપેક્ષ્ય સ્વપ્નાદિજ્ઞાનં મિથ્યા ભવતીતિ યુક્તં, તદ્ એતદ્ આહ -- પ્રતી તિ

ન કેવલં સ્વપ્નાદિજ્ઞાનાનાં પ્રતિયોગ્યભાવાન્ મિથ્યાત્વં ન સિધ્યતિ, જાગ્રજ્જ્ઞાનાનામ્ અપિ શોભનાભિધાનસત્યપ્રતિયોગ્યભાવાન્ મિથ્યાત્વં ન સિધ્યતીત્ય્ આહ -- ન ચે તિ

{2,59} જાગ્રજ્જ્ઞાનપ્રતિયોગ્યપેક્ષયા સ્વમતે સ્વપ્નાદિધિયાં મિથ્યાત્વમ્ ઉક્તમ્. તત્રૈવોપપત્તિમ્ આહ -- સ્વપ્ને તિ. સ્વપ્નાદિપ્રત્યયવિધર્માણો હિ જાગ્રત્પ્રત્યયાઃ. સર્વલોકપ્રસિદ્ધા હિ તે. સ્વપ્નસ્ તુ કસ્યચિદ્ એવ નિદ્રાક્રાન્તાન્તઃકરણસ્ય ભવતિ. અતો યથા તદ્બાધકે પ્રત્યયે સાર્વલૌકિકે સ્વપ્નાદિપ્રતિયોગિત્વમ્ એવમ્ અન્યેષામ્ અપિ જાગ્રત્સ્તમ્ભાદિજ્ઞાનાનાં તત્પ્રતિયોગિત્વં, તદપેક્ષયા ચ સ્વપ્નાદિધિયાં મિથ્યાત્વમ્ ઇતિ

અત્ર ચોદયતિ -- યોગિનામ્ ઇતિ. સત્યં પ્રતિયોગિસાપેક્ષં મિથ્યાત્વં, જાગ્રદ્બુદ્ધીનામ્ અપિ ભાવનાબલનિષ્પન્નપ્રતિયોગિજ્ઞાનાપેક્ષયા મિથ્યાત્વં ભવિષ્યતિ. સત્યા હિ સા વિગલિતનિખિલકલ્મષસ્ય સ્ફુટાવિકલ્પપ્રકાશા જાયતે. અતો યુક્તં તદપેક્ષયા સાંસારિકજ્ઞાનાનાં મિથ્યાત્વમ્ ઇતિ

નનુ કસ્યચિદ્ એવ ભાવનાપ્રકર્ષકાષ્ઠાપ્રાપ્તસ્ય યોગિનો જાગ્રદ્બુદ્ધિપરિપન્થિની બુદ્ધિર્ આવિર્ભવતિ. તાસ્ તુ સર્વલોકપ્રસિદ્ધા એવેત્ય્ ઉક્તમ્. અતઃ કથમ્ એકદેશભુવા જ્ઞાનેન સાર્વલૌકિકાઃ પ્રત્યયા બાધ્યન્તે, અત આહ -- પ્રાપ્તાનામ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- તાવદ્ એવ હિ સંસારિણો ન બાધં મન્યન્તે, યાવન્ ન બુદ્ધભૂમિમ્ અધિરોહન્તિ. પ્રાપ્તતદ્ભૂમયસ્ તુ સર્વ એવ પ્રાણભૃતો બાધં મન્યન્તે. અતો ન બહ્વલ્પવિષયતયા કશ્ચિદ્ વિશેષ ઇતિ સિદ્ધં યોગિજ્ઞાનેન પ્રતિયોગિના જાગ્રદ્બુદ્ધીનાં મિથ્યાત્વમ્ ઇતિ

અત્ર દૂષણમ્ આહ -- ઇહે તિ

{2,60} ન તાવદ્ વયમ્ અદ્યત્વે કસ્યચિજ્જાગ્રદ્બુદ્ધિપરિપન્થિનં પ્રત્યયમ્ ઉપલભામહે. યોગિનસ્ તુ કિં ભવિષ્યતિ ન વેતિ ન નઃ પ્રમાણં ક્રમત ઇતિ. વિનૈવ તુ પ્રમાણેન યોગિજ્ઞાને પ્રતિયોગિનીષ્યમાણે શક્યમ્ અસ્માકમ્ અપિ વક્તુમ્. અસ્મદીયાનાં યોગિનાં ત્વદ્[711]ઉક્તપ્રતિયોગિની વિપરીતા વા બાધબુદ્ધિર્ ભવિષ્યતિ સ્વાચ્છન્દ્યે હિ નિયામકાભાવાદ્ ઇત્ય્ આહ -- યોગિનામ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[711] નુ (ક)
બૌદ્ધોક્તજ્ઞાનમાત્રપક્ષવિધર્મવિવિધવિષયોપદર્શનેન પ્રતિયોગિની સાક્ષાદ્ એવ વા નૈતદ્ એવમ્ ઇતિ પ્રતિક્ષેપાત્ તદ્વિષયવિપરીતેતિ. ન ચૈવમ્ આવયોર્ અવિશેષ ઇતિ વક્તવ્યમ્. અનુમાનેન હિ વયં યોગિબુદ્ધીનામ્ ઈદૃશત્વમ્ ઉપપાદયામઃ. ય એવ હિ કશ્ચિત્ પ્રમાતા ગૃહીતસ્ તેનૈવ દૃષ્ટાન્તેન યોગિનામ્ અપિ બહિર્વિષયબોધો ઽનુમીયતે. સર્વસ્યાદ્યતનસ્ય ગ્રહીતુર્ બહિર્વિષયબોધાત્. જ્ઞાનમાત્રં તુ નિર્મુક્તાખિલનીલાદિવિભાગમ્ અવયન્તિ યોગિન ઇત્ય્ અદૃષ્ટાન્તઃ, તદ્ એતદ્ આહ - ઈદૃક્ત્વે તિ. ભવતિ ચાત્ર (પ્રયોગઃ.) યોગિનસ્ ત્વદુક્તવિપરીતબુદ્ધિમન્તઃ, બોદ્ધૃત્વાદ્ અદ્યતનબોદ્ધૃવદ્ ઇતિ

નનુ યોગિનાં જાગ્રદ્બુદ્ધિપ્રતિયોગિની બુદ્ધિર્ ઉત્પદ્યત ઇતિ ન પ્રમાણં ક્રમત ઇતિ યદ્ ઉક્તં[712]તદ્ અયુક્તમ્, કથમ્ અનુમાને જીવતિ તદપ્રમાણકમ્ ઇતિ શક્યમ્ અભિધાતુમ્. એવં હ્ય્ અત્રાનુમીયતે -- જાગ્રદ્બુદ્ધયઃ સપ્રતિયોગિન્યો બાધ્યા વા, બુદ્ધિત્વાન્મૃગતૃષ્ણાદિબુદ્ધિવદ્ ઇતિ, તદ્ એતદ્ આહ -- અથે તિ. પ્રતિયોગિતાબાધ્યત્વે પ્રાગ્ એવ વ્યાખ્યાતે ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[712] ક્તં ક (ખ)
એતદ્ અપિ દૂષયતિ -- ઇષ્ટમ્ ઇતિ (બાધ્ય)ત્વમ્ અન્તેન. સત્યં જાગ્રદ્બુદ્ધીનાં હિ મૃગતૃષ્ણાદિબુદ્ધયઃ પ્રતિયોગિન્યઃ, એતદપેક્ષયાસાં સત્યત્વાવગતેઃ.{2,61}અતઃ સિદ્ધસાધનં, બાધ્યત્વમ્ અપિ સિદ્ધમ્. બુદ્ધિરૂપેણ હિ સત્યબુદ્ધયો ઽપિ ન મિથ્યાબુદ્ધિભ્યો ભિદ્યન્તે. અતઃ તાસુ બાધ્યાસુ તા અપિ બાધ્યા ભવન્તીતિ વાક્પ્રવૃત્તિર્ ઇતિ. અન્યથા સિદ્ધસાધનં દર્શયતિ -- ગ્રાહ્યે તિ. સત્યબુદ્ધીનાં ગ્રાહ્યાદ્ અન્યદ્ ગ્રાહ્યાન્તરં મિથ્યાબુદ્ધીનાં, તસ્મિન્ બાધ્યમાને સર્વેષાં ગ્રાહ્યત્વેનાભેદાત્ સત્યધીગ્રાહ્યમ્ અપિ બાધિતમ્ એવ ભવતિ. અપિ ચ યાન્ય્ એવ યોગિજ્ઞાનાનિ જાગ્રદ્ધિયાં બાધકાનીષ્યન્તે, તૈર્ એવ હેતોર્ અનૈકાન્તિકત્વમ્ ઇત્ય્ આહ -- બાધકૈર્ ઇતિ. તદન્યવિશેષણોપાદાને ચ પૂર્વવદ્ અનવસ્થા વાચ્યેત્ય્ આહ -- તદન્યત્વ ઇતિ

વિશેષવિરુદ્ધશ્ ચાયં હેતુર્ ઇત્ય્ આહ -- મિથ્યે તિ સાર્ધેન. સ્વપ્નાદિબુદ્ધીનાં હિ મિથ્યાભૂતાઃ સંસારિબુદ્ધયઃ પ્રતિયોગિન્યો દૃષ્ટા ઇતિ પ્રતિબન્ધબલેન બુદ્ધિત્વેન હેતુના જાગ્રદ્બુદ્ધીનાં મિથ્યાધીપ્રતિયોગિત્વમ્ એવ સાધ્યતે. તત્ર યઃ પ્રતિયોગિનીનાં ધિયાં સત્યત્વં વિશેષ ઇષ્ટઃ, સ બાધ્યતે. તથા રાગાદિક્ષયનિમિત્તાસૌ યોગિનામ્ અધિગતિર્ ઇતિ યઃ પ્રતિયોગિન્યા યોગિબુદ્ધેર્ વિશેષ ઇષ્ટઃ, તસ્ય સર્વસ્ય બાધાદ્ ભવતિ વિશેષવિરુદ્ધો હેતુર્ ઇતિ. અયં ચ ધર્મવિશેષબાધાદ્ વિરોધો ઽનુસન્ધાતવ્ય ઇતિ

દૂષણાન્તરમ્ આહ -- મહાજનસ્યે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- શક્યતે હિ પ્રતિસાધનં વક્તું, જાગ્રદ્બુદ્ધયઃ સત્યાઃ ઇદાનીં મહાજનસ્યાબાધાત્ પરાભિમતયોગિબાધબુદ્ધિવદ્ ઇતિ. ઇદં ચ યદિ બાધ્યત્વાનુમાનેન તુલ્યબલં તતઃ સપ્રતિસાધનમ્. અથ તુ પ્રસિદ્ધાવયવત્વેન બલવત્ તતો ઽનુમાનબાધ{2,62}ઇતિ પ્રાગ્ અપ્ય્ ઉક્તમ્ એવ. સર્વથા તાવત્ પરસાધનં પ્રતિબધ્નાતીત્ય્ અત્ર તાત્પર્યમ્. યોગિજ્ઞાનેન બાધાદ્ ધેતોર્ અસિદ્ધિર્ મા ભૂદ્ ઇતિ ઇદાનીમ્ ઇત્ય્ આહ. યોગિનાં બાધબુદ્ધેર્ અપ્ય્ અનાગતાયા મહાજનેનાબાધાદ્ વ્યાપ્તિસિદ્ધિર્ ઇતિ

મૂલસાધને ચ યે ધર્માદિવિકલ્પૈર્ દોષા ઉક્તાઃ, તે ઽપ્ય્ અત્રાનુમાને ઽનુસન્ધાતવ્યા ઇત્ય્ આહ -- પૂર્વે તિ. એવં પુનસ્ તત્પાતનિકાં કૃત્વા તત્રૈવ દૂષણાન્તરમ્ આહ -- તસ્ય ચે તિ. તસ્ય ચ પૂર્વસાધનસ્યાધુના દોષાન્તરમ્ અભિદધ્મહે. ધર્મધર્મિણૌ વિકલ્પ્ય દૂષિતૌ. હેતુર્ અપિ તસ્યોભયસિદ્ધો નાસ્તિ, સાધ્યાભેદાત્. ન હિ પ્રત્યય એષ સાધ્યે સ એવ હેતુર્ વાચ્યો ભવતિ, પ્રતિજ્ઞાર્થૈકદેશત્વાત્. અતો હેતુશૂન્યં સાધનમ્ ઇતિ. નનુ સામાન્યસ્ય હેતુતયા પક્ષૈકદેશત્વં પ્રતિક્ષિપ્તમ્ અત આહ -- સામાન્યમ્ ઇતિ. ઉક્તમ્ ઇદમ્ અસ્માભિર્ ઉભયસિદ્ધો હેતુર્ નાસ્તીતિ. ભિન્નાભિન્નં હિ પ્રત્યયત્વં તવાસિદ્ધમ્, અત્યન્તાભિન્નં ચ ન નઃ કિઞ્ચિદ્ અસ્તીતિ સિદ્ધં નોભયસિદ્ધો હેતુર્ અસ્તીતિ

સારૂપ્યાન્યનિવૃત્તિરૂપં તુ સામાન્યમ્ ઉપરિષ્ટાન્ નિષેત્સ્યત ઇત્ય્ આહ -- સારૂપ્યે તિ

ઉપસંહરતિ -- તસ્માદ્ ઇતિ. યદિ તુ મા ભૂત સામાન્યં, વિશેષ એવ{2,63}હેતુર્ ઉચ્યતે, તદ્ અયુક્તમ્. અપક્ષધર્મત્વાદ્ અન્વયાભાવાચ્ ચેત્ય્ આહ -- વિશેષયોર્ ઇતિ. દ્વાવ્ અત્ર વિશેષૌ પરિપ્લવેતે પક્ષસ્ તત્તુલ્યાપરનામા સપક્ષશ્ ચ. પૂર્વત્ર હેતોર્ અન્વયાભાવઃ. પરત્રાપક્ષધર્મત્વમ્. પૂર્વં તુ વિશેષસ્યૈવ હેતુત્વે સાધ્યાભેદાદ્ અવાચ્યત્વમ્ ઉક્તમ્. ઇદાનીં વિકલ્પ્ય દૂષણાન્તરાભિધાનમ્ ઇતિ. નનુ માભૂત્ સામાન્યવિશેષાત્મકો હેતુઃ, બુદ્ધિર્ એવ ત્વ્ અર્થશૂન્યા હેતુર્ ભવિષ્યતિ. ઉત્પદ્યતે હિ નઃ પ્રત્યયત્વાદ્ ઇત્યુક્તે ઽનર્થિકા કાચિદ્ બુદ્ધિઃ. સર્વ એવાયં હેત્વાદિવ્યવહારો બુદ્ધિમાત્રપ્રભાવિત એવેતિ સૌગતા મન્યન્તે. અત આહ -- ન ચે તિ

અત એવ દોષદ્વયાન્ નાર્થશૂન્યા બુદ્ધિર્ હેતુર્ ભવતિ. ન હિ સા બુદ્ધ્યન્તરં ધર્મઃ. ન હિ ક્ષણિકા સાધ્યાન્વયભાજનમ્ ઇત્ય્ અપ્રસિદ્ધાશ્રયશ્ ચાયં હેતુર્ વિશેષ્યગ્રાહિપ્રત્યયનિરાલમ્બનત્વેન તદપ્રસિદ્ધેર્ ઇત્ય્ આહ -- આશ્રયે તિ. અપ્રસિદ્ધવિશેષ્યં પક્ષમ્ આચક્ષાણૈર્ એવાસ્માભિર્ હેતોર્ આશ્રયાસિદ્ધતાપ્ય્ ઉક્તપ્રાયૈવેત્ય્ અર્થઃ. તથા નિરાલમ્બનતા ચેહ સર્વથા યદિ સાધ્યતે વિશેષણાપ્રસિદ્ધ્યર્થં યો વિકલ્પઃ કૃતઃ, તેનૈવ હેતોર્ વિરુદ્ધત્વં દૃષ્ટાન્તે ચ સાધ્યહીનતા દ્વે એતે બોધિતે. સર્વથા નિરાલમ્બનત્વે હિ સાધ્યે તથાવિધસ્ય કસ્યચિદ્ અસિદ્ધેર્ વ્યાપ્તિબલેન યથાકથઞ્ચિન્નિરાલમ્બનત્વં સિસાધયિષતઃ સર્વથા નિરાલમ્બનત્વવિરુદ્ધં પ્રત્યયત્વહેતુઃ સાધયતીતિ વિરુદ્ધત્વં, સ્વપ્નાદિજ્ઞાનાનામ્ અપિ સર્વથા નિરાલમ્બનત્વાભાવાત્ સાધ્યહીનો દૃષ્ટાન્તઃ. તદ્ એતદ્ આહ -- તથે તિ. સાધ્યહીનતાં પ્રપઞ્ચયતિ -- સ્વપ્ને તિ

{2,64} કિમ્ ઇતિ નેષ્યતે, અત આહ -- સર્વત્રે તિ. અસ્તિ હિ સર્વજ્ઞાનેષ્વ્ એવ દેશાન્તરાદિસ્થમ્ આલમ્બનમ્. યદ્ એવ હિ ક્વચિદ્ દેશે કાલે વા દૃષ્ટં તદ્ એવ દેશાન્તરાદૌ પ્રતીયત ઇત્ય્ એતદ્ એવાનાલમ્બનત્વમ્. ન તુ સર્વથા ગ્રાહ્યાભાવ ઇતિ. નનુ યદ્ એવ ક્વચિદ્ દેશે કાલે વાનનુભૂતપૂર્વં, તદ્ અપિ સ્વપ્નજ્ઞાને પ્રકાશતે. અતઃ કથં તસ્ય દેશાન્તરાદિસ્થબાહ્યાલમ્બનત્વમ્ અત આહ -- જન્મની તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- પૂર્વાનુભૂતગોચરા હિ મનોમાત્રસહાયા સ્વપ્નસ્મૃતિઃ. દોષવશાચ્ ચ પ્રત્યુત્પન્નબોધઃ. ન ચેહ પ્રતિનિયમઃ યદ્ એકત્ર જન્મન્ય્ અનુભૂતમ્ એવ સ્વપ્ને ઽવસીયત ઇતિ, જન્માન્તરાનુભૂતમ્ અપિ કુતશ્ચિદ્ અદૃષ્ટાદ્ મનસિ વિપરિવર્તમાનમ્ અલમ્ એવ ભવિતું ગોચરઃ સ્વપ્નાદિધિયામ્. અતો ઽસ્તિ તાવદ્ વિભ્રમાણામ્ અપિ કથઞ્ચિદ્ અવસ્થિતં બાહ્યાલમ્બનમ્. એકત્રાપિ જન્મનિ કાલાન્તર ઇત્ય્ અર્થઃ

એવમ્ અન્તઃકરણજન્મનઃ સ્વપ્નવિભ્રમસ્યાલમ્બનમ્ ઉક્તમ્. બાહ્યેન્દ્રિયજન્મનાં વિભ્રમાણામ્ ઇદાનીં બાહ્યમ્ આલમ્બનં દર્શયતિ -- અલાતે તિ ધિયો ઽન્તેન. અલાતચક્રજ્ઞાને શીઘ્રભ્રમણદૂષિતમ્ અલાતમ્ એવાલમ્બનમ્. ગન્ધર્વનગરવિભ્રમે તુ સન્નિવેશવિશેષાવસ્થિતાન્ય્ અભ્રાણ્ય્ એવ દૂરત્વાત્ પૂર્વાવગતગૃહાકારેણાલમ્બ્યન્તે. તદ્ ઇહ પૂર્વદૃષ્ટગૃહાણ્ય્ અભ્રાણિ ચ તત્સન્નિવેશવિશેષભ્રાઞ્જ્યાલમ્બનમ્. તદ્ ઇહ દ્વિપ્રકારો વિષયદોષો વિભ્રમે કારણમ્. મૃગતોયજ્ઞાને પૂર્વાનુભૂતતોયમૂષરં ચ સૂર્યરશ્મિતપ્તમ્ એવાલમ્બનમ્. ઉભયં હિ વિગાહ્ય ભ્રાન્તિર્ આત્માનં લભતે, તદન્યતરાપાયે હ્ય્ અભાવાત્. ઇહ ચાન્તઃકરણવિષયદોષાભ્યાં વિભ્રમઃ. પિપાસાદૂષિતાન્તઃકરણસ્ય હિ સૂર્યરશ્મિતપ્તમૂષરં તોયસદૃશં તદ્વદાભાતિ. શશવિષાણબુદ્ધેસ્ તુ માનસાદ્ એવ કુતશ્ચિદ્ ભ્રમનિમિત્તાજ્{2,65}જાયમાનાયા. ગવાદિદ્રવ્યાન્તરગતં વિષાણમ્ આત્મા ચ શશસ્ય કારણમ્. ઉભયભાવભાવિત્વાદ્ એકતરાપાયે ઽપિ ચાપાયાદ્ ઇતિ. નનુ શશવિષાણં નાસ્તીતિ બુદ્ધેર્ ન કિઞ્ચિદ્ આલમ્બનં ન તાવત્ શશો વિષાણં વા તત્સંયોગો વાસ્યાલમ્બનમ્. પ્રતિષેધરૂપત્વાન્ નાભાવઃ. સ્વતન્ત્રાનિર્ભાસાત્. તથા હિ -- ન વયં શશવિષાણં નાસ્તીત્યુક્તે સ્વતન્ત્રમ્ અભાવમ્ અવગચ્છામઃ. અતો ઽવશ્યમાત્માલમ્બનમ્ એવેદં નાસ્તીતિ જ્ઞાનં વક્તવ્યમ્, અત આહ -- મૌણ્ડ્યમ્ ઇતિ. અસ્ય શૃઙ્ગસ્ય નિષેધે શશશિરોમૌણ્ડ્યં કારણમ્. એતદ્ ઉક્તં ભવતિ -- યદ્ય્ અપિ સ્વતન્ત્રો ઽભાવો ન પ્રતીયતે, ભાવાશ્રયસ્ તુ પ્રતીયત એવ. અતઃ શશમૂર્ધવર્તિનો ઽવયવા ઉપર્યુપરિ હીયમાના દીર્ઘદૃઢસન્નિવેશરૂપે(?ણા।ણ)પરિણતા મૌણ્ડ્યાપરનામાનઃ શૃઙ્ગાભાવાત્મના જ્ઞાયન્તે. યદ્ ધિ યથા નિર્ભાસતે તત્ તથેઇવાલમ્બનમ્. અભાવો ઽપિ પરાધીન એવાનુભૂયમાનસ્ તથૈવાલમ્બનં ભવિષ્યતિ. જ્ઞાનં તુ સદ્રૂપં નાસ્યા નાસ્તીતિબુદ્ધેર્ આલમ્બનં ભવિતુમ્ અર્હતિ. આહ ચ --
ભાવરૂપં ચ વિજ્ઞાનં નાસ્તીતિ કથમ્ ઉચ્યતે ।
ઇતિ. યત્ તર્હ્ય્ અનાશ્રિતવિષયં શૂન્યશબ્દાજ્ જ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે તદનાલમ્બનં ભવેત્, સર્વાભાવસ્ય પ્રત્યેતુમ્ અશક્યત્વાદ્, વિશેષાપ્રકાશાચ્ ચ. અત આહ -- વસ્ત્વ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- ન સ્વતન્ત્રં શૂન્યજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે કિઞ્ચિદ્ ધિ કેનચિત્ શૂન્યમ્ અવસીયતે. ગૃહં ચૈત્રેણ જગદ્ વન્ધ્યાસુતેન. અતઃ કેવલગૃહાદ્યાલમ્બનમ્ એવ શૂન્યજ્ઞાનં નાનાલમ્બનં સ્વાંશાલમ્બનં વેતિ

એવમ્ અઙ્ગુલ્યાદિવાક્યજનિતશાબ્દવિભ્રમાણામ્ અપિ સન્નિધિદોષદૂષિતા એવ પદાર્થાઃ કારણમ્ ઇત્ય્ આહ -- કારણત્વમ્ ઇતિ. યસ્ તર્હ્ય્ અત્યન્તાનનુભૂતપૂર્વઃ{2,66}પ્રધાનાદિર્ અર્થો બુદ્ધ્યા સાઙ્ખ્યાદિભિઃ કલ્પ્યતે, તત્ર ન કિઞ્ચિજ્ જ્ઞાનસ્યાલમ્બનમ્ ઉપલભ્યતે. વિષાણાદિર્ હિ ક્વચિદ્ અદૃષ્ટઃ ક્વચિત્ તૂપલભ્યત ઇતિ યુક્તમ્. સ્વરૂપાસતસ્ તુ કથં કુત્ર વા કલ્પનમ્ અત આહ -- અત્યન્તે તિ. પૃથિવ્યાદિ સૂક્ષ્મમ્ એવ હિ તૈઃ પ્રધાનમ્ ઇતિ કલ્પ્યતે. સ્થૂલસ્ય હિ જગતો નાકસ્માન્ નિષ્પત્તિર્ ઉપપદ્યત ઇતિ પ્રધાનં કલ્પ્યતે. ન ચ તદન્યત્ પરમાણુભ્યો ઘટત ઇતિ કથઞ્ચિત્ સૂક્ષ્મરૂપાવસ્થિતાઃ પૃથિવ્યાદય એવ પ્રધાનબુદ્ધ્યા ગૃહ્યન્તે. સો ઽયં સૂક્ષ્મરૂપતયા તેષામ્ અગ્રહણાત્ તદ્વ્યતિરિક્તઃ પ્રધાનભ્રમઃ. પરમાર્થતસ્ તુ તત્સ્થાને પ્રધાનપરિકલ્પનાદ્ એવ તદાલમ્બનં પ્રકલ્પ્યત ઇતિ. અતઃ પ્રકૃતં વિપરિણતં પ્રકલ્પનં તસ્યેતિ પરામૃશ્યત ઇતિ

નન્વ્ અત્ર પ્રકરણે ઽવર્તમાન એવાર્થો બુદ્ધ્યા વિષયીક્રિયત ઇત્ય્ ઉક્તમ્. તદ્ અયુક્તં, કથં હિ વર્તમાનાયા બુદ્ધેર્ અવર્તમાનમ્ આલમ્બનં ભવિષ્યતિ. ન હ્ય્ અવર્તમાનઘટવિષયં વર્તમાનઘટજ્ઞાનમ્ ઉપલબ્ધમ્ અત આહ -- એષ ઇતિ. યદ્ એવ તદ્ વર્તમાનાર્થત્વમ્ ઇન્દ્રિયસન્નિકૃષ્ટાર્થવિષયત્વં ચ. અયં પ્રત્યક્ષપ્રમાણધર્મો ન જ્ઞાનાન્તરાણામ્. ન તુ વિભ્રમાઃ પ્રત્યક્ષં, તદાભાસત્વાદ્ ઇતિ

નનુ કિમ્ ઇદં પ્રત્યક્ષધર્મ ઇતિ. ન હ્ય્ અત્ર વૈદિકો વિધિર્ અસ્ત્ય્ એવન્ધર્મણા પ્રત્યક્ષેણ ભવિતવ્યમ્ ઇતિ. યથા ત્વ્ અવર્તમાનં ન જ્ઞાનં જનયિતું ક્ષમમ્ ઇતિ પ્રત્યક્ષં વર્તમાનવિષયમ્, એવમ્ આભાસમ્ અપિ તથા ભવિતુમ્ અર્હતિ. કથં હિ તત્રાવર્તમાનેન જ્ઞાનમ્ ઉત્પાદયિતું શક્યમ્ અસતઃ કરણત્વાયોગાત્. તદ્ એતદ્ આશઙ્કતે તાવત્ -- કથમ્ ઇતિ. પરિહરતિ -- કુત ઇતિ. અવર્તમાનં હ્ય્ અર્થક્રિયાન્તરેષ્વ્ અસમર્થં દૃષ્ટં, જ્ઞાનં તુ જનયત્ય્ એવ. ભૂતભવિષ્યન્ત્યોર્ અપિ વૃષ્ટ્યોર્ અનુમાનોદયે કારણ[713]ભાવાત્. પ્રત્યક્ષં ત્વ્ ઇન્દ્રિયસન્નિકર્ષાનુવિધાયિ. ન ચાત્રાવર્તમાનેનેન્દ્રિયં સન્નિકૃષ્યત ઇતિ ભવતિ વર્તમાનવિષયમ્. દોષસહાયેભ્યસ્ ત્વ્ ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પ્રાચીનાનુભવજનિતસંસ્કારવશેનાવર્તમાનમ્ એવ વર્તમાનમ્ ઇવ ભાસત ઇતિ ન નોપપન્નમ્. નનૂક્તમ્ અસતઃ કારણત્વાનુપપત્તિર્ ઇતિ. શક્તિમદ્ ધિ{2,67}કારણમ્. નચાસતઃ શક્તિસમવાયઃ સમ્ભવતિ. ન. સત્ત્વાત્. યદિ તદેકાન્તમ્ અસદ્ ભવેદ્, ન જ્ઞાનં જનયેત્. અસ્તિ તદ્ દેશાન્તરાદિષુ રજતાદીતિ ન તસ્ય શક્તિસમવાયો ઽનુપપન્નઃ. સન્નિધાનં તુ તસ્ય નાસ્તીતિ ક્વચિદ્ એવાવર્તમાનમ્ આખ્યાયતે. યત્ તર્હિ નાસ્ત્ય્ એવ સ્વરૂપતઃ યથા વૃષ્ટ્યાદિ, તત્ કથં જ્ઞાનસ્ય કારકમ્ અતીતમ્ અનાગતં વા. તત્રાપિ સામાન્યાનુમાનાત્. તેનાત્મના સત એવ કારકત્વમ્. અથ વા યદા તાવત્ તદાસીત્ યદા તાવચ્છક્તિમતા કારકીભૂતેનાત્મનિ જ્ઞાનં જનિતં, તેનાપિ સંસ્કારઃ, તદ્ એવં પરમ્પરયા વિષયશક્તિર્ આત્મનિ સઙ્ક્રાન્તા. સ ચાત્મા નિત્ય ઇતિ સદાશ્રયા શક્તિઃ કાર્યાણ્ય્ આરભતે. તયૈવ ચાત્મસમવાયિન્યા શક્ત્યા સ્મૃત્યાદિજ્ઞાનેષુ જાયમાનેષ્વ્ અતીતાનાગતાર્થાઃ કારણમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે યાગ ઇવ વિનષ્ટો ઽપિ શક્તિદ્વારેણ. ભવતુ તાવદ્ અતીતસ્મરણે, અનાગતા(વ)બોધે તુ કથમ્. તત્રાપ્ય્ અગૃહીતપૂર્વસ્ય સમ્બન્ધાગ્રહણેનાનુમાતુમ્ અશક્યત્વાદ્ અવશ્યં પૂર્વાનુભવો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ. અતસ્ તત્રાપિ પરમ્પરયા કાર્યશક્તિસઙ્ક્રાન્તેર્ ઉપપન્નં કારકત્વમ્. નન્વ્ અન્ય એવ પૂર્વાનુભૂતો વિશેષો ઽન્યશ્ ચાયં યઃ સમ્પ્રતિ ભવિષ્યત્ તયા જ્ઞાયતે. અતઃ કથમ્ અન્યાહિતશક્ત્યાન્યસ્ય કારકત્વમ્. ન. સામાન્યાત્મનૈકત્વાત્. તસ્યૈવ ચ રૂપસ્યાનુમેયત્વાદ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[713] ણા (ખ)
નન્વ્ એવમ્ અપિ ન તાવદ્ યથાપ્રતિભાસં ભવદ્ભિર્ અર્થો ઽભ્યુપગતઃ. સન્નિહિતો હિ પ્રતિભાસવિષયઃ. ન ચાસૌ તથેષ્યતે. પ્રતિભાસવિસંવાદિવસ્ત્વભ્યુપગમે ન કિઞ્ચિત્ પ્રમાણં પશ્યામઃ. તથા સતિ હિ સ્વાંશાલમ્બનત્વં કલ્પિતં બાહ્યાલમ્બનત્વં વા ન કશ્ચિદ્ વિશેષઃ, અત આહ -- બાહ્યે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ - જ્ઞાનસ્ય[714]બાહ્યવિષયસદસદ્ભાવગોચરો ઽયમ્ આવયોર્ વિવાદઃ. ન ચ બાહ્યસદ્ભાવે પ્રતિભાસવિસંવાદઃ. ભ્રાન્તિજ્ઞાનેષ્વ્ અપિ બહિર્ એવ વિષયા ભાસન્તે. ઇદં તોયમ્ ઇતિ મૃગજલજ્ઞાનં નાહં તોયમ્ ઇતિ. અસ્તિ ચ તદ્દેશાન્તરે.{2,68} ન હિ બાધકેનાપિ બહિર્વિદિતસ્ તોયસદ્ભાવો બાધ્યતે. ન હિ તત્ તોયં નાસ્તીતિ ભવતિ મતિઃ. કિન્ તુ ઇદં ન તોયમ્ ઇતિ. કિમ્ ઉક્તં ભવતિ. ઇહ તોયં નાસ્તીતિ. તદ્ ઇહ ક્વચિદ્ એવ તોયસંયોગો વાર્યતે ન તોયમ્. અતઃ સન્નિધિબાધે કઃ પ્રતિભાસવિરોધઃ. નન્વ્ એવમ્ અપિ સન્નિધિજ્ઞાનમ્ એવાસત્સન્નિધ્યાલમ્બનત્વેન નિરાલમ્બનં ભવેત્. ન. સન્નિધિર્ ઇત્ય્ ઊષરસંયોગસ્ તોયસ્યાપદિશ્યતે સો ઽપિ ક્વચિત્ પ્રસિદ્ધ એવેહ પ્રતિષિધ્યત ઇતિ ન કિઞ્ચિદ્ અનાલમ્બનમ્. અતો યથાપ્રતિભાસમ્ એવ સર્વમ્ ઇદમ્ ઉપદર્શિતમ્ ઇતિ ન ક્વચિત્ પ્રતિભાસવિસંવાદ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[714] સ્થ (ખ)
કિમ્ ઇદાનીમ્ અનાલમ્બનં નામ, ન કિઞ્ચિત્ તત્રભવતાં, યદ્ય્ એવમ્ અપહ્નુતઃ સત્યમિથ્યાત્વવિભાગઃ. અત આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ જ્ઞાનમ્ અન્તેન. બાહ્યમ્ એવાન્યથાસન્તમ્ અન્યથાપ્રતિપદ્યમાનમ્ અનાલમ્બનં જ્ઞાનમ્ આચક્ષ્મહે. નાસદ્ ગ્રાહ્યમ્. તદ્ એવં મિથ્યોચ્યતે ઇતિ. અભાવાલમ્બનસ્ય તર્હિ જ્ઞાનસ્ય કિમ્ આલમ્બનં, ન તાવદ્ ભાવઃ, વિરોધાત્. નાભાવઃ, તસ્ય ભાવાદ્ વિવિક્તસ્યાસ્વતન્ત્રસ્યાનિર્ભાસાત્. અતો બલાદ્ અનાલમ્બનમ્ એવાપતિતમ્ અત આહ -- અભાવે તિ

અત્ર કારણમ્ આહ -- ભાવે તિ. સત્યં ન સ્વતન્ત્રો ઽભાવો ઽવસીયતે, ભાવધર્મો હ્ય્ અસૌ કથં સ્વતન્ત્રો ઽપનીયેત. અતસ્ ત્વદુક્તાદ્ એવ સ્વતન્ત્રાનિરૂપણાત્ કારણાત્ સદાત્મનાવસ્થિતે ગવાદૌ વસ્ત્વન્તરાભાવાત્મના યજ્ જ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે તદભાવાલમ્બનમ્ ઉચ્યત ઇતિ, ઇદં ચ પ્રાગ્ અપ્ય્ ઉક્તમ્ અધુનોપપાદિતમ્ ઇતિ વિવેકઃ. બૌદ્ધાનાં તુ સર્વસંવિદામ્ આત્મપર્યવસાયિત્વાદ્ અર્થસન્નિધ્યસન્નિધિકૃતવિશેષાભાવાચ્ ચ દ્વયમ્ અપિ નિરાલમ્બનત્વમ્ અભાવાલમ્બનત્વં ચ દુર્નિરૂપં, દ્વયહેતોર્ અભાવાત્. સતિ હિ હેતૌ સહેતુકં સદ્ એતન્નિરૂપયિતું શક્યતે, ન ત્વ્ એતદ્ અસ્તીત્ય્ આહ -- ભવતામ્ ઇતિ. ભવન્મત ઇત્ય્ અર્થઃ

{2,69} તદ્ એવં તાવદ્ દૃષ્ટાન્તે સાધ્યહીનતા વિવૃતા. ઇદાનીં વિરુદ્ધો હેતુર્ ઇતિ દૂષણાન્તરમ્ આહ -- પ્રતિજ્ઞે તિ. યથા ધર્મધર્મિબોધકપ્રત્યયનિરાલમ્બનત્વાન્ ન ધર્મો ધર્મી નોભયમ્ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાદિદોષો ઽભિહિતઃ, તથા સમસ્તવ્યસ્તયોર્ ધર્મધર્મિણોર્ વ્યાપ્તિબલેન સ્વરૂપસ્વવિશેષૌ વિઘ્નન્ વિરુદ્ધો ઽપિ પ્રત્યયત્વં હેતુર્ ઇતિ

દૃષ્ટાન્તો ઽપિ ન કેવલમ્ સાધ્યહીનઃ સર્વ એવ તુ દૃષ્ટાન્તદોષાસ્ તદ્વચનાભાવપ્રભૃતિ યોજયિતવ્યાઃ. ન હ્ય્ એકસ્મિન્ જ્ઞાનમાત્રે વસ્તુનિ દૃષ્ટાન્તવચ(સઃ) સાધ્યાંશો નિરાલમ્બનત્વં, હેત્વંશઃ પ્રત્યયત્વં, તસ્ય ચાસાધ્યાંશેન વ્યાપ્તિઃ દૃષ્ટાન્તધર્મિતદ્ધર્મતા ચ સાધ્યસાધનયોર્ ઇતિ સર્વમ્ ઇદમ્ ઉપપદ્યતે. અતો યથેષ્ટમ્ એવ દૃષ્ટાન્તસ્ય તેન તેન વચનાદિના ન્યૂનત્વં શક્યં વક્તુમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- દૃષ્ટાન્તે તિ

વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તન્યૂનશ્ ચાયં પ્રયોગ ઇતિ કેચિદ્ અનુયુઞ્જત ઇત્ય્ આહ -- કેચિદ્ ઇતિ. દ્વેધા હિ દૃષ્ટાન્તવચનસમયઃ. કેચિદ્ વ્યાપ્ત્યા સાધર્મ્ય ઉક્તે ઽપિ વૈધર્મ્યવચનં કાર્યમ્ ઇતિ મન્યન્તે. તદ્ ઇદમ્ એકેષાં મતેન પરિચોદિતમ્ ઇતિ કેચિદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ. નનુ ચ વિપક્ષાદ્ હેતું વ્યાવર્તયિતું વૈધર્મ્યવચનં, ન ચેહ વિપક્ષાનુવૃત્તિઃ સમ્ભવતિ. સાધનભાષ્યસ્ય તદન્તરેણ હેતોર્ વિપક્ષાદ્ વ્યાવૃત્ત્યસિદ્ધેઃ. અ(?ન્યે તુ।ન્યૈસ્ તુ) હેતોઃ સાધ્યેન વ્યાપ્તિં દર્શયિતું દૃષ્ટાન્તવચનમ્. તદ્ યદિ સમ્યક્ સાધર્મ્યવચનાદ્ એવ વ્યાપ્તિર્ અવગતા, ન સહભાવમાત્રં, ન ચ વિપરીતાન્વયઃ, તદા કિં વૈધર્મ્યવચનેનેતિ સાધનભાષ્યવ્યાખ્યાનાવસરે વર્ણિતમ્. ઉક્તં ચ પરૈર્ અપિ ન વા તદભાવાત્ તત્રાવૃત્તેર્ ઇતિ. અતો{2,70}વૈધર્મ્યસ્યાવચનમ્ ઇત્ય્ અદોષઃ. અત આહ -- તદભાવે તિ. તદભાવાદ્ અવૃત્તિર્ ઇતિ યદ્ એતદ્ તવાભિધાનં તસ્યાત્ર પ્રકૃતસાધને ઽવસરો નાસ્તીતિ

કથમ્ અનવસરો ઽઅત આહ -- વિધિરૂપે તિ. તદભાવાદ્ અવૃત્તેર્ ઇતિ યદ્ ઉક્તં તસ્યાયમ્ અર્થઃ -- ભાવે પ્રતિજ્ઞાતે વિધિરૂપેણાભાવો વિપક્ષો ભવતિ. તદભાવે ચ વિપક્ષે ઽભાવસ્ય નિસ્સ્વભાવત્વાન્ ન હેતોર્ વૃત્તિઃ સમ્ભવતીતિ ન વૈધર્મ્યં વચનીયમ્ ઇતિ. એતદ્ અપિ બૌદ્ધા વક્તુમ્ અશક્તા એવ. ન હિ તેષાં ક્વચિદ્ અપિ પ્રત્યક્ષવદ્ વિધિરૂપેણ હેતુઃ પ્રકાશકઃ. વ્યતિરેકપ્રધાનવાદિનો હિ તે. સર્વત્ર સાધ્યાન્વિતહેતુસંવિદો દુર્લભત્વાત્. અતો વિપક્ષવ્યાવૃત્તિમુખેનૈવ સર્વત્ર હેતોર્ ગમકત્વમ્ આશ્રિતમ્. ન ચાસતિ વૈધર્મ્યવચને વિપક્ષવ્યાવૃત્તિઃ શક્યતે દર્શયિતુમ્. અતઃ સર્વત્રૈવ ત્વન્મતે વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્ત એવ વાચ્યઃ. તદ્ એતદ્ ઉપેત્યાપિ તાવદ્ ઉચ્યતે. ભવતુ વિધિરૂપપ્રતિજ્ઞાસ્વભાવસ્ય વિપક્ષત્વાત્ તદભાવાદ્ અવૃત્તિઃ. આલમ્બનાભાવાત્મકત્વે તુ નિરાલમ્બનત્વે વસ્તુનિ સાધ્યે પ્રતિજ્ઞાતે વસ્ત્વાત્મકં સાલમ્બનમ્ એવ વિપક્ષઃ. તત્ર ચ હેતોર્ વૃત્તિસમ્ભાવનાયાં વ્યતિરેકો[715]વક્તુમ્ ઉચિત એવ. અતો વૈધર્મ્યન્યૂનતા સૂક્તેતિ

__________નોતેસ્__________
[715] કે (ખ)
વિધિરૂપપ્રતિજ્ઞાયામ્ અપિ વૈધર્મ્યસ્ય પ્રયોજનાભાવમાત્રમ્. અવસ્ત્વાત્મકે તુ વિપક્ષે વૈધર્મ્યસ્ય પ્રયોગઃ સમ્ભવત્ય્ એવ. ક્રિયતે ચાનુમાનકુશલૈઃ. અતો ઽવશ્યં વાચ્યં વૈધર્મ્યં, યન્ નોચ્યતે તન્ નોચિતમ્ ઇત્ય્ આહ -- તત્રે તિ. તદ્વૃત્તેન વિધિરૂપપ્રતિજ્ઞા પરામૃશ્યતે. હિશબ્દો હેતૌ. યસ્માદ્ અવસ્તુવિપક્ષે પ્રયોગઃ સમ્ભવતિ, તસ્માત્ સર્વત્રૈવ વૈધર્મ્યં વાચ્યમ્. તદ્ ઇહાનવસરં પ્રતિજ્ઞાયોત્તરશ્લોકે પૂર્વોત્તરાર્ધાભ્યાં હિશબ્દદ્વયેન હેતુદ્વયમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ પ્રયોગસમ્ભવમ્ એવ દર્શયતિ -- યસ્મિન્ન્ ઇતિ. શબ્દો ઽનિત્યઃ કૃતકત્વાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તે યદ્ અનિત્યં ન ભવતિ તત્ કાર્યમ્ અપિ ન ભવતિ યથા ખપુષ્પમ્ ઇતિ શક્યમ્ એવ વૈધર્મ્યવચનમ્.{2,71}સર્વાભાવસ્યાવસ્તુનિ શક્યનિદર્શનત્વાત્. ભાવો હિ તત્ર નિદર્શયિતુમ્ અશક્યઃ. વિનાશાખ્યક્રિયાસામાન્યં ચાનિત્યત્વમ્ ઇતિ વિધિરૂપપ્રતિજ્ઞા દર્શયિતવ્યેતિ

તદ્ એવં તાવદ્ અવસ્તુવિપક્ષે ઽપિ પ્રયોગસમ્ભવો દર્શિતઃ. અત્ર તુ પ્રકૃતસાધને વસ્તુન આલમ્બનાભાવસ્ય સાધ્યત્વં વસ્તુનશ્ ચ સાલમ્બનસ્ય વિપક્ષતા. વસ્તુનિ ચ હેતુવૃત્તેઃ સમ્ભવાદ્ વિપક્ષાદ્ વ્યતિરેકઃ પ્રયોજનવત્ત્વાદ્ વાચ્ય એવેત્ય્ આહ -- અત્ર ત્વ્ ઇતિ વાચ્યો ન્તેન. યસ્ ત્વ્ અત્રાપિ વ્યતિરેકં દર્શયતિ તેનાવશ્યં[716]યન્નિરાલમ્બનં ન ભવતીતિ નઞાત્મનઃ પ્રતિષેધદ્વયાત્ સાલમ્બનવિધિર્ એવ પ્રદર્શિતો ભવતિ. ન ચ સર્વસ્મિન્ન્ એવાસતિ વસ્તુન્ય્ આલમ્બનવિધિઃ શક્યો વક્તુમ્. સેયમ્ ઉભયતઃપાશા રજ્જુઃ. વૈધર્મ્યવચને વસ્તુત્વાપાતઃ. અવચને વાચ્યાવચનમ્ ઇતિ. તદ્ એતદ્ આહ -- યશ્ ચે તિ ચિદ્ અન્તેન

__________નોતેસ્__________
[716] શ્યં નિરા (ખ)
યદિ તર્હિ સર્વથૈવ વૈધર્મ્યં વાચ્યં સર્વજ્ઞનિષેધે કા વાર્તા. તત્રાપિ હ્ય્ અવસ્તુનિ સાધ્યે વસ્ત્વાત્મનઃ સર્વજ્ઞવિપક્ષાદ્ ધેતુર્ વ્યાવર્ત્યઃ. તથા ચ તદભ્યુપગમપ્રસક્તિર્ અત આહ -- એવમ્ ઇતિ. એવં હિ તત્ર સાધ્યતે બુદ્ધપ્રત્યક્ષમ્ અસર્વવિષયં, પ્રત્યક્ષત્વાદ્ અસ્મદાદિપ્રત્યક્ષવત્. સર્વવિષયં તુ ન પ્રત્યક્ષં શબ્દવદ્ ઇતિ. એવં તાવદ્ વ્યાપકં વૈધર્મ્યં મન્વાનાનામ્ અનુયોગો દર્શિતઃ. ન ત્વ્ એવં મન્યામહે. વક્ષ્યતિ હિ --
વ્યાપ્ત્યા સાધર્મ્ય ઉક્તે ચ ન વૈધર્મ્યમ્ અપેક્ષ્યતે ।
ઇતિ

{2,72} અનૈકાન્તિકાશઙ્કાનિરાકરણં તુ તદુક્તેઃ પ્રયોજનમ્ ઇહ વિપક્ષાભાવાદ્ એવ તન્ ન સમ્ભવતીતિ કિં તદ્વચનેનેત્ય્ આહ -- વૈધર્મ્યે તિ. એતદ્ ઇતિ. પ્રકૃતસાધનમ્. અદૂષણમ્. અવિદ્યમાનદૂષણમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

સાધુ તર્હિ સાધનમ્ આપન્નં સમ્પ્રતિપત્તિર્ એવોત્તરમ્ અત આહ -- સર્વથે તિ. યેષાં હિ સાધ્યસિદ્ધાવ્ ઉપાયાન્તરાણિ પ્રતિજ્ઞાહેતુદૃષ્ટા(?ન્તાનિ।ન્તાઃ) સન્તિ, તે વાદમાર્ગેષ્વ્ અધિકૃતાઃ. સૌગતાસ્ તુ ન કથાત્રયે. અતો ન નામ વૈધર્મ્યવચનન્યૂનતા દૂષણમ્. અનુપાયસ્ય હિ કથં સાધ્યસિદ્ધિર્ ભવિષ્યતિ. વયં હિ સાધર્મ્યાત્ સાધ્યસિદ્ધિં મન્વાના વૈધર્મ્યં નાદ્રિયામહે. સર્વાપલાપવાદી તુ વાદે નાધિકૃત એવ. પ્રદર્શનમાત્રં હિ વાદગ્રહણમ્. તિસ્રો હિ કથા ભવન્તિ. વાદો જલ્પો વિતણ્ડા ચેતિ. શિષ્યવિષયો હિ વાહઃ. વ્યુત્થિતં તુ શિષ્યમાણમ્ અર્થં પ્રતિપાદયિતું જલ્પવિતણ્ડે. તયોઃ સ્વપક્ષસ્થાપનાહીનં વચનં વિતણ્ડા. તદ્ અત્ર ત્રયે ઽપિ શૂન્યવાદિનો ઽનધિકૃતા ઇતિ

સર્વપૂર્વોક્તદોષપરિહારેણેદાનીં બૌદ્ધઃ પ્રત્યવતિષ્ઠતે -- નન્વ્ ઇતિ. સાલમ્બનવાદિનં હિ ભવન્તં પ્રતિબોધયિતુમ્ ઇદં સાધનમ્. તતસ્ ત્વં પ્રસિદ્ધૈર્ એવ હેત્વાદિભિઃ સાધ્યં બુધ્યમાનઃ કિં માં પ્રતિ બહુપ્રકારં પ્રતિજ્ઞાદિ વિકલ્પ્ય દૂષણમાત્થ બ્રવીષીતિ

મીમાંસકઃ પ્રક્ષીણનિખિલકુહેતુજાલમ્ એવંવાદિનમ્ અપહસતિ -- વિપ્રલિપ્સુર્ ઇતિ. ન્યાયવિત્ કિલાસિ. કિમ્ અસ્માન્ વિપ્રલબ્ધુમ્ એવંવિધં ભાષસે. કિં ખલુ કથાસ્વ્ અપ્ય્ ઉભયસિદ્ધસ્ય સાધનત્વમ્ ઇતિ નાશ્રૌષીર્ ઇતિ

{2,73} નનુ પરાસિદ્ધસ્ તાવદ્ હેતુઃ પ્રયુજ્યમાનો દૃષ્ટઃ. શબ્દો ઽનિત્યઃ કાર્યત્વાદ્ ઇતિ. ન હિ મીમાંસકસ્ય શબ્દકાર્યત્વં સિદ્ધમ્. અથાસિદ્ધમ્ અપિ વ્યાપારાનન્તરદર્શનાદિભિઃ સાધ્યત ઇત્ય્ ઉચ્યતે, સ્વાસિદ્ધે ઽપિ તથાકરણે કો દોષઃ, અત આહ -- યો ઽપી તિદ્વયેન. પરાસિદ્ધે હિ સ્વયંસિદ્ધે પ્રસાધનં પ્રતીકારો ભવતિ. સ્વતોસિદ્ધે તુ પ્રતિક્રિયૈવ નાસ્તિ. તસ્મિન્ સાધ્યમાને પૂર્વાભ્યુપગમવિરોધો ભવતિ. અસાધિતેન ત્વ્ અસતા ન સાધ્યં સાધ્યત ઇતિ

અત્ર ચોદયતિ -- પરે તિ. પરપ્રતિપાદનાર્થં હિ સાધનવચનમ્. ન ચાસૌ[717]પરો ઽસિદ્ધેન પ્રતિપાદયિતું શક્યતે. અતઃ પરાસિદ્ધો ન સાધનમ્ ઇતિ યુક્તમ્. સ્વાસિદ્ધસ્ય તુ કિંકૃતમ્ અસાધનત્વમ્ ઇતિ ન વિદ્મ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[717] ચાસિદ્ધૌ પ (ક)
નનૂભયસિદ્ધો હેતુર્ ઇતિ ભવદ્વૃદ્ધૈર્ અપિ ભાષિતં તત્ પરિત્યક્તમ્, અત આહ -- દ્વયોર્ ઇતિ. નાયમ્ અદૃષ્ટાય વૃદ્ધોપદેશો દૃષ્ટાનુસારેણ પરાસિદ્ધપ્રતિષેધપરત્વમ્ એવાસ્ય નિશ્ચીયતે ઇત્ય્ આહ -- પ્રત્યેષ્ય(ન્તી)તિ. સ્વસિદ્ધૈર્ હેત્વાદિભિઃ પરઃ સાધ્યં વક્તા તુ સ્વયમ્ અસિદ્ધં કથં શક્નોત્ય્ અત આહ -- વદેદ્ ઇતિ

{2,74} પ્રત્યક્ષપરિદૃષ્ટં હિ સાધનવાક્યં વક્તૃપ્રયુક્તં તદ્દર્શનેન ભવતિ કાચિત્ પ્રયુક્તિશક્તિકલ્પના. કિં તદ્વિશેષાવધારણેન. તવ તુ સાપ્ય્[718]અપ્રતિજ્ઞાનાર્થિનઃ સાધનશક્તિપરીક્ષૈવ યુક્તા કિમ્ અનેન કથં વક્ત્રા સાધનં પ્રયુક્તમ્ ઇતિ. એતદ્ એવ પ્રપઞ્ચયતિ -- ગૃહીતમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[718] પ્રજ્ઞા (ખ)
પુરુષાધીને હિ નિર્ણયે તત્પ્રત્યયાનુસારિત્વાન્ નિર્ણસ્યય તજ્જ્ઞાનકારણાનુસરણમ્ ઉચિતં, નાત્રાનુમાન ઇત્ય્ આહ -- યત્રે તિ

અત્રાપિ તુ પુરુષાધીને નિર્ણયે પ્રતિજ્ઞામાત્રાદ્ એવ તદનુસારી નિર્ણયો ભવેત્, ન સાધનાપેક્ષા સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ -- યદિ ચૈવમ્ ઇતિ

ન ત્વ્ એતદ્ અસ્તીતિ વ્યતિરેકેણ દર્શયતિ -- યતસ્ ત્વ્ ઇતિ. અસ્યૈવ સાધનસ્યૈવેત્ય્ અર્થઃ. કિમ્ ઇદાનીં વાક્યમ્ અનપેક્ષિતાર્થમ્ એવ, નેત્ય્ આહ -- ત(ત્સ્મૃતી તિ). સાધનસ્મરણાર્થમ્ એવ વાક્યમ્, અતસ્ તચ્છક્તિર્ એવ ચિન્તનીયા. કિં પુરુષનિરૂપણેન. ન હ્ય્ અયમ્ અપ્રાપ્તપ્રત્યયાનુસારી નિશ્ચય ઇતિ

અતો યથા સ્વાર્થાનુમાને ન વક્તારમ્ અપેક્ષતે, એવમ્ ઇહાપિ ભવાન્ નાપેક્ષેતૈવેત્ય્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ. યતઃ સ્મારકં વાક્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

{2,75} યદિ તુ સર્વપ્રમાણેષ્વ્ એવ પુરુષાપેક્ષેષ્યતે સા તર્હિ પ્રત્યક્ષેણાર્થમ્ ઉપલ(?ભ્ય।ભ)માનસ્ય પ્રાપ્નોતિ. ન ચ મત્પ્રસિદ્ધા યુક્તિઃ સાધ્યં વા યત્ પ્રત્યક્ષેણ પરિચ્છિદ્યતે. તત્રાસ્તિ યથાત્ર સાધ્યસ્ય નિરાલમ્બનત્વસ્ય પ્રત્યયત્વસ્ય હેતોઃ સિદ્ધિમ્ ઇચ્છસીત્ય્ આહ -- યચ્ ચે તિ

તસ્માત્ સ્વયંસિદ્ધેનાપિ પરાસિદ્ધેન સાધ્યાર્થપ્રતિપત્તિર્ ન સાહસાસ્પદમ્ ઇત્ય્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ

પરિહરતિ -- સત્યમ્ ઇતિ દ્વયેન. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- સ્યાદ્ એતદ્ એવં યદિ મત્પ્રતિપત્તિમાત્રફલમ્ એવ સાધનવચનં ભવેત્. તથા હિ -- કિં સાધનવચનેનાપિ અવધાયકત્વં બુધ્યધ્વમ્ ઇત્ય્ એતાવદ્ ઉપદિશ્યેત, સિદ્ધશ્ ચાયં ભવતાં જ્ઞાનમાત્રં જગદ્ ઇતિ, તદા કુતઃ પુનર્ ઇદમ્ અવગતમ્ ઇતિ પર્યનુયુક્તે ત્વમ્ એવ જાનાસીતિ નૈવંવિધમ્ ઉત્તરમ્ ઉપપદ્યત ઇતિ

કથં નોપપદ્યતે અત આહ -- સ્વયમ્ ઇતિ. જ્ઞાનકારણમ્ અનુયુક્તે તદ્ એવ વક્તવ્યં ન મત્પ્રસિદ્ધિઃ. એવં હિ મત્પ્રસિદ્ધિવચનમ્ ઉપપદ્યતે યદ્ય્ અગૃહીતેન મત્પ્રસિદ્ધેન વા હેતુના સાધ્યમ્ એતદ્ ભવાન્ સ્વયં પ્રતિપન્નઃ. પ્રતિપન્ન ઇતિ કર્તરિ રૂપમ્. ન ત્વ્ એતદ્ ઉભયમ્ અપ્ય્ અસ્તીતિ

{2,76} કિઞ્ ચ ભવદીયપરાર્થાનુમાનલક્ષણાનુસારેણાપિ સ્વપ્રતિપત્તિપ્રકાશનફલમ્ એવ સાધનવચનં યેનૈવમ્ ઉક્તમ્. પરાનુમાનં તુ સ્વદૃષ્ટાર્થપ્રકાશનમ્ ઇતિ, અતો ઽવશ્યં સ્વજ્ઞાનકારણમ્ અવસ્થાપનીયમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- ન ચે તિ. સ્વનિશ્ચયહેતોઃ પ્રતિપાદનાદ્ અન્યત્ર સાધનવચનં ન પ્રાશ્નિકાન્ સભ્યાન્ પ્રતિ વ્યાપ્તિયતે. તે હિ પ્રતિપાદ્યાઃ. વ્યુત્થિતસ્ તુ યદિ વૈયાત્યાદ્ ઉપપાદિતમ્ અપિ ન બુધ્યતે, કિમ્ અત્ર વિધેયમ્. પ્રાશ્નિકપ્રશ્નનિશ્ચયાત્ તુ તત્ત્વમ્ ઇત્ય્ અનાદૃત્ય પ્રતિવાદિનં પ્રાશ્નિકપદં પ્રયુક્તવાન્ ઇતિ

અપિ ચ પરબુદ્ધેર્ અપ્રત્યક્ષત્વાન્ મત્પ્રસિદ્ધત્વમ્ અપિ ભવતાં દુરધિગમમ્ એવેત્ય્ આહ -- મત્પ્રસિદ્ધત્વમ્ ઇતિ. કિઞ્ ચ વિદિતપૂર્વમ્ અર્થં વિવક્ષિત્વા સાધનવાક્યં પ્રયુજ્યતે. તવ ત્વજાનતઃ કિંકૃતા વિવક્ષા. ન ચાતત્પૂર્વા વાક્યનિષ્પત્તિઃ સમ્ભવતીતિ આહ -- કથમ્ ઇતિ. જિજ્ઞાસમાને ઽપીતિ. ન તાવદ્ અહં જિજ્ઞાસમાનઃ વ્યુત્થિતત્વાત્. અતસ્ ત્વન્નિગ્રહ એવ મમ સર્વથા વિધેયઃ. યદ્ય્ અપિ જિજ્ઞાસુર્ અહં, તથાપિ ભવતો વિવક્ષાકારણં નોપલભ્યતે પૂર્વવિજ્ઞાનાભાવાદ્ ઇતિ. યત એવ સ્વાસિદ્ધં વક્તુમ્ અશક્યમ્, અત એવ વૃદ્ધેર્ અપિ ભવદીયૈર્ ઉભયસિદ્ધહેતુત્વં ભાષિતં ન પરસિદ્ધિપરમ્ ઇત્ય્ આહ -- ઇતી તિ

યદિ તુ મત્પ્રસિદ્ધિમાત્રેણ હેતુત્વં ભવેત્, તેન તર્હિ યથા ત્વં મત્પ્રસિદ્ધેન હેતુના મમ સાધ્યજ્ઞાનમ્ આધાતુમ્ ઇચ્છસિ. એવમ્ અહં મત્પ્રસિદ્ધૈર્ અપ્ય્ અમીભિર્ ભવદસિદ્ધૈર્ હેત્વાદિભિસ્ તત્તન્ન્યૂનતોદ્ભાવનેન નાનાવિધૈર્ દૂષણૈસ્ તવાજ્ઞાનમ્ આધાતુમ્ ઇચ્છામિ. મત્પ્રસિદ્ધા અપિ હેત્વાદયઃ તવાસિદ્ધા ઇતિ તે ભવતિ દૂષણમ્{2,77}કો વિશેષઃ યત્ સ્વયમ્ અસિદ્ધં સાધનમ્ ઉચ્યતે ન દૂષણમ્. અતો ઽનભિજ્ઞસ્ય પરાર્થાનુમાનપ્રયોગાનુપપત્તિર્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- તેને તિ

યા ચેયં ભવતો મૃષ્ટાશા સ્વાસિદ્ધૈર્ હેત્વાદિભિઃ કિલ મયા સાધ્યં બોદ્ધવ્યમ્ ઇતિ, સાપ્ય્ અયુક્તા. તવૈવ હ્ય્ અતત્સાધનાત્. સાધ્યં બુધ્યમાનસ્ય મમાપિ પ્રતિઘાતો ભવેત્. સાધ્યસાધનયોર્ ઇતરેતરપ્રતિઘાતાવગમાદ્ ઇત્ય્ આહ -- યથે તિ ચતુર્ભિઃ. નિગદવ્યાખ્યાનાઃ શ્લોકા ઇતિ

હેતુપ્રતિજ્ઞાવિરોધાખ્યમ્ અપિ નિગ્રહસ્થાનમ્ આપદ્યતે ઇત્ય્ આહ -- વિસ્પષ્ટશ્ ચે તિ. અક્ષપાદેન હેતુપ્રતિજ્ઞાવિરોધો[719]નિગ્રહસ્થાનમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. ઉદાહૃતં ચ, શબ્દો નિત્યઃ સર્વસ્યાનિત્યત્વાદ્ ઇતિ. નિત્યે હિ શબ્દે ન સર્વાનિત્યત્વં સર્વાનિત્યત્વે વા ન તદન્તર્ગતસ્ય નિત્યત્વમ્ ઇતિ હેતુપ્રતિજ્ઞયોર્ ઇતરેતરવિરોધો નિગ્રહાધિકરણમ્ ઇતિ, તદ્ ઇદં ભિક્ષુણા દૂષિતમ્. ઉક્તં ચ નાયં હેતુઃ વૈધર્મ્યવચનત્વાત્. યદાહ --
__________નોતેસ્__________
[719] ધે (ગ)
દૃષ્ટાન્તો ઽભિહિતો હ્ય્ એષ વૈધર્મ્યેણાસુશિક્ષિતૈઃ ।
ઇતિ. હેતુર્ હિ પક્ષધર્મો ભવતિ. ન ચ સર્વસ્યાનિત્યતા શબ્દધર્મઃ, કથમ્ અસૌ હેતુઃ વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તસ્ ત્વ્ અસૌ નિત્યત્વસ્ય. ન હિ તતો ઽન્યઃ સાધ્યવિપક્ષભાગ{2,78} ભવતિ. ઇહ ચ નિત્યતા સાધ્યા, તદ્વિપક્ષો ઽનિત્યતા. તદ્ યુક્તં સર્વં વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્ત એવેતિ. તદ્ અત્રેદમ્ આકૂતં - યન્નિત્યં ન ભવતિ તત્ સર્વં, નાયં સર્વમતો ઽસર્વત્વાન્ નિત્યઃ શબ્દ ઇતિ. અસર્વત્વં હેતુઃ, અતઃ સર્વસ્યાનિત્યત્વમ્ અહેતુર્ ઇતિ ન હેતુસાધ્યયોર્ વિરોધ ઇતિ. પુનશ્ ચોક્તં - વૈધર્મ્યવચનમ્ અપિ નેદં સમઞ્જસમભાવનિયમસ્ય વિપરીતત્વાત્ હેત્વભાવે હ્ય્ અત્ર સર્વત્વે સાધ્યાભાવસ્યાનિત્યત્વસ્ય પ્રદર્શનં કૃતમ્. સાધ્યાભાવે તુ વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તે હેત્વભાવો દર્શયિતવ્યઃ. વ્યાપ્તિવિપર્યયસ્યાનુમાને વક્ષ્યમાણત્વાત્. તદ્ ઇહાનિત્યત્વસ્ય સર્વત્વાદ્ ઇતિ વક્તવ્યે સર્વસ્યાનિત્યત્વાદ્ ઇતિ વચનં સુશિક્ષિતત્વાદ્ વૈધર્મ્યવચનસ્યેતિ. તદ્ એતદ્ અયુક્તં, હેતાવ્ અસ્મિન્ વિવક્ષિતે ઽક્ષપાદેન હેતુસાધ્યયોર્ વિરોધો ઽભિહિતઃ. યત્ત્વપક્ષધર્મત્વાન્ ન હેતુર્ ઇતિ, તદ્ દૂષણાન્તરં ભવિષ્યતિ. અસર્વત્વં વા કથં હેતુઃ, તદ્ અપીહ સર્વાન્તર્ગતેર્ અસિદ્ધમ્ એવ. અતઃ કૃત્વાચિન્તામાત્રેણેદં નૈયાયિકૈર્ ઉક્તં હેતાવ્ અસ્મિન્ વિવક્ષિતે હેતુપ્રતિજ્ઞયોર્ વિરોધ ઇતિ. મા ભૂદ્ વા તદુદાહરણમ્. ઇહ તુ વિસ્પષ્ટો વિરોધઃ, યમ્ એતમ્ અદૃષ્ટ્વા પરૈર્ બૌદ્ધૈર્ ઉક્તં ન પ્રતિજ્ઞાહેતુર્ વિરોધો દૂષણમ્ ઇતિ. કિલશબ્દો ઽરુચૌ. અત્રોદાહરણં વિસ્પષ્ટત્વાદ્ વિરોધસ્યેતિ

અત્ર ચોદયતિ -- નન્વ્ ઇતિ. સંસારાવસ્થાયામ્ અનુમાનાનુમેયવ્યવહારઃ. અત્ર ચ હેત્વાદયો લોકપ્રસિદ્ધા એવ. લોક ઇતિ લૌકિકસંવૃતિસત્યમ્ અપદિશતિ. અતઃ સંવૃતિસત્યસિદ્ધેન હેત્વાદિના સાધ્યસિદ્ધિર્ આસીદ્ એવ પ્રાક્, પરમાર્થાવસ્થાયાં તુ સર્વાભાવમ્ આચક્ષ્મહ ઇત્ય્ અવસ્થાભેદાદ્ અદોષ ઇતિ ॥
પરિહરતિ -- યો ઽધુને તિ. યદિ હિ તદ્બાધકબલેન નાસ્તીત્ય્ ઉચ્યતે, પ્રાગ્ અપિ નાસીદ્ એવ. બાધકેન તત્પ્રાગ્ અપિ પ્રતિક્ષિપ્તં રજતમ્ ઇવ શુક્તાવ્ અવગતિક્ષણાદ્ આરભ્ય. અતઃ પ્રાગ્ અપ્ય્ અસતઃ કથં સાધનત્વમ્ ઇતિ

{2,79} પ્રાક્ સાધનત્વાભ્યુપગમે વા પરમાર્થાસ્તિત્વમ્ આપદ્યત ઇત્ય્ આહ -- સાધને તિ. કારણમ્ આહ -- સિદ્ધિર્ ઇતિ

કિમ્ ઇતિ ન યુજ્યેત, અત આહ -- ન દૃષ્ટે તિ. નાત્યન્તમ્ અસતઃ સાધનત્વં દૃષ્ટં શશવિષાણવદ્ ઇત્ય્ અનુમાનમ્ અન્તર્ણીતં, ક્વચિદ્ દૃષ્ટસ્યાપિ રૂપસ્યાન્યત્રોપચરિતસ્ય પરમાર્થોપાયતા નાસ્તિ. કિમ્ ઉતાત્યન્તાસતો હેત્વાદેર્ ઇત્ય્ આહ -- બાષ્પાદિને તિ

ઉપસંહરતિ -- તસ્માદ્ ઇતિ

નનુ વર્ણાત્મના અસત્યાનામ્ અપિ રેખાદીનાં પરમાર્થવર્ણોપાયતા દૃષ્ટા, અતો નૈકાન્તિકો ઽસત્યત્વં હેતુર્ અત આહ -- યે ઽપી તિ. વિપક્ષવૃત્તિર્ હિ હેતુર્ અનૈકાન્તિકો ભવતિ. ન ચ પરમાર્થોપાયેષુ રેખાદિષ્વ્ અસત્યત્વમ્ અસ્તિ, સ્વરૂપસત્યત્વાત્. તેન ચ રૂપેણ વર્ણબોધોપાયત્વાત્. તદ્દર્શિનો હિ સ્મૃતસઙ્કેતસ્ય વર્ણા બુદ્ધૌ ભવન્તીતિ

નનુ ભવન્તુ સ્વરૂપસન્તઃ. વર્ણાત્મના તાવદસત્યા એવ, અત આહ -- વર્ણે તિ. સર્વે હિ ભાવાઃ સ્વરૂપેણ સન્તઃ પરરૂપેણાસન્તઃ. કેનચિદ્ વિશેષેણ રેખોદાહરણમ્ ઇતિ

{2,80} ન ચૈષ પ્રકારો ઽત્યન્તાસતાં હેત્વાદીનાં સમ્ભવતીત્ય્ આહ -- સ્વરૂપ ઇતિ. અસત્યમ્ અપિ કેનચિદ્ રૂપેણ સદ્ એવ રૂપાન્તરેણ ભવતિ. ન હિ નિસ્સ્વભાવમ્ ઇતિ નાપ્ય્ અસત્યતેત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ

એતદ્ એવ સ્ફુટયતિ -- હેત્વાદીનામ્ ઇતિ. અત્ર ચ બાષ્પાદીનામ્ ઇવાગ્ન્યાદાવ્ ઉપાયત્વં હેત્વાદીનાં, ન પરમાર્થેન તુ લેખ્યવદ્ ઇત્ય્ આહ -- તેને તિ. હેતુત્વાભાવપ્રતિપાદનપરમ્ ઇદમ્ ઇતિ

અત્ર ચોદયતિ -- ઉપાયાનામ્ ઇતિ. કિમ્ ઇદં નિસ્સ્વભાવત્વમ્ ઉપાયાનામ્ આપદ્યતે. સંવૃત્યાત્મકા હિ તે. તેન ચ રૂપેણ સન્ત એવેતિ

પરિહરતિ -- સંવૃત્યે તિ. સાંવૃતં હિ રૂપં વાઙ્માત્રનિર્મિતં, ન પરમાર્થોપાયો ભવતીતિ

અપિ ચ, પરમાર્થાલ્ લોકસ્ય સંવૃતિસત્યસ્ય ભેદે ન હેતુર્ અસ્તિ, તદ્ભેદગ્રાહિણો ઽપિ જ્ઞાનસ્ય મિથ્યાત્વાદ્ ઇત્ય્ આહ -- પરમાર્થે તિ. અપિ ચ યદિ પરમાર્થો ઽપિ લૌકિકોપાયગમ્યઃ, ન તર્હિ પરમાર્થઃ, લૌકિકોપાયગમ્યત્વાદ્ બાષ્પાદિવાગ્નિર્ અવગમ્યમાન ઇત્ય્ આહ -- લૌકિકે તિ. પૂર્વં ચ સત્યભેદો નિરાકૃતઃ. ઇદાનીં સાંવૃતસ્ય પરમાર્થોપાયતેતિ વિવેકઃ. નન્વ્ અસત એવ શ્રુત્યાદિપ્રપઞ્ચાત્ પ્રપઞ્ચવિલયાત્મનો બ્રહ્મણો નિરૂપણં વેદાન્તવિદ્ભિર્ ઇષ્યતે. યથાહુઃ --
{2,81} ભેદપ્રપઞ્ચવિલયદ્વારેણ ચ નિરૂપણમ્ ।
ઇતિ.
વિદ્યાં ચાવિદ્યાં ચ યસ્ તદ્વેદોભયં સહ ।
અવિદ્યયા મૃત્યું તીર્ત્વા વિદ્યયામૃતમ્ અશ્નુતે ॥
ઇતિ. કિમ્ ઉક્તમ્. વિદ્યારૂપં ચ બ્રહ્મ, અવિદ્યારૂપં ચ શ્રુત્યાદિ. તદુભયમ્ અપિ યઃ સહ વેદ સો ઽવિદ્યોપલક્ષિતં મૃત્યું તીર્ત્વા વિદ્યારૂપેણોપલક્ષિતં બ્રહ્માનન્દં પ્રતિપદ્યત ઇતિ. તદ્ એવમ્ અવિદ્યાત એવ વિદ્યાપ્રાપ્તિર્ ઇષ્યતે ઇતિ. કિમ્ અપરાદ્ધમ્ એવં બ્રુવાણૈર્ અસ્માભિઃ. નૈષ નઃ સિદ્ધાન્તઃ યદ્ અસન્ન્ એવ શ્રુત્યાદિપ્રપઞ્ચો બ્રહ્મણિ પ્રમાણમ્ ઇતિ. તેષામ્ અપિ પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણસિદ્ધાનામ્ અશક્યાપહ્નવત્વાત્. યથા હિ સો ઽયમ્ ઇતિ પ્રત્યક્ષસિદ્ધઃ પ્રત્યગાત્મા, એવં તેષ્વ્ ઇતિ તદ્વદ્ એવ સમ્યઞ્ચો ભવિતુમ્ અર્હન્તિ. તસ્ય ચ પૂર્વોત્તરકર્મનિરોધાનુત્પાદાભ્યાં વિગલિતભોગભોગાયતનસ્ય કૈવલ્યં મોક્ષમ્ આચક્ષ્મહે, ન પ્રપઞ્ચવિલયમ્. એકમ્ એવાદ્વિતીયમ્ ઇત્યાદિવેદાન્તાસ્ ત્વ્ અર્થવાદાન્તરવદ્ વિષયવૈરાગ્યપ્રતિપાદનપરતયા કથઞ્ચિદ્ ગમયિતવ્યાઃ. સ એષ નેતિ નેતીતિકરણેન સ્પષ્ટમ્ એવ બહિર્વિષયસદ્ભાવમ્ ઉપદર્શયતિ. એષ ઇત્ય્ અપરોક્ષનિર્દિષ્ટસ્ય બ્રહ્મણો વિષયવિવેકમાત્રં કથયતિ ન તદભાવમ્. શ્રુત્યાદિષુ ચાવિદ્યાવાદો બ્રહ્મણઃ પ્રશંસાર્થઃ. અપશવો ઽન્યે ગોશ્વેભ્યઃ ઇતિવત્ પશ્વન્તરેષ્વ્ અપશુવાદઃ. અતો ન ક્વચિદપરમાર્થસ્ય પરમાર્થોપાયતા. અસ્તુ વા નિત્યનિર્દોષવેદાન્તસિદ્ધમ્ અપ્રપઞ્ચં બ્રહ્મ. ન તુ ક્ષણિકસંવેદનપ્રવાહાત્મકં દ્વૈતં કુતશ્ચિત્ પ્રમાણાદ્ અવગચ્છામ ઇત્ય્ અલમ્બનેનાપિ

પ્રત્યવસ્થાનાન્તરમ્ ઇદાનીં બૌદ્ધસ્યોપન્યસ્યતિ -- નન્વ્ ઇતિ. એવં હિ મન્યન્તે -- યદ્ય્ અપિ બાહ્યો હેત્વાદિર્ અર્થો નાસ્તિ, તથાપિ બુદ્ધ્યારૂઢેનૈવ હેત્વાદિનાનુમાનાનુમેયવ્યવહારઃ સેત્સ્યતિ. અનાદિવાસનોપપ્લાવિતા હિ હેત્વાદિવિકલ્પવિભાગા ભવન્તિ હેતુર્ અયં દૃષ્ટાન્તો ઽયમ્ ઇત્યાદયઃ. વિકલ્પ ઇતિ સવિકલ્પિકાં બુદ્ધિમ્ આચક્ષ્મહે. અતો વાસનાભેદાદ્ બુદ્ધિભેદઃ, તદ્ભેદાદ્ ધેત્વાદિભેદ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ. અવશ્યાભ્યુપગમ(?નિયમ।નીય)શ્ ચાયં ભવદ્ભિર્ અપિ. બુદ્ધિનિબન્ધનો ધર્મ્યાદિભેદઃ. ન હ્ય્ અનિત્યઃ શબ્દઃ કૃતકત્વાદ્ ઇતિ{2,82}પરસ્પરં ધર્મિણો વા ભિન્નયોર્ હેતુસાધ્યયોર્ અવગતિર્ અસ્તિ. અતો જ્ઞાનભેદનિબન્ધન એવાત્ર ભિન્નત્વવ્યવહારઃ. સર્વત્રૈવ ચ જ્ઞાનમ્ એવ ભેદનિબન્ધનમ્. સુદૂરમ્ અપિ ગત્વા યુક્તિભિર્ અનુસંહિતો ભેદો જ્ઞાન એવ પર્યવસ્યતિ. અતો ઽસ્તુ તન્નિબન્ધન એવ સર્વત્ર ભેદઃ. દેશાદિભેદાદ્ અપિ હિ ભેદં બ્રુવાણસ્ તદ્ભેદં પર્યનુયુક્તો જ્ઞાનભેદમ્ એવાલમ્બતે. તાવતાપિ વ્યવહારસિદ્ધૌ કિં પ્રકારાન્તરેણ ભેદો ઽનુસ્રિયત ઇતિ. અત્રાપ્ય્ અગ્નિધૂમાદૌ કૃતકાનિત્યત્વવિલક્ષણઃ સ્ફુટો ભેદાવગ્રહો ભવતિ. તત્રાપિ ન જાતિભેદો નિબન્ધનમ્ ઇતિ વાચ્યમ્. સો ઽપિ ચાગ્નિધૂમશબ્દનિર્મિત એવ. ન હિ સંવૃતિકલ્પનાદ્ અન્યેન પ્રકારેણ જાતિભેદમ્ ઉપલભામહે. અતઃ શબ્દભેદે ઽર્થવિકલ્પવિલાસિતા એવાગ્નિત્વાદય ઇતિ. ઇદં ચ બાહ્યનિરાકરણપરતયાનાસ્થયોક્તમ્. ન શબ્દભેદો ઽપિ વિજ્ઞાનભેદાદ્ વિના સમ્ભવતિ. સો ઽપિ જ્ઞાનમાત્રપ્રભાવિત એવાભ્યુપેત્ય બાહ્યહેત્વાદિવિકલ્પવિભાગાર્થમ્ ઉક્ત ઇતિ

અયમ્ એવાસ્મદીયતન્ત્રકારાણાં સિદ્ધાન્ત ઇત્ય્ આહ -- ન્યાયવિદ્ભિર્ ઇતિ. ન્યાયવિદ્ભિર્ હિ દિઙ્નાગાચાર્યૈર્ ઇદમ્ ઉક્તં સર્વ એવાયમ્ અનુમાનાનુમેયવ્યવહારો બુદ્ધ્યારૂઢેન ધર્મધર્મિન્યાયેન બહિઃ સદસત્ત્વમ્ અપેક્ષત ઇતિ

એતદ્ અપિ દૂષયતિ -- અસ્તી તિ. નાસતઃ શશવિષાણાદેઃ શબ્દનિબન્ધનઃ તજ્જનિતબુદ્ધિનિબન્ધનો વા ભેદો દૃષ્ટ ઇતિ દુરુક્તમ્ ઇદમ્ અપરેષાં બુદ્ધ્યારૂઢેનાનુમાનાનુમેયવ્યવહાર ઇતિ

અપિ ચ અસ્તુ બુદ્ધિશબ્દભેદનિબન્ધનો હેત્વાદિભેદઃ, તયોર્ એવ તુ કથમ્ અકસ્માદ્ ઉદ્ભવઃ. ન હ્ય્ અકારણિકા કાર્યોત્પત્તિઃ સમ્ભવતિ. ન ચ શૂન્યે જગતિ{2,83}તયોઃ કારણમ્ ઉત્પ્રેક્ષિતુમ્ અપિ શક્યત ઇત્ય્ આહ -- નિર્વસ્તુક ઇતિ. યશ્ ચાયં શબ્દભેદો હેત્વાદિભેદહેતુતયોપવર્ણિતઃ, સો ઽપિ તદભાવાદ્ અનુપપન્ન ઇત્ય્ આહ -- શબ્દે તિ

કિઞ્ ચ યદ્ય્ અવિદ્યમાન એવ બુદ્ધિમાત્રકલ્પિતઃ સાધ્યાદિભેદો ઽનુમાનવ્યવહારાય કલ્પ્યતે, તતો દૂષણવ્યવહારો ઽપિ તદ્વદ્ એવ સ્યાત્. ઉત્પદ્યતે ખલ્વ્ અસ્મિન્ સાધને હેત્વાદિન્યૂનતોક્તિમાત્રાદ્ એવ દૂષણબુદ્ધિર્ ઇત્ય્ આહ -- યદિ વે તિ દ્વયેન

શક્યતે ચ વદિતુમ્ એવમ્ અપિ સર્વ એવાયં દૂષ્યદૂષણવ્યવહારો બુદ્ધ્યારૂઢેન દૂષ્યદૂષણન્યાયેન, ન બહિઃ સદસત્ત્વમ્ અપેક્ષત ઇત્ય્ આહ -- યશ્ ચે તિ

નન્વ્ એવમ્ અપ્ય્ આવયોર્ અવિશેષ એવ, યથા હિ નો દૂષણજ્ઞાનમ્ ઉત્પન્નમ્ એવં ભવતો ઽપિ સાધનજ્ઞાનમ્. અતઃ કથં વિજયસે અત આહ -- બુદ્ધી તિ. અયમ્ આવયોર્ વિશેષઃ બુદ્ધિમાત્રવ્યવહારિણો ભવતો મદુક્તદૂષણં સિદ્ધમ્ ઇતિ ન તે પક્ષઃ સિધ્યતિ. ત્વદુક્તં તુ સાધનમ્ અસ્માકમ્ અસિદ્ધમ્ ઇતિ ન સાધ્યં પ્રતિપદ્યામહ ઇતિ

કથં સાધનમ્ અસિદ્ધમ્ અત આહ -- બાહ્યે તિ. બાહ્યાર્થવ્યવહારિણો હિ વયં, ન ત્વમ્ ઇવ જ્ઞાનૈકશરણાઃ. તત્ર કથમ્ અસતિ બાહ્યે બુધ્યામહ ઇતિ

{2,84} પુનર્ અપિ પરશ્ ચોદયતિ -- નન્વ્ ઇતિ. યથા હિ મે સાધનમ્ અસિદ્ધમ્, એવં દૂષણમ્ અપીતિ ન દુષ્ટં સાધનમ્ ઇતિ

મીમાંસકસ્ તુ પાશુપતો ઽયમ્ એવંવાદી યદ્ વિહાય સાધનમ્ અભાવાદ્ દૂષણસ્યાપ્ય્ અદુષ્ટત્વમ્ આતિષ્ઠત ઇતિ સાપહાસમ્ આહ -- નેદાનીમ્ ઇતિ

યશ્ ચ વાસનાભેદનિબન્ધનો વિકલ્પપ્રવિભાગો વર્ણિતઃ, સો ઽપિ તદ્ભેદનિમિત્તાભાવાદ્ અનુપપન્ન ઇત્ય્ આહ -- ન ચે તિ. નનુ જ્ઞાનભેદાદ્ એવ વાસનાભેદો ભવિષ્યતિ, કથં નિમિત્તાભાવઃ. ન, તદ્ભેદસ્યૈવ નિર્નિમિત્તત્વાદ્, વાસનાનિબન્ધને તુ તદ્ભેદે ઽન્યોન્યાશ્રયત્વમ્ ઇત્ય્ આશઙ્કયા સહાહ -- જ્ઞાને તિ. નનુ સ્વભાવભિન્નમ્ એવ જ્ઞાનં વાસનાભેદનિબન્ધનં ભવિષ્યતિ, કથમ્ અન્યોન્યાશ્રયત્વમ્ અત આહ -- સ્વચ્છસ્યે તિ. સ્વચ્છસ્ય હિ જ્ઞાનાત્મનઃ સ્વયમ્ અનુપલભ્યમાનભેદસ્યાનાદિવાસનોપપ્લાવિતનીલાદ્યાકારકલુષિતત્વમ્ એવ ભેદકારણમ્ ઇતિ બૌદ્ધૈર્ આશ્રિતમ્, અતો દુરુત્તરમ્ ઇતરેતરાશ્રયમ્ ઇતિ

નન્વ્ અનાદિત્વાદ્ એવ બીજાગ્કુરવદ્ ઇતરેતરાશ્રયપરિહારો ભવિષ્યત્ય્ અત આહ -- પ્રમાણમ્ ઇતિ. પ્રસિદ્ધાત્મનોર્ હિ બીજાઙ્કુરયોર્ અનાદિત્વાદ્ ભવતિ દોષપરિહારઃ. વાસના ત્વ્ અસ્તિ ભિન્ના ચેતિ ન કિઞ્ચિત્ પ્રમાણં ક્રમતે. યો હિ{2,85}બહિર્દેશસમ્બદ્ધં પ્રત્યક્ષમ્ અર્થમ્ અવજાનીતે, સ કથં વાસનામ્ અનુજાનાતિ. તદનુજ્ઞાને વા કિમ્ અપરાદ્ધં ભાવાન્તરૈર્ ઇતિ. અપિ ચ પૂર્વાનુભવપ્રભાવિતં સ્મરણહેતુસંસ્કારમ્ એવ વાસનામ્ આચક્ષ્મહે. તદ્ અસૌ સત્ય્ અપિ ગ્રાહકં જ્ઞાનમ્ એવ વિવિધમ્ ઉપકલ્પયતિ. યત્ તુ વિચિત્રા બહિર્ભાવા ભાસન્તે તત્ કસ્ય હેતોર્ ઇતિ ન જ્ઞાયત ઇત્ય્ આહ -- કુર્યાદ્ ઇતિ

ન ગ્રાહ્યભેદે વાસના કારણમ્ ઇત્ય્ અત્રોપપત્તિમ્ આહ -- સંવિત્ત્યે તિ. સ્મૃતિહેતુર્ હિ વાસના. ન ચાનુભૂતાત્ સ્મૃતિર્ અધિકં માત્રયાપિ ગોચરયતિ. ન ચ બહિરત્યન્તાસન્તો ભાવાઃ ક્વચિદ્ અપિ ગૃહીતપૂર્વા ઇતિ ન તાન્ વાસના સ્મારયિતું પ્રભવતીતિ. કિઞ્ ચ, અતશ્ ચ વાસના નોપપદ્યતે યત્ કારણં ક્ષણિકાનિ જ્ઞાનાનિ નિરન્વયવિનાશીનિ પરસ્પરમ્ અસહિતાનિ ચેત્ય્ આહ -- ક્ષણિકેષ્વ્ ઇતિ. યથા તાવત્ ક્ષણિકાનાં નિરન્વયવિનાશિનાં ચ ન વાસના, તથોપરિષ્ટાદ્ વક્ષ્યતીતિ

અસાહિત્યાન્ ન વાસનેત્ય્ ઉક્તાર્થમ્ એવ પ્રપઞ્ચયતિ -- પૂર્વે તિ. સાહિત્યાભ્યુપગમે ઽપિ સમવાયાદ્યન્યતમલક્ષણસમ્બન્ધાભાવાદ્ વાસના નોપપદ્યતે. ન હ્ય્ અસમ્બન્ધઃ કાલાગરુધૂમો ઽગારં વાસયતીત્ય્ આહ -- સાહિત્યે તિ

ક્ષણિકત્વાન્ ન વાસનેત્ય્ ઉક્તમ્, અત્ર કારણમ્ આહ -- ક્ષણિકત્વાદ્ ઇતિ. વ્યાપારનિબન્ધનો હિ વાસ્યવાસકભાવઃ કારકવિશેષત્વાત્ તસ્ય. ન ચ ક્ષણિકં પૂર્વમ્ ઉત્તરં વા તયોર્ એવ વ્યાપ્રિયત ઇતિ સમ્ભવતિ. નનુ જન્મૈવ બુદ્ધેર્{2,86}અર્થપરિચ્છેદે વ્યાપાર ઇત્ય્ ઉક્તમ્, તદ્વદ્ વાસનાયામ્ અપિ ભવિષ્યતિ. ન, દુષ્ટત્વાદ્ ઉપપત્તેઃ. દૃશ્યતે ખલૂત્પદ્યમાનૈ(?ર્ એ)વ બુદ્ધિર્ અર્થં પરિચ્છિન્દન્તી. ન હ્ય્ અસૌ ક્ષણમ્ અપ્ય્ ઉદાસ્તે. ન ચાર્થપરિચ્છેદાદ્ અન્યત્ર વ્યાપ્રિયત ઇતિ યુક્તમ્. જન્મનૈવ વ્યાપારેણ કારકત્વં, ન જ્ઞાનાન્તરં વાસયન્તી જાયમાના બુદ્ધિર્ દૃશ્યત ઇતિ કથં વાસનાયાં જન્મના કારણત્વમ્. ન ચ જન્માપિ કિઞ્ચિદ્ બૌદ્ધા મન્યન્તે યન્નિબન્ધનઃ કારણભાવો ભવેત્. અસ્માકં તુ સમવાયિકારણદશાવિશેષઃ કો ઽપિ કાર્યસ્ય જન્મેતિ મતમ્. સ ચ જાયમાનાન્નાત્યન્તભિન્ન ઇતિ યુક્તં ક્રિયાકાર(?કા।ક)ભાવ ઇતિ. નિરન્વયવિનાશિત્વાન્ ન વાસનેત્ય્ ઉક્તમ્. તત્ર કારણમ્ આહ -- વિનશ્યદ્ ઇતિ. યદ્ ધિ સ્વલક્ષણ એવ નિરુદ્ધં ન કેનચિદ્રૂપેણાન્વેતિ ન તત્ તદીયં વા રૂપં વાસ્યત ઇતિ સમ્ભવતિ. તથા વાસકમ્ અપિ યન્નિરન્વયવિનષ્ટં તત્ કેનાત્મના પરં વાસયતિ. અવસ્થિતા એવ હિ ભાવા ગૃહાદયો ઽવસ્થિતૈર્ એવાગરુધૂમાદિભિર્ વાસ્યન્ત ઇતિ દૃષ્ટમ્. અયં ચાવીતહેતુર્ ઉન્નેતવ્ય ઇતિ

અત્ર ચોદયતિ -- અવસ્થિત ઇતિ. અવસ્થાન્તરોપજનનાપાયયોસ્ તદભિન્નસ્યાવસ્થાવતો નાશોત્પાદાભ્યામ્ અવસ્થિતત્વાનુપપત્તિઃ. અવસ્થિતત્વે વા પૂર્વાવસ્થાયામ્ ઇવોત્તરત્રાપિ અવાસનાપ્રસઙ્ગ ઇતિ. અસ્મન્મતે તુ ભઙ્ગુરમ્ ઉત્તરં પૂર્વં ચ જ્ઞાનં, નાવસ્થિતઃ કશ્ચિદ્ એકો જ્ઞાતાપ્રચ્યુતપ્રાચ્યરૂપઃ. તદ્ ઇહ ભઙ્ગુરપક્ષે પૂર્વસાદૃશ્યાત્ તતો ભિન્નસ્યોત્તરસ્ય યુક્તૈવ વાસના. એષૈવ તુ વાસના યત્ પૂર્વસારૂપ્યમ્ ઉત્તરસ્ય. યથા લાક્ષારસોપસિક્તે બીજપૂરકુસુમે ફલં તદ્રૂપં જાયમાનં તત્ત્વાન્વિતમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. યત્ તુ વ્યાપારવિરહાદ્ અકારકત્વમ્ ઉક્તં, તદ્ અયુક્તમ્. ન વ્યાપારતઃ કારકત્વમ્, અપિ તર્હિ પૂર્વભાવાત્. ભાવાતિરેકિણો વ્યાપારસ્યાનુપપત્તેઃ. યચ્ ચેદં પૂર્વસ્યોત્તરકારણત્વમ્ ઇદમ્ એવ વાસકત્વં પૂર્વેણોત્તરં{2,87}વાસ્યત ઇતિ. કો ઽર્થઃ. સ્વરૂપં જન્યત ઇતિ. અતો ભઙ્ગુરવાદિનામ્ એવ વાસનોપપત્તિમતી ન સ્થિરવાદિનામ્ ઇત્ય્ આહ -- ભઙ્ગુર ઇતિ

તદ્ ઇહ સ્વમતસાધનમ્ ઉપેક્ષ્યૈવ તાવત્ પરમતદૂષણમ્ અભિધીયતે. દૂષિતે હિ તસ્મિન્ સુખેન સિદ્ધાન્તો ઽભિધીયતે. તત્ર યત્ તાવદુક્તં સદ્રૂપજ્ઞાનજનકત્વમ્ એવ વાસનેતિ. તદ્ અયુક્તમ્. યદિ હિ પૂર્વજ્ઞાનમ્ ઉત્તરસ્ય જનકં ભવતિ, તતો ઽનુરૂપં વિરૂપં વા જનયતિ, ન તદુત્તરસ્ય જનકમ્. અનુત્પન્નસ્યાસતો જનકત્વાયોગાત્. એવં વિનષ્ટસ્યાપિ, અજાતાતિવૃત્તયોર્ અનતિભેદાત્. ન ચ નિષ્પન્નસ્ય ક્ષણમ્ અપ્ય્ અવસ્થાનમ્ અસ્તીતિ કદા જનયિષ્યતીતિ જનકત્વાનુપપત્તૌ દૂરોત્સારિતમ્ અનુરૂપજનનમ્. ન હિ નિરન્વયવિનષ્ટસ્ય કિઞ્ચિદ્ અનુરૂપં સમ્ભવતિ, ધર્માન્વયો હિ આનુરૂપ્યમ્. ન પૂર્વધર્માન્વય ઉત્તરજ્ઞાને ઽસ્તિ, તદુપગમે નિરન્વયવિનાશાયોગાત્. ન ચ સમાનધર્મતામ્ અન્તરેણાસ્તિ સ પ્રકારો યેનાનુરૂપ્યં ભવતીતિ. તદ્ એતત્ સર્વમ્ આહ -- નૈતદ્ અસ્તી તિ સાર્ધતૃતીયેન. નનુ પૂર્વભાવિતૈવ કારકત્વમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં કિં ક્ષણાન્તરાવસ્થાનેન. ન ચ વ્યાપારકારણભાવઃ યેન તત્સમ્બન્ધાર્થં ક્ષણાન્તરાવસ્થાનમ્ ઇષ્યતે તદભાવાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ એવ. મૈવમ્. ન હિ પૂર્વભાવિતામાત્રં કારણત્વમ્ ઇષ્યતે. મા ભૂદ્ ગવાશ્વસ્યાપિ પૌર્વાપર્યમાત્રાત્ કાર્યકારણભાવ ઇતિ પૌર્વાપર્યનિયમે તુ કાર્યકારણત્વમ્.[720]ન ચાસૌ ક્ષણિકેષુ સમ્ભવતિ. વ્યાપારસ્ તુ પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણકો નાપહ્નોતું શક્યત ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[720] ણકત્વમ્ (ક)
{2,88} દૂષણાન્તરમ્ આહ -- યદી તિ સાર્ધેન. યદ્ય્ અપિ હ્ય્ આનુરૂપ્યાદ્ વાસનેત્ય્ ઉચ્યતે યદા તર્હિ ગોબુદ્ધેર્ અનન્તરં હસ્તિબુદ્ધિર્ ઉત્પદ્યતે તત્રૈવ વૈલક્ષણ્યાદ્ વાસના ન સ્યાત્. તતો ઽપિ પરસ્તાદ્ ગોજ્ઞાનં નિર્બીજં ન સમ્ભવેદ્ ઇતિ. પ્રદર્શનાર્થં ચ ગોહસ્તિજ્ઞાન ઉક્તે સર્વમ્ એવ વિલક્ષણાદ્ વિલક્ષણજ્ઞાનં ન સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ -- સર્વમ્ ઇતિ

એવં તાવદ્ આનુરૂપ્યવાસનાપક્ષો નિરાકૃતઃ. ઇદાનીં પુનર્ અપિ જ્ઞાનાતિરિક્તવાસનાપક્ષમ્ એવોપસઙ્ક્રમ્ય દૂષણાન્તરમ્ આહ -- બાહ્યે તિ. બાહ્યાર્થવાદિનાં હિ પૂર્વજ્ઞાનજનિતા આત્મસ્થા વાસનાઃ કિઞ્ચિદ્ એવ સદૃશદર્શનાદ્યપેક્ષ્ય લબ્ધોદ્બોધાઃ કાર્યં જનયન્તિ ક્રમેણેતિ યુક્તમ્. જ્ઞાનમાત્રવાદિનસ્ તુ ન કિઞ્ચિદ્ વાસનાનાં કાર્યજનને ઽનુગ્રાહકમ્ અસ્તિ યદ્ અપેક્ષયા વિલમ્બન્તે. અતો યુગપદ્ એવ સર્વાઃ સર્વં કાર્યમ્ આરભેરન્ન્ ઇતિ ન ક્રમેણ જાનાનિ દૃશ્યેરન્. એકદૈવ વિશ્વજ્ઞાનમ્ ઉત્પન્નમ્ ઇતિ ક્ષણાન્તરે ન કિઞ્ચિત્ સ્યાત્. ન ચાસાં કિઞ્ચિદ્ રૂપમ્ અન્વેતિ યત્ પુનઃ કાર્યં જનયેત્. નિરન્વયવિનાશિત્વાન્ ન ક્વચિદ્ અન્યત્ર વાસનાનાં પારાર્થ્યં યથાસ્માકમ્ આત્મનિ, સંસ્કાર્યાન્તરાભાવાત્. અતઃ પારાર્થ્યેન વશીકારાભાવાદ્ અપિ ન ક્રમો યુક્તઃ. પારાર્થ્યેન હ્ય્ અસ્માકમ્ ઇવ બોદ્ધુર્ અવધાનાદ્યપેક્ષયા સ્મૃતિક્રમ ઇવ જ્ઞાનક્રમો ભવેદ્ અપિ. ન ત્વ્ એતત્ સર્વમ્ અસ્તીતિ કાર્યક્રમાનુપપત્તિર્ ઇતિ

કિઞ્ચૈતા વાસનાઃ ક્વચિદ્ આશ્રિતા ન વા. યદ્ય્ આશ્રિતાઃ, જ્ઞાનાતિરિક્તસ્ય{2,89}કસ્યચિદભાવાત્ તદાશ્રિતા વાચ્યાઃ. તત્રૈકજ્ઞાનનાશે સકલતદાધારવાસનાવિનાશઃ. કારણવિનાશાદ્ એવ કાર્યારમ્ભ ઇતિ વઃ સિદ્ધાન્તઃ, પ્રકારાન્તરકારણત્વાયોગાત્. વિનશ્યદ્ એવ હિ કારણં કાર્યં જનયતીતિ યુગપન્નશ્યન્તીભિર્ વાસનાભિઃ સકૃદ્ એવ સર્વાકારજ્ઞાનમ્ ઉત્થાપિતં તથાવસ્થિતં ચ એકદૈવૈકક્ષણે વિનષ્ટમ્ ઇતિ ક્ષણાન્તરે ન કિઞ્ચિદ્ ભવેદ્ ઇત્ય્ આહ -- વિનાશ ઇતિ દ્વયેન

યદિ ત્વ્ આશ્રયભૂતજ્ઞાનવિનાશે ઽપિ શક્તિર્ વાસના ન નશ્યન્તીત્ય્ ઉચ્યતે, તતઃ ક્ષણિકત્વસિદ્ધાન્તહાનિઃ. સ્થિરસ્ય ચ ક્રમયૌગપદ્યાભ્યામ્ અર્થક્રિયાનુપપત્તેઃ કાર્યાનારમ્ભપ્રસઙ્ગ ઇત્ય્ આહ -- યદી તિ

યદિ તુ સ્વતન્ત્રા એવ જ્ઞાનવદ્ વાસનાઃ પ્રવૃત્તા ઇત્ય્ ઉચ્યતે, તતો જ્ઞાનવાસનયોર્ ઇતરેતરકાર્યકારણભાવાનુપપત્તિર્ ઇત્ય્ આહ -- વાસને તિ

કિમ્ ઇતિ ન સ્યાદ્ અત આહ -- કુર્યાતામ્ ઇતિ. સદૃશમ્ એવ હિ તદા જ્ઞાનવાસને કાર્યમ્ આરભેયાતાં જ્ઞાનં જ્ઞાનં વાસના વાસનાં ન પુનર્ અન્યોન્યમ્ ઇતિ. નનુ વિજાતીયકારણોપનિપાતાદ્ વિસદૃશકાર્યોત્પાદો ભવિષ્યત્ય્ અત આહ -- નાન્ય ઇતિ. દ્વયાતિરિક્તવસ્ત્વભાવાદ્ ઇતિ ભાવઃ

અતઃ સંવૃતિસત્યરૂપ ઇવ વાસના કલ્પિતા ન પરમાર્થતઃ{2,90}કાચિદસ્તીત્ય્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ. ન ચૈવઞ્ જાતીયકં કસ્મૈચિત્ કાર્યાય ઘટત ઇતિ પ્રાગ્ એવ વર્ણિતમ્ ઇત્ય્ આહ -- ન ચે તિ

સ્વમત ઇદાનીં વાસનામ્ ઉપપાદયતિ -- યસ્ય ત્વ્ ઇતિ. અવસ્થિતો હિ જ્ઞાતા યજ્જ્ઞાનાભ્યાસેન વાસનાધારો ભવતિ તદ્ યુજ્યતે. ક્ષણિકં તુ ન વાસયિતું શક્યમ્. ન ચ તદાસના પ્રયોજનવતી, ક્વચિદ્ ઉપયોગાભાવાત્. ન ચ વાસિતઃ પૂર્વાવસ્થાતો ઽત્યન્તં ભિદ્યતે, યેનાન્યત્વં પ્રતિપદ્યતે. ન ચ પ્રાગ્વદવિશિષ્ટઃ, યેન વાસના ન સ્યાત્. ન ચાવસ્થાન્તરોત્પાદે ઽવસ્થિતત્વાનુપપત્તિઃ, પૂર્વાપરયોર્ અવસ્થયોર્ અનુગતસ્ય બોદ્ધુઃ પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્. તદ્ ઇહાવસ્થાતદ્વતોર્ અભેદવિવક્ષાયાં પૂર્વજ્ઞાનાહિતસંસ્કારઃ પુમાન્ એવ વાસના ભવેત્. ભેદવિવક્ષાયાં તુ તદાધાર ઇતિ

યત્ત્વાનુરૂપ્યવાસનાપક્ષે લાક્ષોપસિક્તં બીજપૂરકુસુમમ્ ઉપવર્ણિતં, તત્ તદ્રૂપસઙ્ક્રાન્તેર્ ઉપપન્નમ્, ન તુ જ્ઞાનસ્ય કિઞ્ચિદ્રૂપં જ્ઞાનાન્તરં સઙ્ક્રામતિ નિરન્વયવિનાશિત્વાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ એવેત્ય્ આહ -- કુસુમે તિ તસ્યા ન્તેન. પ્રકરણાર્થમ્ ઉપસંહરતિ -- ઇત્ય્ અવાસને તિ

કિઞ્ચેયં વાસના તત્ત્વદર્શિભિર્ બૌદ્ધૈર્ વસ્તુતો વર્ણિતેતિ નેદં સમ્ભાવયામઃ. અસતીમ્ એવ તુ યુક્ત્યાનુપેતાં યુક્તિશૂન્યાં વાસનાં વિકલ્પ્ય વિષયેષ્વ્ આસ્થાં{2,91}નિવર્તયિતુમ્ અર્થનિરાકરણમ્ ઉક્તમ્ એકમ્ એવાદ્વિતીયમ્ ઇત્યાદ્યુપનિષદ્ભિર્ ઇવ. તત્રૈવ ત્વ્ અર્વાચીનાનાં ભ્રાન્ત્યા સિદ્ધાન્તાવગ્રહ ઇતિ નિરાકૃતં વાદિનમ્ આશ્વાસયતીતિ -- યુક્ત્યે તિ