મીમાંસાશ્લોકવાર્ત્તિક · અધ્યાય 1

પર્ત્ ઇ
01 પ્રતિજ્ઞાસૂત્ર
{1,1} વાર્ત્તિકારમ્ભે શિષ્ટાચારમ્ અનુવિદધાનો મઙ્ગલં તાવત્ કરોતિ -- વિશુદ્ધે તિ. દૃષ્ટા હિ શિષ્ટાનાં પ્રવૃત્તિઃ સર્વકાર્યેષુ મઙ્ગલાચરણપૂર્વિકા. મઙ્ગલં ચ દેવતાસ્તુતિનમસ્કારાદિ. અસ્ય ચ નિયોગતઃ ફલવત્કાર્યાન્તરારમ્ભસંયોગાત્ સાક્ષાદ્ અફલત્વાચ્ ચ ફલવત્સન્નિધાવફલં તદઙ્ગમ્ ઇતિ ન્યાયેન કાર્યાન્તરશેષત્વે ઽવધૃતે સત્યારમ્ભસ્ય સમાપ્તિપર્યન્તત્વાદ્ અપેક્ષિતાવિઘ્નપરિસમાપ્તિઃ ફલમ્. અપેક્ષિતવિધેર્ અનપેક્ષિતવિધાનં દુર્બલમ્ ઇતિ ન્યાયેન ફલાન્તરકલ્પનાયા દુર્બલત્વાત્. અતો યથા સામ્પ્રદાયિકમ્ અધ્યાયાનધ્યાયાદિ સ્વાધ્યાયાવિઘ્નાર્થમ્ એવમ્ ઇદમ્ અપિ. તદ્ અયમ્ અર્થઃ -- વિશુદ્ધૌ જ્ઞાનદેહૌ યસ્ય સ તથોક્તઃ. વિશુદ્ધં ચ ભગવતો જ્ઞાનં રાગાદિભિર્ જ્ઞાનકારણાનામ્ અદૂષિતત્વાદ્, દેહશ્ ચાયોનિજત્વાદ્ વિવિધગર્ભવેદનાવિરહાચ્ ચ. ત્રિવેદી ચ તસ્ય ચક્ષુર્ ઇતિ ગૌણો વાદઃ, અસન્દિગ્ધાવિપરીતસ્પષ્ટવેદાર્થપ્રકાશકત્વાત્. દિવ્યં ચાતીન્દ્રિયાર્થગોચરત્વાત્. ભૌતિકં હિ ચક્ષુઃ પ્રત્યુત્પન્નાર્થવિષયમ્. ઇદં ત્વ્ અનાગતાદિવિષયં દિવ્યમ્ ઇતિ. શ્રેયસશ્ ચ હિતાહિતપ્રાપ્તિપરિહારાત્મનો ભગવાન્ નિમિત્તમ્. સોમાર્ધધારિણે, સોમકલાધારિણે. નમ ઇતિ. યદ્ય્ અપિ વિગ્રહાદિપઞ્ચકં દેવતાધિકરણે નિરાકરિષ્યતે, તથાપ્યાજ્યાદિસ્તોત્રવત્ પ્રધાનકર્મણ એવ દેવતાસ્તુતેર્ એવઙ્કૃતાયાઃ ફલમ્ ઇત્ય્ અદોષ ઇતિ

{1,2} વિદ્યાગુરૂણામ્ ઇદાનીં સ્તુતિનમસ્કારૌ કરોતિ -- અભિવન્દ્યે તિ. શિષ્યધીપદ્મિનીનાં રવીન્ ઇવ વિકાસકાન્ ગુરૂનાદૌ વન્દે. તતો વાર્ત્તિકં કરિષ્યે. તેષામ્ એવ પ્રસાદેન દૃષ્ટેનાર્થતત્ત્વોપદેશેનાદૃષ્ટેન ચ સ્તુતિનમસ્કારભુવા. ગુર્વનુગમનાદયો ઽપિ હ્ય્ આચારપ્રમાણકા એવ. વાર્ત્તિકગ્રહણેન ચ દુરુક્તભઙ્ગમ્ અનુક્તવચનં ચ સમાધત્તે. મીમાંસાશબ્દેન ન્યાયશાસ્ત્રમ્ ઇદમ્ અતો ન્યાયાનુસારેણાધિકરણભઙ્ગાદ્યદૂષણમ્ ઇતિ દર્શયતિ. શ્લોકપદેન ચ લાઘવવિકાસં ક્ષિપામ ઇતિ દર્શયતિ. તતશ્ ચ સૂત્રિતપ્રાયમ્ ઇમમ્ અર્થમ્ અવહિતા જિજ્ઞાસવો ભાવયિષ્યન્તીતિ તાત્પર્યાર્થ ઇતિ

સમ્પ્રતિ લોકયાત્રામાદ્રિયમાણો યે ઽત્યન્તપરાર્થાઃ સ્વોપકારમ્ અગણયન્તો ઽપિ પરોપકારાય યતન્તે સન્તસ્તાન્ પ્રત્યાહ -- તદ્ વિદ્વાંસ ઇતિ. અસૂયવો મત્સરાઃ તતો ઽન્યે ઽનસૂયવ ઇતિ

યે તુ મધ્યસ્થા ગુણદોષનિરૂપણેન દોષવન્તમ્ અપહાય ગુણવન્તમ્ ઉપાદદતે, તાન્ પ્રતિ પરીક્ષાવિશેષાર્થમ્ અર્થયતે -- ન ચાત્રે તિ. (મદીયે પ્રબન્ધે ઽસ્મિન્ ગુણદોષ)વતિ યુગપદ્ ગુણદોષૌ નિરૂપયન્તુ ભવન્તઃ. અન્યથા ગુણાનુપેક્ષ્ય દોષેષુ નિરૂપ્યમાણેષુ દોષનિર્ભાવનૈકમનસામ્ અસન્તો દોષાઃ પ્રકાશેરન્ ઇતિ

ઇદાનીં દુર્જનાન્ પ્રતિ સદણ્ડમ્ આહ -- કુતો વે તિ. યે વયં પરસ્થાન્ અપિ દોષાન્ ન મૃષ્યામઃ, તે કથં સ્વગ્રન્થેષુ દોષાનુપાદદીમહિ. ન ચાસ્માભિર્ અનુપાત્તાન્ દોષાન્ સૂરયો ગ્રહીતુમ્ અર્હન્તીતિ

{1,3} સમ્પ્રતિ મત્સરા નૂનં દૂષયિષ્યન્તિ મન્નિબન્ધનમ્. અતસ્ તદ્દોષોદ્ભાવનેન શુશ્રૂષૂણામ્ ઉત્સાહભઙ્ગો મા ભૂદ્ ઇત્ય્ એવમ્ અર્થમ્ આહ -- નિર્દોષત્વે તિ. પ્રસિદ્ધાતિશયાવ્ અપિ મોક્ષસ્વર્ગૌ પ્રતિ નાસ્તિકા વિવદન્તે. વદન્તિ ચ -- સુખદુઃખે લૌકિકે સ્વર્ગનરકૌ ઇતિ. મોક્ષે ચ સદ્ભાવતઃ પ્રભૃતિ વિવાદઃ. એકે હિ નાસ્તિ મોક્ષ ઇતિ વદન્તિ. અન્યે પુનઃ સકલવિષયોપરાગરહિતં સંવેદનપ્રવાહમ્ અપવર્ગમ્ આહુઃ. અન્યે તદુપરમમ્. અપરે સકલવૈશેષિકાત્મગુણોચ્છેદલક્ષણં નિરતિશયમ્ અવિષયપરિષ્વઙ્ગજમ્ અનવસાનમ્ આનન્દસન્દોહમ્. અપરે ચ પૂર્વે ચ ભ્રાન્તિસમુત્થૈર્ નાનાવિકલ્પૈઃ પારમાર્થિકમોક્ષસ્વરૂપમ્ અપલપન્ત્ય્ એવેતિ

અપિ ચ યદિ નામ શુશ્રૂષવો મન્નિબન્ધને દોષાનુપલભન્તે, તથાપ્ય્ અહમ્ અનપવાદ્યઃ. ન હ્ય્ અહં સ્વતન્ત્રઃ કિઞ્ચિદભિદધે. આગમાનુસારિણસ્ તુ મે યથાગમં વર્તમાનસ્ય સ્ખલિતમ્ અપિ દૈવાદ્ અવર્જનીયતયાપન્નમ્ ઇત્ય્ ઉપેક્ષણીયમ્ એવ. ન હિ કિમ્ અપ્ય્ અભિમતં વસ્તુ નિર્દોષં ભવતિ. દોષાંસ્ તુ સમાધાય ગુણા ઉપજીવિતવ્યા ઇત્ય્ આહ -- આગમે તિ. સતાં હિ માર્ગો ઽયમ્ આગમાનુસારો નામ. તદ્ ઇહ બહુલં ગુણા એવ. દોષાસ્ તુ કથઞ્ચિત્ સન્તો ઽપ્ય્ અલ્પત્વાદ્ અસત્કલ્પા ઇત્ય્ ઉપેક્ષિતવ્યા ઇતિ

કિઞ્ચાસ્તુ તાવદ્ અસ્માદૃશાનાં કવિપ્રવીરાણામ્ આગમાનુસારિણ્યો વાચઃ શોભન્ત ઇતિ. અન્યસ્યાપિ શ્રદ્દધાનસ્ય ત્રયીમાર્ગાનુસારિણી યથાકથઞ્ચિદારબ્ધા ક્લિષ્ટા અલ્પસારાપિ વાગ્વૃત્તિઃ શોભતે. અસ્માકં તુ બહુસારા અક્લેશનિર્મિતા શોભતેતરામ્ ઇત્ય્ આહ -- યથે તિ

{1,4} નનુ કિમઙ્ગભૂતાયાં મીમાંસાયાં વાર્ત્તિકં પ્રણીયતે, વેદા એવ સાક્ષાદ્ વ્યાખ્યાયન્તામ્ અત આહ -- મીમાંસે તિ. વેદા એવ સંશયપૂર્વોત્તરપક્ષક્રમેણ વ્યાખ્યાયમાના મનો હરન્તિતરાં, ન તુ મન્ત્રબ્રાહ્મણભાષ્યપ્રસ્થાનેન. મીમાંસયૈવ તુ તે તથાવ્યાખ્યાયન્ત ઇતિ તત્રૈવ વાર્ત્તિકં કર્તું મે તૃષ્ણા વર્ધત ઇતિ

નનુ મીમાંસાયામ્ અપિ ચિરન્તનનિબન્ધનાનિ સન્તીતિ કિં મુધા પ્રયસ્યતે. અત આહ -- પ્રાયેણે તિ. લોકાયતં નામ નાસ્તિકાનાં તન્ત્રમ્. તદ્ભાવમાપાદિતા નાનાપસિદ્ધાન્તસઙ્ગ્રહેણ. તામાસ્તિકપથે કર્તુમ્ અયં યત્નઃ કૃત ઇતિ. આશંસાયાં વર્તમાને ઽર્થે વા ક્તો વર્ણનીય ઇતિ

ઇત્ય્ ઉપોદ્ધાતઃ
સૂત્રતાત્પર્યમ્ ઇદાણીં દર્શયતિ -- અથે તિ. ઇદં હિ સૂત્રં ધર્માખ્યમ્ અસ્ય શાસ્ત્રસ્ય પ્રતિપાદ્યતયા વિષયભૂતં પ્રયોજનં વક્તું કૃતમ્. આદ્યમ્ ઇતિ પ્રયોજનાભિધાનસ્થાનમ્ ઇતિ દર્શયતિ. યદ્ય્ અપિ ધર્મો ઽસ્ય પ્રયોજનમ્ ઇતિ ન કણ્ઠેનોક્તં, તથાપિ જિજ્ઞાસાકર્મભૂતો ધર્મ ઇત્ય્ આચક્ષાણેનાપુરુષાર્થજ્ઞાનસ્યાનિષ્ટત્વાત્ પુરુષાર્થીભૂતો ધર્મઃ પ્રયોજનમ્ ઇતિ સૂચિતમ્ ઇતિ સૂત્રમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. કૃતપદેન ચ કૃત્રિમમ્ ઇદમ્ અતઃ પ્રમાણાન્તરેણ ગુરુકુલવાસાવસાનનિવૃત્તિપરમ્ અપિ વ્યાખ્યાયમાનં ન દોષમ્ આવહતીતિ દર્શયતિ. નિત્યે{1,5} હિ યાવદ્વચનં વાચનિકમ્. પૌરુષેયં તુ પ્રમાણાન્તરબલેનાન્યાર્થમ્ અપિ પ્રતિભાસમાનમ્ અન્યપરતયા પ્રતિપાદ્યત ઇતિ

નનુ કિં પ્રયોજનાભિધાનેન. શાસ્ત્રમ્ એવ પ્રણીયતામ્. પ્રયોજનાભિધાનં હિ શાસ્ત્રાદ્ બહિર્ભૂતં શાસ્ત્રં પ્રણેતુકામસ્ય ન યુક્તમ્. કિઞ્ ચાસ્ય પ્રયોજનમ્. પ્રયોજનવિશેષાત્ શાસ્ત્રેષુ શુશ્રૂષુપ્રવૃત્તિર્ ઇતિ ચેત્. તન્ ન. ન હિ પ્રેક્ષાવતાં પુંવચનાદ્ એવમ્ અયમ્ અર્થ ઇતિ વિશ્વાસો યુક્તઃ, વિશેષતો હેતુદર્શનાત્. અન્યાર્થમ્ અપિ શાસ્ત્રં ધર્મપ્રયોજનતયા શ્રોતૄન્ પ્રવર્તયિતુમ્ અયમ્ આહેતિ શઙ્કમાના નાશ્વસેયુઃ. અતો મન્દફલં પ્રયોજનવચનમ્ અત આહ -- સર્વસ્યે તિ. યદ્ અન્યદલ્પાયાસસાધ્યમ્ અપિ કિઞ્ચિત્ શાસ્ત્રં લૌકિકં વૌદનપાકાદિ કર્મ, તદ્ અપ્ય્ અનુક્તપ્રયોજનં નાદ્રિયન્તે. કિં પુનર્ મીમાંસામ્ ઇતિ યુક્તઃ શાસ્ત્રારમ્ભે પ્રયોજનનિર્દેશઃ. યત્ તુ પુંવચનાદ્ અનાશ્વાસ ઇતિ, તન્ ન. આપ્તાનાપ્તવિશેષાત્. વક્ષ્યતિ હિ -- તચ્ ચેત્ પ્રત્યયિતાત્ ઇતિ ભાષ્યકારઃ. જૈમિનિશ્ ચ અપિ વા કારણાગ્રહણે પ્રયુક્તાનિ પ્રતીયેરન્ (1.3.7) ઇતિ. યત્ તુ વિપ્રલિપ્સમાનો બ્રૂત ઇતિ. તન્ ન. ન હ્ય્ અસ્ય મહર્ષેર્ અનૃતવચનં સમ્ભવતિ. ન ચાસ્ય વિપ્રલમ્ભે પ્રયોજનં કિઞ્ચિદ્ ઉપલભ્યતે. યદિ શ્રોતારઃ પ્રવર્તન્તામ્ ઇતિ, કિમ્ અસ્ય તૈર્ અફલે ઽધર્મફલે વા ધર્મચ્છલેન પ્રવર્તિતૈઃ. પ્રત્યુતાધર્મ એવાસ્ય શિષ્યાન્ ભ્રામયતો મહાન્ દોષ આપદ્યેત. ન ચ પરમધાર્મિકો ઽધર્મમ્ આચરતીત્ય્ ઉત્પ્રેક્ષિતુમ્ અપિ શક્યમ્. ન ચ તન્ત્રકારસ્ તન્ત્રપ્રયોજને ભ્રામ્યતીતિ સમ્ભાવ્યતે. અત એવાસમ્ભવદ્ભ્રમવિપ્રલમ્ભત્વાદ્ ઋષીણામ્ અષ્ટકાદિસ્મરણાનિ શ્રુતિમૂલાનીતિ સ્મૃત્યધિકરણે વક્ષ્યતે. સર્વપુરુષવચનાવિશ્વાસે[1] પુનસ્ તદ્ અપિ ભજ્યેતેતિ[2]યુક્તં પ્રયોજનાભિધાનમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[1] નાનાશ્વા
[2] સૂ
સર્વસ્યૈવેતિ કાક્વા[3]મીમાંસાયાં વિશેષો યો ઽન્તર્ણીતસ્તમભિદ્યોતયતિ -- મીમાંસાખ્યે તિ. શાસ્ત્રાન્તરાણિ હિ[4]વાચ્યૈકવિષયનિબન્ધનાનિ{1,6}વ્યાકરણાદીનિ. મીમાંસાખ્યા ત્વ્ ઇયં વિદ્યા બહૂનિ વિદ્યાન્તરાણિ વેદતદઙ્ગાદીન્ય્ ઉપાયભૂતાન્યાશ્રિતા. ન હ્ય્ અસ્યાસ્તૈર્ યથાવદવિજ્ઞાતૈર્ અર્થઃ[5]શક્યનિર્ણયઃ. તદિયમ્ ઉપાયતઃ સ્વરૂપતશ્ ચ પ્રચિતા શ્રોતૄણાં શ્રવણેચ્છામ્ અપિ કારયિતુમ્ અનુક્તપ્રયોજના સતી ન શક્યેતિ યુક્તં પ્રયોજનાભિધાનમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[3] ક્વા યો વિશેષો ઽન્ત (ખ)
[4] વ્યક્તૈક (ક)
[5] ર્થનિર્ણય શક્યઃ. ત (ખ)
અપિ ચ વિદ્યાન્તરાણ્ય્ અનુક્તપ્રયોજનાનિ નિષ્પ્રયોજનાનિ મન્યમાના જિજ્ઞાસવો યદિ નામ ન જાનીરન્ મન્દશ્રદ્ધયા વા પ્રવર્તમાના ન સમ્યગ્ વિદ્યુઃ, તથાપિ તેભ્યો ઽજ્ઞાતદુર્જ્ઞાતેભ્યો ઽનર્થપ્રાપ્તિસ્ તાવન્ ન સમ્ભવતિ. મીમાંસાયાં ત્વ્ ઇહાજ્ઞાતે દુર્જ્ઞાતે વા પૂર્વોત્તરપક્ષન્યાયમાર્ગે વિવેકાભાવાત્ પૂર્વપક્ષમ્ એવ સિદ્ધાન્તં મન્યમાનાસ્ તદનુરૂપં ચેષ્ટેરન્. તત્ર નિત્યનૈમિત્તિકયોર્ અકરણાદ્ અસમ્યક્કરણાદ્ વા મહાન્તમ્ અનર્થં પ્રાપ્નુયુઃ ઇતિ યત્નેનોપચરિતવ્યા મીમાંસેતિ શ્લોકદ્વયેનાહ -- વિદ્યાન્તરેષ્વ્ ઇતિ. નનુ તથા વિદ્યાન્તરાનભિજ્ઞે ઽપિ દુષ્યત્ય્ એવ. તથા હિ -- વ્યાકરણાનભિજ્ઞો ઽપિ તાવદ્ યજ્ઞે ઽપશબ્દં પ્રયુઞ્જાનઃ પ્રત્યવૈતિ. શ્રૂયતે હિ તસ્માદ્ બ્રાહ્મણેન ન મ્લેચ્છિતવ્યં મ્લેચ્છો હ વા એષ યદપશબ્દઃ ઇતિ. ઉચ્યતે. કો વાહ ન શાસ્ત્રાન્તરાનભિજ્ઞાને ઽપિ દોષો ભવેદ્ ઇતિ. અલ્પભૂયસ્ત્વે તુ વિશેષઃ. મીમાંસા હિ સર્વશાસ્ત્રગતાજ્ઞાનસન્દેહવિપર્યયવ્યુદાસક્ષમન્યાયનિબન્ધનાત્મિકા.[6]તદ્ અસ્યામ્ અજ્ઞાતાયાં ન કિઞ્ચિદ્ અપિ જ્ઞાતં ભવતિ. અતો મહાન્તમ્ અનર્થં પ્રાપ્નોતિ.[7]અત એવાહ મહાન્ દોષ ઇતિ ॥ 14-15 ॥
__________નોતેસ્__________
[6] તસ્યા (ક)
[7] પ્નુયાત્
યતશ્ ચ યત્નેનોપચરિતવ્યા મીમાંસા, તસ્માદ્ યુક્તં સૂત્રકૃતાં સ્વયં પ્રયોજનાભિધાનમ્ ઇત્ય્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ. નનુ[8]તથાપિ પાણિનિનેવ{1,7} ભાષ્યકારાદિભિઃ કરિષ્યમાણો યત્નઃ[9]કસ્માન્ ન જૈમિનિનોપેક્ષિતઃ, અત આહ યદ્ ઇતિ. યત્ તેન જૈમિનિનોક્તં તદ્ એવ ભાષ્યકારાદયઃ કથં નામ વદેયુર્ ઇતિ. ઇતરથા સ્વચ્છન્દાઃ કો વેત્તિ કીદૃક્ પ્રયોજનમ્ અભિદધ્યુર્ ઇતિ. તથા હિ વ્યાકરણે સૂત્રકૃતોપેક્ષિતં પ્રયોજનમ્ અનેકધા વ્યાખ્યાતૃભિર્ વિકલ્પિતમ્. તથા હિ -- પ્રથમં સાધુશબ્દજ્ઞાને ધર્મ ઇત્ય્ અભિધાય પુનઃ શાસ્ત્રપૂર્વે પ્રયોગે ઽભ્યુદય ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ. સત્યમ્ એવં, યુક્તં તાવત્ પ્રયોજનાભિધાનમ્ ઇતિ ॥ [16] ॥
__________નોતેસ્__________
[8] નુ યદ્ય્ એવં પા (ખ)
[9] ત્નઃ જૈમિનિના ક્ષેનોપીતઃ કસ્માદ્ અતઃ
અથૈતેન પ્રયોજનેનાસ્ય શાસ્ત્રસ્યાયં સમ્બન્ધ ઇત્ય્ અપિ સૂત્રકારસ્ય યુક્તં વક્તુમ્. અજ્ઞાતપ્રયોજનમ્ ઇવાવિદિતસમ્બન્ધમ્ અપિ શ્રોતું નાદ્રિયન્તે શિષ્યાઃ. તસ્માત્ સહ પ્રયોજનેન અસ્ય સમ્બન્ધો વાચ્ય ઇતિ ચોદયતિ -- સિદ્ધાર્થમ્ ઇતિ

પરિહરતિ -- શાસ્ત્રમ્ ઇતિ. યદૈવાસ્ય શાસ્ત્રસ્યેદં પ્રયોજનમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં, તદૈવ તયોર્ ઉપાયોપેયલક્ષણઃ સમ્બન્ધો ઽર્થાદ્ ઉક્ત એવ. ન ચૈવમ્ અર્થપ્રાપ્તમ્ અર્થં સૂત્રકારા અક્ષરૈર્ નિબધ્નન્તિ, અસૂત્રત્વપ્રસઙ્ગાદ્ ઇતિ

નનુ યદિ નામ સૂત્રકારેણ પ્રયોજનાદ્ ભેદેન સમ્બન્ધો નોપાત્તઃ, વ્યાખ્યાતૃભિસ્ તુ વ્યજ્યતામ્. કથિતે હિ વ્યક્તં સમ્બન્ધે શ્રોતારઃ પ્રવર્તન્તે. અત એવ શાસ્ત્રાન્તરેષ્વ્ અપિ સમ્બન્ધઃ સ્ફુટમ્[10]ઉપદર્શિતઃ. તથા હિ શિષ્યપ્રશ્નાનન્તરં કણભુજા તન્ત્રં પ્રણીતમ્ ઇત્ય્ અર્થમાલાયામ્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ આહ -- સિદ્ધિર્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[10] સ્પષ્ટમ્ ઇવ દ (ક, ખ)
{1,8} અવિસ્પષ્ટીકૃતે તુ સમ્બન્ધે વ્યાખ્યાતૃભિર્ અસમ્બદ્ધપ્રલાપી સૂત્રકાર ઇતિ શઙ્કમાનાઃ શ્રોતારો ઽસઙ્ગતિમ્ એવ શાસ્ત્રપ્રયોજનયોર્ મન્વીરન્ન્ ઇત્ય્ આહ -- યાવદ્ ઇતિ

પરિહરતિ -- ઇહે તિ. એવં હિ મન્યતે -- તત્ર નામ વાર્ત્તિકકારાઃ ક્લિશ્નન્તિ યન્ ન ભાષ્યકારેણોક્તમ્. ઇહ તુ ભાષ્યકારેણૈવ ધર્મઃ પ્રસિદ્ધો વા સ્યાદ્ અપ્રસિદ્ધો વા ઇત્ય્ આક્ષિપ્ય સમ્બન્ધો વક્ષ્યતે અથવાર્થવત્ ઇત્યાદિનેતિ ન પૃથક્ સમ્બન્ધો ઽભિધાનીયઃ સમ્બન્ધભાષ્યવિવરણ[11]એવ તુ યતિતવ્યમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[11] ષ્ય એ (ક)
કશ્ચિત્ પુનર્ અત્રૈવમ્ આહ -- યથાર્વાચીના વ્યાખ્યાતારો ન પૃથક્ સમ્બન્ધમ્ અભિદધતિ તથા ભાષ્યકારસ્યાપિ સમ્બન્ધવચનમ્ અયુક્તં, સૂત્રકારેણૈવાથશબ્દં પ્રયુઞ્જાનેનાધ્યયનક્રિયાનન્તર્યલક્ષણસ્ય શાસ્ત્રસમ્બન્ધસ્યોક્તત્વાત્. યથા અથાતો ધર્મં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ઇતિ શિષ્યપ્રશ્નાનન્તરં શાસ્ત્રં પ્રણયામ ઇતિ કાશ્યપેનોક્તમ્ ઇતિ. તં પ્રત્યાહ -- ન ચાપી તિ. અધ્યયનજ્ઞાનેચ્છાક્રિયયોર્ હ્ય્ આનન્તર્યલક્ષણં સમ્બન્ધમ્ અથશબ્દો વદતિ. તે ચ ક્રિયે શાસ્ત્રાદ્[12]બર્હિર્ભૂતે. સન્નન્તસામાન્યમાત્રેણ જિજ્ઞાસામીમાંસયોર્ ઐક્યં મન્વાનાનામ્ અયં ભ્રમ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[12] પૃથગ્ભૂ (ખ)
ન પરમ્ અનુપાત્તઃ સમ્બન્ધઃ, નિષ્પ્રયોજનશ્ ચેત્ય્ આહ -- યો ઽપી તિદ્વયેન. કાણાદે હિ તન્ત્રે ક્રિયાનન્તર્યરૂપઃ સમ્બન્ધો દર્શિતઃ. એવં હિ તત્ર ભાષ્યકારેણોક્તં - કો ધર્મ ઇત્યાદિકાન્ શિષ્યેણોદીરિતાન્ પઞ્ચ{1,9} પ્રશ્નાનપેક્ષ્યાહ -- અથાતો ધર્મં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ઇતિ. ગુરુપર્વક્રમાત્મકશ્ ચ સમ્બન્ધો યથેહૈવ કૈશ્ચિદ્ ઉક્તઃ બ્રહ્મા મહેશ્વરો વા મીમાંસાં પ્રજાપતયે પ્રોવાચ, પ્રજાપતિર્ ઇન્દ્રાય, ઇન્દ્ર આદિત્યાયેત્યેવમાદિ. પર્વાણ્યવચ્છેદાઃ ગુરૂણાં પર્વાણિ ગુરુપર્વાણિ ગુરુપર્વણાં ક્રમો ગુરુપર્વક્રમ ઇતિ વિગ્રહઃ. ન ચાત્ર દ્વિવિધો હ્ય્ અયં સમ્બન્ધ ઉપયુજ્યતે. ન હિ તસ્ય સમ્બન્ધસ્ય તદ્રૂપસદસદ્ભાવયોઃ સતોઃ શ્રોતુઃ શાસ્ત્રે પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યોર્ વિશેષ ઉપલભ્યતે શાસ્ત્રવિષયે વા જ્ઞાન ઇતિ વિધિનિષેધયોઃ કાર્યે પ્રવૃત્તિનિવૃત્તી. તાભ્યાં તે લક્ષયતીતિ ॥ 23-24 ॥
યતો ઽયં સમ્બન્ધો નિષ્પ્રયોજનઃ, તસ્માદ્ યે સૂત્રવ્યાખ્યાનાઙ્ગં સમ્બન્ધમ્ અભિધિત્સન્તિ, તૈઃ સોપપત્તિકઃ સપ્રયોજનશ્ ચ સમ્બન્ધો વાચ્યઃ. યથાત્ર શાબરે ભાષ્યે કૃતમ્ ઇત્ય્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ. શાસ્ત્રમ્ અવતાર્યતે ઽનેનેતિ અકર્તરિ ચ કારકે સંજ્ઞાયામ્ (પા 3.3.19) ઇતિ કરણે ઘઞ્. શાસ્ત્રાવતારશ્ ચાસૌ સમ્બન્ધશ્ ચેતિ શાસ્ત્રાવતારસમ્બન્ધઃ. સ ચોપાયોપેયલક્ષણ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ

ભાષ્યમ્ ઇદાનીમ્ અનુસન્ધત્તે -- લોક ઇતિ. નનુ યત્રૈવ ભાષ્યં સઙ્ગચ્છતે સ એવાર્થો વ્યાખ્યાતુમ્ ઉચિતઃ. કથં ષડર્થાન્ સમ્પ્રચક્ષતે. અત આહ -- ભાષ્યકારાનુસારેણે તિ. એતદ્ ઉક્તં ભવતિ સર્વત્ર ભાષ્યં સઙ્ગચ્છત ઇતિ. કથં પુનર્ અનેકાર્થમ્ એકં વાક્યમ્, અર્થૈકત્વેન હ્ય્ એકવાક્યતાં વક્ષ્યતિ અર્થૈકત્વાદ્ એકં વાક્યમ્ ઇતિ. અત આહ -- પ્રયુક્તસ્યે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- પુરુષપ્રયુક્તમ્ ઇદં વાક્યમ્. પુરુષાસ્ તુ પ્રમાણાન્તરેણાર્થં વિદિત્વા બહ્વભિપ્રાયમ્ અપ્ય્ એકં વાક્યં પ્રયુઞ્જાના દૃશ્યન્તે. યથા શ્વેતો ધાવતિ અલમ્બુસાનાં યાતેતિ. વૈદિકે ત્વ્ અયં નિયમ એકમ્ એકાર્થમ્ ઇતિ. યથાશબ્દં હિ તત્રાર્થે સમ્પ્રત્યયઃ, પ્રમાણાન્તરાભાવાત્. તદ્ ઉક્તં -
બહ્વભિપ્રાયમ્ અપ્ય્ એકં પુરુષાસ્ તુ પ્રયુઞ્જતે ।
{1,10}ઇતિ. નનુ ચ સાન્નિધાનાત્ પ્રથમસૂત્રગતાથશબ્દદૂષણમ્ એવાસ્ય ભાષ્યસ્યાર્થો યુક્તઃ કથં સર્વશાસ્ત્રગતસૂત્રવ્યાખ્યાનાઙ્ગત્વમ્ અત આહ -- આદિત ઇતિ. એવં હિ મન્યતે -- સર્વાદૌ પ્રયુક્તમ્ ઇદં વાક્યમ્. અતઃ સૂત્રસમુદાયસ્યૈવેદમાદ્ ઇમં સ્થાનમ્ ઇતિ ન સ્થાનતો વિશેષલાભઃ. પ્રત્યુત સૂત્રેષ્વ્ ઇતિ બહુવચનસામ્ર્થ્યસ્વરૂપલિઙ્ગાનુરોધેન સર્વસૂત્રવિષયત્વમ્ એવ સ્પષ્ટં પ્રકાશત ઇતિ. નનુ તત્ર લોકે ઽયમ્ અથશબ્દ ઇત્યાદિભાષ્યૈકવાક્યતાપન્નસ્ય ભાષ્યસ્યાથશબ્દદૂષણાર્થત્વમ્ એવ સ્પષ્ટં[13]પ્રકાશતે. ન હ્ય્ અન્યથા તદ્ એકવાક્યતોપપદ્યતે. અત આહ -- પૃથગ્ ઇતિ. યત્નગૌરવં પ્રસજ્યેતેત્ય્ એવમ્ અન્તસ્ય તત્રેત્યાદિકાત્ પૃથક્કૃ[14]તસ્ય પઞ્ચ વ્યાખ્યાવિકલ્પા ભવન્તિ. તદેકવાક્યતાપન્નસ્યાથશબ્દદૂષણમ્ એવાર્થ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[13] ષ્ટમ્ અવગમ્યતે
[14] ગ્ભૂ
ષડર્થાન્ ઇદાનીં સુખગ્રહણાર્થમ્ ઉદ્દિશતિ -- સર્વવ્યાખ્યે તિ. તે ચ યથાસ્વમ્ અવસરે વક્ષ્યન્ત ઇતિ

સર્વવ્યાખ્યાં તાવદ્ વિવૃણોતિ -- સાધારણી તિ. ભાષ્યકારેણ હિ દ્વિધા સૂત્રવ્યાખ્યા કૃતા. એકા સર્વાર્થા યેયં લોક ઇત્યાદિકા. પ્રતિસૂત્રગતા[15]તુ વિશિષ્ટા. સમાસવ્યાસાભ્યાં હિ વિદુષામ્ અર્થાવ્ અધારણમ્ ઇષ્ટિમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[15] ગોચરા તુ (ખ)
અત્ર ભાષ્યકારેણ લોકે યેષ્વ્ અર્થેષુ પ્રસિદ્ધાનિ પદાનિ તાનિ સતિ સમ્ભવે તદર્થાન્ય્ એવ સૂત્રેષ્વ્ ઇત્ય્ અવગન્તવ્યમ્ ઇતિ પ્રવૃત્તિર્ ઉપદર્શિતા. તથા નાધ્યાહારાદિભિર્ ઇત્યાદિના નિવૃત્તિઃ. તદ્ ઇહ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તી તાવત્ સ્વરૂપતો દર્શિતે. પ્રવૃત્તિપુરસ્સરી ચ નિવૃત્તિઃ. તથા પ્રસિદ્ધાનિ પદાનીતિ{1,11}પદાન્ય્ અગ્રે ઽભિધાય તદર્થાન્ય્ એવ સૂત્રેષ્વ્ ઇતિ પશ્ચાત્ સૂત્રાણિ દર્શિતાનિ. તદ્ ઇહ સર્વત્ર વાર્ત્તિકકારઃ પદવિન્યાસવિશેષેણ તાત્પર્યમ્ આહ -- પ્રવૃત્તિર્ ઇતિ. પ્રવૃત્તિનિવૃત્તી શબ્દૌ પ્રયુઞ્જાનો દ્વિધૈવ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિભ્યાં સૂત્રાણિ પ્રવર્તન્ત ઇતિ ભાષ્યકૃતોક્તમ્ ઇતિ દર્શયતિ. તયોશ્ ચ ક્રમવિશેષેણ ભાષ્યકારસ્યાપિ પ્રવૃત્તિપૂર્વિકા નિવૃત્તિર્ વ્યુત્પાદ્યેતિ દર્શયતિ. તથા પદસૂત્રયોઃ પૌર્વાપર્યવિવક્ષયા ભાષ્યકારસ્યાપિ પદાર્થપૂર્વકો વાક્યાર્થો ઽભિમત ઇતિ[16]સૂચયતિ. તદ્ અયમ્ અર્થઃ -- યેયં પ્રસિદ્ધાર્થગ્રહણં કર્તવ્યમ્ ઇતિ પ્રવૃત્તિઃ, સા તેષુ પદેષુ પ્રસિદ્ધાર્થો ગ્રહીતવ્ય ઇતિ યાવત્. યા ચ વાક્યદોષાણામ્ અધ્યાહારાદીના નિવૃત્તિઃ, સા સૂત્રેષુ નૈષામ્ અધ્યાહારાદિભિર્ અર્થવ[17]ર્ણનં કાર્યમ્ ઇતિ. અત્ર ભાષ્યં સતિ સમ્ભવ ઇતિ. તસ્યાર્થમ્ આહ -- વેદવાક્યાવિરુદ્ધેષ્વ્ ઇતિ. વેદવાક્યાવિરુદ્ધેષુ પદેષુ સૂત્રેષુ ચ પ્રસિદ્ધાર્થગ્રહણપ્રવૃત્તિર્ અધ્યાહારાદિનિવૃત્તિશ્ ચ, ન તુ સર્વેષુ વિરુદ્ધેષ્વ્ અપિ કેષુચિત્ પદેષુ સૂત્રેષુ ચ. તત્ર વિપરીતે પ્રવૃત્તિનિવૃત્તી. તદ્ ઇદં સતિ સમ્ભવ ઇત્ય્ અનેનોક્તમ્. એવં[18]વેદાવિરોધસમ્ભવે કાર્યમ્ ઇદં નાન્યથેતિ

__________નોતેસ્__________
[16] દર્શય
[17] ર્થોપવ
[18] સતિ વે (ખ)
નનુ યુક્તં તાવત્ પદેષુ પ્રવૃત્તિર્ ઇતિ. કથં સૂત્રસંશ્રયા નિવૃત્તિઃ યાવતા પદાન્ય્ એવ તુ પ્રધાનતયા પ્રકૃતાનિ એષામ્ ઇતિ સર્વનામ્ના પરામર્શમ્ અર્હન્તિ. પ્રધાનગોચરતયા વ્યુત્પત્તેઃ. ન હ્ય્ એષ દણ્ડ ઇષ્ટકાકૂટે તિષ્ઠતિ પ્રહરાનેનેત્ય્ ઉક્તે ઇષ્ટકાકૂટેનેતિ ગમ્યતે, અપિ તર્હિ દણ્ડેનેતિ. દણ્ડવિશેષણતયોપાત્તત્વાદિષ્ટકાકૂટસ્ય. તદ્વદ્ ઇહાપિ પદવિશેષાનિ સૂત્રાણિ ન પરામર્શાર્હાણીતિ. અત આહ -- અધ્યાહારસ્યે તિ. અયમ્ અર્થઃ -- યત્રાધ્યાહારાદયઃ પ્રસજન્તિ તત્રૈવ નિષેધમ્ અર્હન્તિ, પ્રાપ્તિપૂર્વકત્વાત્ પ્રતિ ષેધસ્ય. ન ચેહ તૌ પદેષુ સમ્ભવતઃ. અધ્યાહારો નામ ન્યૂનવાક્યપૂરણસમર્થાધિકપદાહરણાત્મકઃ. સ ચ ન પદેષુ સમ્ભવતિ, અપભ્રંશત્વેન ન્યૂનપદપ્રયોગાસમ્ભવાત્. વ્યત્યાસો હિ વ્યવહિતકલ્પના. સા ચાન્યત્ર સ્થિતસ્યાન્યત્ર સઞ્ચારઃ. ન ચાસૌ નિયતપૌર્વાપર્યપ્રકૃતિપ્રત્યયાત્મકે પદે સમ્ભવતિ, પદનાશપ્રસઙ્ગાત્. અતઃ સૂત્રાણ્ય્ એવ સમ્ભવદધ્યાહારાદિકાનિ{1,12}એષામ્ ઇતિ સર્વનામ્ના પરામર્શમ્ અર્હન્તિ. નનુ વિપરિણામગુણકલ્પને પદધર્માવ્ એવ. પદે હિ પ્રકૃતિઃ પ્રત્યયો વા વિપરિણમતિ. યથા -- પ્રતિગૃહ્ણીયાદ્ ઇતિ પ્રતિગ્રાહયેદ્ ઇતિ ભવતિ. વિપ્રકર્ષ ઇતિ ચ વિપ્રકર્ષાદ્ ઇતિ ભવતિ. ગુણકલ્પનાપિ પદગોચરા. સા યથૌત્પત્તિકાદિપદેષુ વક્ષ્યતે. વાક્યેષુ તુ નાનયોઃ સમ્ભવઃ. ન હિ પદસમુદાયો વિપરિણમતિ. ન ચ ગૌણો ભવતિ. અતો ન પદસૂત્રયોઃ કશ્ચિદ્ વિશેષઃ. ઉચ્યતે -- વાક્યં હિ નામ ન પદેભ્યો વ્યતિરિક્તમ્ અન્યદ્ એવ કિમ્ અપિ તત્ત્વમ્. અપિ તર્હિ પદાન્ય્ એવૈકકાર્યપરિષ્વઙ્ગસમાસાદિતસમન્વયાનિ. તદ્ ઇહ યુક્તં યત્ પદધર્મો ઽપ્ય્ અન્વેતીતિ. અતઃ પ્રસજતઃ પદદ્વારેણ વાક્યેષુ વિપરિણામગુણકલ્પને ઇતિ પ્રતિષેધાધારત્વોપપત્તિઃ. વાક્યધર્મયોસ્ તુ પદમાત્રે ન કથઞ્ચિત્ પ્રસક્તિર્ ઇતિ ન તન્નિષેધો યુક્તઃ. તસ્માદ્ યુક્તમ્ અધ્યાહારાદિનિષેધાર્થમ્ એષામ્ ઇતિ સર્વનામ્ના સૂત્રાણામ્ અભિધાનમ્ ઇતિ

અત્ર ભાષ્યકારેણ સર્વવ્યાખ્યાપ્રયોજનમ્ અભિદધતોક્તમ્ એવં વેદવાક્યાન્યેવૈભિર્ વિચાર્યન્તે ઇતિ. તસ્યાર્થઃ -- સાધારણવ્યાખ્યયૈવ સૂત્રાણાં વ્યાખ્યાતત્વાન્ ન પુનસ્ તાનિ વ્યાખ્યેયાનિ. વેદવાક્યાન્ય્ એવ તૈઃ પરિજ્ઞાતાર્થૈર્ વ્યાખાતવ્યાનીતિ. તદ્ અયુક્તમ્. ઉક્તં હિ --
સાધારણી વિશિષ્ટા ચ સૂત્રવ્યાખ્યા દ્વિધા કૃતા ।
ઇતિ. અતો વિશિષ્ટવ્યાખ્યયાપિ સૂત્રાણાં સ્પૃશ્યમાનત્વાત્ કથં વેદવાક્યાન્ય્ એવેત્યવધારણોપપત્તિર્ ઇત્ય્ અત આહ -- એવશબ્દ ઇતિ. યત્નગૌરવપરિહારાર્થો હિ વિશેષવ્યાખ્યાપ્રત્યાદેશઃ. ગૌરવં ચ પદચ્છેદાદિપ્રપઞ્ચેન તાર્કિકવત્ ક્રિયમાણાયાં વ્યાખ્યાયામ્ આપદ્યતે. ન ચેહ તથા કરિષ્યતે. અતો ઽલ્પસ્ય વિશેષસ્ય સૂત્રગતસ્ય વાચ્યત્વાદ્ અવધારણં કૃતમ્ ઇત્ય્ અદોષ ઇતિ. અપરમ્ અપિ ઇતરથા યત્નગૌરવં પ્રસજ્યેતેતિ ભાષ્યમ્. તસ્યાયમ્ અર્થઃ -- વેદવાક્યાન્ય્ એવ તાવદ્ વ્યાખ્યેયાનિ. યદિ ત્વ્ ઇદં વ્યાખ્યાનં વેદસૂત્રોભયગોચરતયા વર્ણ્યતે, તતો યત્નગૌરવમ્ આપદ્યત ઇતિ. તદાહ -- અસ્યે તિ. ભાષ્યં વ્યાચક્ષાણો વ્યાખ્યેયા ઇત્ય્ અતઃ પ્રકૃતં વ્યાખ્યાનમ્ અસ્યેતિ{1,13}પરામૃશતિ. યદીહ વેદાશ્ ચ સૂત્રાણિ ચ વ્યાખ્યાયન્તે, તતો વ્યાખ્યાનાવૃત્તૌ યત્નગૌરવં પ્રસજ્યેત. દ્રવ્યભેદે ઽપિ હિ ક્રિયાવૃત્તિર્ દૃષ્ટા યથાષ્ટકૃત્વો બ્રાહ્મણા ભુક્તવન્ત ઇતિ. અત્ર ચોદયતિ -- પ્રસિદ્ધે તિ.[19]સ્વતઃસિદ્ધમ્ એવ હ્ય્ અવિરોધે પ્રસિદ્ધાર્થગ્રહણમ્ અધ્યાહારાદિવર્જનં ચ કિમ્ અનેનોક્તેનેતિ. પરિહરતિ -- ન દોષ ઇતિ. ન હિ વેદવદપ્રાપ્ત[20]વિષયં ભાષ્યમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[19] સ્વરસસિ
[20] પ્તાર્થવિ
તથાપ્ય્ અનુક્તસુજ્ઞાનસ્યાર્થસ્ય પુનર્વચનં પ્રયોજનાપેક્ષમ્ ઇવ દૃશ્યત ઇતિ મન્વાનં[21]પ્રતિ પ્રયોજનમ્ આહ -- વ્યાખ્યાઙ્ગત્વે તિ. યો નામ તન્ત્રાન્તરે ઽધ્યાહારાદિ સ્વપરિભાષા વા ગુણવૃદ્ધ્યાદિકા દૃષ્ટેત્ય્ અત્રાપિ[22]તત્ પ્રયોજયતિ તસ્ય કૃતે શાસ્ત્રસ્વરૂપમ્ અનેન નિરૂપ્યતે, અધ્યાહારાદિવર્જિતમ્ એવ વ્યાખ્યાનં મીમાંસાયામ્ ઉપપન્નમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[21] નઃ પ્રયો
[22] પિ તાઃ પ્ર
યસ્ય તુ મન્દફલત્વાદ્ એવમ્ અપ્ય્ અપરિતોષઃ, તં પ્રત્યન્યથા વર્ણયતિ -- વૃત્ત્યન્તરેષ્વ્ ઇતિ. કેષાઞ્ચિદ્ ધિ ભવદાસાદીનાં વૃત્ત્યન્તરેષુ શબ્દાનામ્ અલૌકિકો ઽર્થ ઉપવર્ણિતઃ. તે ઽનેન ભાષ્યેણોપાલભ્યન્તે. યાવદ્ ધિ પૂર્વગ્રન્થદોષોદ્ભાવનેન સ્વગ્રન્થગુણવત્તાખ્યાપનેન વા વિશેષો ન પ્રદર્શ્યતે,[23]તાવન્ ન શ્રોતારઃ શ્રોતુમ્ આદ્રિયેરન્. અત્યુત પૂર્વગ્રન્થાન્ એવાયમ્ અલ્પાન્તરં ચોરયતીતિ વદદ્ભિર્ અસૂયકૈઃ શુશ્રૂષૂણામ્ ઉત્સાહભઙ્ગો યુજ્યેત. અતઃ પ્રયોજનવાન્ એવ પરોપાલમ્ભ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[23] દર્શિતઃ તા (ખ)
ક્વ પુનર્ભવદાસેનાલૌકિકાર્થગ્રહણં કૃતં યદ્ એવમ્ ઉપાલભ્યતે. અત આહ -- અથાત ઇતિ. શબ્દાર્થાવ્ ઇહ લોક્યતે ઇતિ વૃદ્ધવ્યવહારો લોકઃ. તત્ર પૃથક્પદત્વમ્ એવાથાતશ્ શબ્દયોર્ દૃષ્ટમ્. યથા -- ભુક્તવાનયમ્ અથ વ્રજતીતિ.{1,14}ન ભુક્તવાનતો ન વ્રજતીતિ. ન ત્વ્ અનયોર્ આનન્તર્યમાત્રે દૃષ્ટચરઃ સંસર્ગઃ. યો ઽપિ ચ અથાતઃ શેષલક્ષણમ્ (જૈસૂ 3.1.1) અથાતો ઽગ્નિમ્ અગ્નિષ્ટોમેનાનુયજતીતિ સંસર્ગઃ, તત્રાપિ કેવલાતશ્[24]શબ્દવેદનીયમ્ એવાનન્તર્યમ્. ભવદાસેન ચોક્તમ્ --
__________નોતેસ્__________
[24] લાથાતઃ શ
અથાત ઇત્ય્ અયં શબ્દ આનન્તર્યે પ્રયુજ્યતે[25]।
__________નોતેસ્__________
[25] વર્તતે
ઇતિ. તેનાસ્ય પદસમુદાયસ્ય તાદર્થ્યં નર્તે પરિભાષાદિભિઃ[26]સિધ્યતીતિ. આદિશબ્દેન પરૈઃ સઙ્ગાનં લક્ષણાં ચાહેતિ

__________નોતેસ્__________
[26] ષાં સિ
અત્રેદાનીં ભાષ્યં યોજયતિ -- પ્રસિદ્ધે તિ. ભવદાસેન હ્ય્ અતશ્ શબ્દસ્ય હેત્વર્થત્વં પ્રસિદ્ધમ્ અપલપિતમ્. અપ્રસિદ્ધાનન્તર્યગોચરત્વં ચ કલ્પિતમ્. ઇદં ચ સતિ[27]પ્રસિદ્ધાર્થસમ્ભવે ન વૃત્તિકારેણ કાર્યમ્ ઇતિ લોક ઇત્યાદિગ્રન્થેનોક્તમ્. સમ્ભવતિ ચાત્ર પ્રસિદ્ધાર્થગ્રહણમ્. ન હ્ય્ અત્ર પાણિનિનેવ જૈમિનિના વૃદ્ધિરાદૈચ્ (પા 1.1.1) ઇતિવત્ સ્વસંજ્ઞા પ્રણીતા. તદ્ ઇદં સતિ સમ્ભવ ઇત્ય્ અનેનોક્તમ્ ઇતિ વેદિતવ્યમ્. કિં હિ પ્રસિદ્ધેનાપરાદ્ધં યત્[28] સ્વરસસિદ્ધમુલ્લઙ્ઘ્યાપ્રસિદ્ધો ઽર્થઃ કલ્પ્યત ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[27] તિ સિ (ખ)
[28] યદ્ ઉક્તં સ્વ (ક)
અપિ ચૈવં સત્યપ્રસિદ્ધકલ્પિતેષુ સૂત્રપદાર્થેષુ વ્યાખ્યાયમાનેષુ પુનશ્ ચ વેદવાક્યેષુ યત્નગૌરવં પ્રસજ્યત ઇતિ ઇતરથેત્યાદિકેનોક્તમ્ ઇત્ય્ આહ -- સૂત્રાર્થે ક્લિશ્યત ઇતિ. સ્વમનીષાકલ્પિતેષુ સૂત્રપદાર્થેષુ વ્યાખ્યાયમાનેષુ પુનશ્ ચ વેદવાક્યેષુ વક્તુર્ ગ્રન્થકારસ્ય ગ્રન્થસન્દર્ભપ્રણયનેન વ્યાખ્યાતુશ્ ચ તદ્વ્યાખ્યાનેન શ્રોતુશ્ ચ મહતો ગ્રન્થસ્ય શ્રવણધારણાભ્યાં મહાન્ યત્ન આપદ્યત ઇતિ

યસ્ તુ મન્યતે -- ગુણવત્તરગ્રન્થનિર્માણે શ્રવણાદ્ એવ શ્રોતારઃ[29]શ્રોતુમ્{1,15}આદ્રિયન્તે કિં ગુણગણહારિણા દૌર્જન્યેનેતિ, તં પ્રત્યર્થાન્તરમ્ અવતારયતિ -- ન વ્યાખ્યાસ્યતી તિ. એષ હિ ભાષ્યકારઃ સૂત્રોચ્ચારણાનન્તરં વેદવાક્યાન્ય્ ઉદાહૃત્ય સંશયપૂર્વોત્તરપક્ષવિભાગેનાર્થનિર્ણયે યત્નં કરિષ્યતિ, ન સૂત્રાવયવવિવરણાદરમ્. તત્ર શ્રોતૄણામ્ આશઙ્કા જાયેત કિં સ્વિદ્ અયમ્ અજ્ઞતયા સૂત્રાણ્ય્ ઉપેક્ષિતવાન્, આહોસ્વિદ્ અનર્થકત્વાદ્, ઉત પ્રસિદ્ધત્વાદ્ ઇતિ. તદ્ અયમ્ અકુશલો ભાષ્યકારઃ યત્ સૂત્રેષુ ભાષ્યં કર્તુમ્ અભિપ્રવૃત્તસ્ તાન્ય્ ઉપેક્ષિતવાન્ ઇતિ. ઇમં દોષં વ્યાખ્યાપ્રત્યાખ્યાનેન પરિહરતિ. ન વયમ્ અનભિજ્ઞાઃ, ન ચૈતાનિ સૂત્રાણ્ય્ અનર્થકાનિ, ચોદનાર્થપરતન્ત્રત્વાન્ ન વ્યાખ્યેયાનીત્ય્ ઉપેક્ષિતાનીતિ

__________નોતેસ્__________
[29] રઃ પ્રપત્સ્યન્તિ કિં (ખ)
કિં પુનશ્ ચોદનાર્થપરતન્ત્રત્વે કારણમ્ અત આહ -- પ્રયાસ ઇતિ. કિં પુનઃ સૂત્રેષુ ન પ્રયસ્યતે. અત આહ -- ફલવત્ત્વેતિ તવ્યોન્તેન. ફલવન્તિ હિ વેદવાક્યાનિ, ફલવત્ક્રતુપ્રમિતિપ્રત્યાસત્તેઃ. અફલાનિ સૂત્રાણિ, તેષામ્ અનાસત્તેઃ. અત એવ ચ સૂત્રૈઃ કરણભૂતૈશ્ ચોદનાર્થ એવોપેતવ્યઃ, ન પુનર્ ઉપાયભૂતાનિ સૂત્રાણ્ય્ ઉપેક્ષિતવ્યાનિ. તદ્ ઇદં વેદવાક્યાન્ય્ એવૈભિર્[30]ઇતિ. ભાષ્યકારેણોક્તમ્ ઇતિ વેદિતવ્યમ્. ઇહ હિ વેદવાક્યાનાં પ્રાધાન્યમ્ ઉપદિશતિ યત્ પ્રધાનવિભક્ત્યા સંયુજ્ય નિર્દિશતિ વિચાર્યન્ત ઇતિ. સૂત્રાણિ કરણવિભક્ત્યા તૃતીયયૈભિર્ ઇતિ. નનુ મા નામ સાક્ષાદફલત્વાત્ કેવલાનિ સૂત્રાણિ વ્યાખ્યાયન્તામ્. ઉભયં તુ વ્યાખ્યાયતાં સૂત્રાણિ ચ તૈશ્ ચ વેદવાક્યાનીત્ય્ અત આહ -- નોભયમ્ ઇતિ. ઉભયવ્યાખ્યાયાં મુધા યત્નગૌરવમ્ આપદ્યત ઇતિ. ઇદં તુ ઇતરથેત્યાદિકેનોતતમ્ ઇતિ વેદિતવ્યમ્. નનુ સત્યં યત્નગૌરવમ્. ન તુ મુધા. ન હ્ય્ અવ્યાખ્યાતઃ સૂત્રાર્થો જ્ઞાયતે.
ન ચ તદનભિજ્ઞો વેદાર્થં જ્ઞાતુમ્ ઈષ્ટે, તદુપાયત્વાત્ તસ્ય. અત આહ -- પદાર્થાનામ્ ઇતિ. એવં હિ મન્યતે -- સત્યં વેદાર્થજ્ઞાનોપાયભૂતાનિ સૂત્રાણિ.{1,16} ન તુ તાન્ય્ અવ્યાખ્યાતદુર્જ્ઞાતાર્થાનિ.[31]પદાર્થાસ્ તાવત્ લોકપ્રસિદ્ધા એવ. તત્પ્રસિદ્ધ્યૈવ ચ તત્પૂર્વકો વાક્યાર્થો ઽપિ પ્રસિદ્ધ એવેતિ ન કિઞ્ચિદ્ વ્યાખ્યેયમ્ અવશિષ્યત ઇતિ ॥ 38-39 ॥
__________નોતેસ્__________
[30] ભિર્ વિચાર્યન્તે ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્. ઇહ (ખ)
[31] નાનિ
અત્ર ચ પક્ષે ભાષ્યં સઙ્ગચ્છતેતરામ્ ઇત્ય્ આહ -- એવંશબ્દાદિક ઇતિ. સર્વવ્યાખ્યાયાં હિ વિશેષવ્યાખ્યાયા અલ્પત્વાદ્ અસત્ત્વમ્ ઉપચરિતમ્. ઇહ તુ સર્વથૈવ સૂત્રવ્યાખ્યા પ્રત્યાખ્યાયતે ઇત્ય્ અવધારણયત્નગૌરવપરિહારયોર્ ઉભયોર્ ઉપપત્તિર્ ઇતિ. પક્ષાન્તરાભિધિત્સયેદાનીમ્ ઇમમ્ અપિ પક્ષં દૂષયતિ -- પદચ્છેદાદીતિ. યતઃ પદચ્છેદાદિ ન કરોતિ, તસ્માન્ નાયમ્ અભિનવો ભાષ્યકારઃ સૂત્રાર્થં વિજાનીત ઇતિ ભવદાસતન્ત્રોપજીવિભિર્ એવૈતત્ પ્રત્યાખ્યાપિતં બુભુત્સુજનોત્સાહમ્ અપહન્તુમ્ ઇતિ

પરમાર્થતસ્ તુ સૂત્રાણાં તાત્પર્યં બ્રવીત્ય્ એવ ન્યૂનાધિકાદિપ્રત્યવેક્ષણં ચ તત્ર તત્ર કરોત્ય્ એવેત્ય્ આહ -- બ્રવીત્ય્ એવે તિ. ક્વ પુનરતિરિક્તાદીક્ષતે અત આહ -- નન્વ્ અશક્તમ્ ઇતિ. ચોદનાસૂત્ર એવ તાવત્ નન્વ્ અશક્તમ્ ઇદં સૂત્રમ્ ઇમાવ્ અર્થાવ્ અભિવદિતું ચોદનાલક્ષણો ધર્મો નેન્દ્રિયાદિલક્ષણઃ, અર્થશ્ ચ ધર્મો નાનર્થ ઇતિ. ઉભયવિવક્ષાયાં વાક્યભેદ આપદ્યતે ઇતિ પરિચોદ્ય તત્ તુ વૈદિકેષુ, ન સૂત્રેષ્વ્ ઇતિ પરિહરિષ્યતિ. તથા યજુર્ લક્ષણાનન્તરં કિયદ્ એકં યજુર્ ઇતિ યજુઃપરિમાણજ્ઞાપનાર્થમ્ ઉક્તમ્ અર્થૈકત્વાદ્ એકં વાક્યં સાકાઙ્ક્ષં ચેદ્ વિભાગે સ્યાત્ (જૈ 2.1.46) ઇતિ. અસ્યાર્થઃ -- યાવન્તિ પદાન્ય્ એકપ્રયોજનાનિ પ્રવિભજ્યમાનાનિ સાકાઙ્ક્ષાણિ ચ, તાવન્ત્ય્ એકં વાક્યમ્ ઇતિ. ઉદાહરણં તુ દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવ ઇતિ મન્ત્રઃ. અત્ર હિ સકલસવિત્રાદિવિશેષણવિશિષ્ટૈકપ્રધાનભૂતનિર્વાપપ્રકાશનં પ્રયોજનમ્. સર્વાણિ ચ દેવસ્ય ત્વ્ એત્યાદીનિ[32]નિર્વપામીત્ય્[33]અતો વિભક્તાનિ સન્તિ સાકાઙ્ક્ષાણીતિ દેવસ્ય ત્વેત્ય્ ઉપક્રમ્ય નિર્વપામીત્યન્તમ્ એકં વાક્યમ્ ઇતિ સ્થિતે{1,17} અવયવપ્રયોજનાભિધિત્સયા ભાષ્યકારેણ પૃષ્ટમ્ અથ કિમ્ અર્થમ્ ઉભયં સૂત્રિતમ્ અયમ્ અર્થૈકત્વાદ્ એકં વાક્યમ્ ઇતિ વિભાગે સાકાઙ્ક્ષમ્ ઇતિ[34]ચેતિ. તત્ર પ્રયોજનમ્ ઉક્તમ્. ભવતિ હિ કિઞ્ચિદેકાર્થં ન તુ વિભાગે સાકાઙ્ક્ષમ્. યથા -- ભગો વાં વિભજતુ. પૂષા વાં વિભજતુ. અર્યમા વાં વિભજતુ ઇત્યાદિ. અત્ર હ્ય્ એકવિભાગમ્ અભિવદન્તઃ સર્વે એકાર્થાઃ સન્તો ઽપિ નાનાવાક્યત્વં પ્રતિપન્નાઃ. અસતિ તુ વિભાગે સાકાઙ્ક્ષમ્ ઇતિ વિશેષણે એકાર્થતામાત્રેણૈવ સર્વેષામ્ ઐકમન્ત્ર્યમ્ આપદ્યતે ઇતિ. તથા વિભાગે સાકાઙ્ક્ષમ્ ઇત્ય્ એતાવત્યુચ્યમાને સ્યોનં તે સદનં કરોમિ. ઘૃતસ્ય ધારયા સુશેવં કલ્પયામીતિ, તસ્મિન્ સીદામૃતે પ્રતિતિષ્ઠ. વ્રીહીણાં મેધ સુમનસ્યમાનઃ
ઇત્ય્ અનયોર્ એકવાક્યતા વિભાગે સાકાઙ્ક્ષત્વાદ્ આપદ્યતે. તસ્મિન્ સીદેતિ વિભક્તં[35]સત્ સાકાઙ્ક્ષં તદ્વૃત્તસ્ય પૂર્વપ્રકૃતપરામર્શાત્મનસ્ તેન વિનાનુપપત્તેઃ. સત્ય્ અપિ ચ વિભક્તસાકાઙ્ક્ષત્વે પ્રયોજનભેદાદ્ વાક્યભેદઃ. દ્વે હિ તત્ર પ્રયોજને. પૂર્વસ્ય સદનકરણમ્ ઉત્તરસ્ય પુરોડાશપ્રતિષ્ઠાપનમ્. એવમ્ ઉભયોઃ પ્રયોજનમ્ ઉક્ત્વાન્ત ઉપસંહૃતં તસ્માત્ સમ્યક્ સૂત્રિતમ્ ઇતિ. તથા વિશયે પ્રાયદર્શનાત્ (જૈ 2.3.16) ઇતિ સૂત્રમ્. તત્રોદાહરણાપરિજ્ઞાનાદ્ અગમકં સૂત્રમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. ઇહ[36]હિ સંશયે પ્રાયદર્શનં હેતુર્ નિર્દિશ્યતે. તત્ર ન વિદ્મઃ કઃ સંશયઃ, કુત્ર વા સંશયઃ, કસ્યાં[37]પ્રતિજ્ઞાયાં[38]પ્રાયદર્શનં હેતુર્ ઇત્ય્ એવમ્ આક્ષિપ્ય વૃત્તિકારમતેન સમાહિતમ્. વૃત્તિકારેણ હિ વત્સમ્ આલભેત વત્સનિકાન્તા હિ પશવઃ ઇત્ય્ ઉદાહૃત્ય વિચારિતં[39]કિં યાગચોદનેયમ્ ઉતાલમ્ભમાત્રં વત્સસંસ્કાર ઇતિ. તદ્ ઇહ મન્દાશઙ્કાનિરાકરણાર્થં સામાન્યતોદૃષ્ટેન પૂર્વપક્ષિતમ્. આલભતિઃ કિલ પ્રાણિદ્રવ્યસંયુક્તો યાગસઙ્ગતો દૃષ્ટઃ, યથા યો દીક્ષિતો યદગ્નીષોમીયં પશુમ્ આલભત ઇતિ. તદ્ અયમ્ અપિ પ્રાણિદ્રવ્યસંયોગાદ્ યજિમાન્ ઇતિ ભવતિ મન્દાશઙ્કા. તામ્ અપનેતુમ્ ઇદમ્ ઉક્તં વિશયે પ્રાયદર્શનાદ્ ઇતિ. અસ્યાર્થઃ -- વત્સસંસ્કારૈઃ સમભિવ્યાહૃતો ઽયમ્ આલભતિઃ. તદ્ અયમ્ અપિ સાહચર્યાદ્ વત્સસંસ્કાર એવેતિ ભવતિ મતિઃ. યથા અગ્ર્યપ્રાયે લિખિતો ઽગ્ર્ય ઇતિ. નનુ લિઙ્ગમ્ ઇદમ્. લિઙ્ગં ચ પ્રમાણપ્રાપ્તમ્[40]અભિદ્યોતયતિ, ન તુ પ્રાપયતિ. તત્ કુતઃ પ્રાપ્તસ્યેદં લિઙ્ગમ્ ઇતિ વક્તવ્યમ્. ઉચ્યતે. ન તાવદ્ ઇહ સોમેન{1,18}યજેતેતિવદ્ યાગઃ પ્રત્યક્ષઃ. ન ચ દૈક્ષપશ્વાદિવદ્ અનુમીયતે. તત્ર હિ દ્રવ્યદેવતાસમ્બન્ધાન્યથાનુપપત્તિર્ યાગાવગમે હેતુઃ. ઇહ તુ ન દ્રવ્યં દેવતાસંયુક્તમ્ ઉપલભામહે, દ્રવ્યમાત્રશ્રુતેઃ. અતો દૃષ્ટાર્થ એવાયં વત્સસંસ્કાર આલમ્ભઃ. સ હ્ય્ આલભ્યમાનો ગાં પ્રસ્તાવયિષ્યતીતિ બહ્વેવઞ્જાતીયકં ભાષ્યકારેણ વ્યાખ્યાતમ્ ઇત્ય્ ઊહનીયમ્. અતઃ સૂત્રવ્યાખ્યાપ્રત્યાખ્યાને સકલમ્ એવમાદિ ભાષ્યકારસ્ય વિરુદ્ધમ્ આપદ્યત ઇતિ. યત્ તુ પ્રત્યાખ્યાને કારણમ્ ઉક્તમ્ ઉપાયભૂતાનિ વેદાર્થજ્ઞાને સૂત્રાણિ, અતઃ કિમ્ એભિર્ વ્યાખ્યાતૈઃ, ઉપેય એવ તુ વેદાર્થ એભિઃ કરણભૂતૈર્ વ્યાખ્યાતવ્ય ઇતિ. તદ્ દૂષયતિ -- ન ચેતિ. યત એવ ચ તાન્ય્ ઉપાયભૂતાનિ, અત એવ સુતરાં વ્યાખ્યેયાનિ. ન હ્ય્ ઉપાયાનભિજ્ઞ ઉપેયમ્
અવધારયુતુમ્ અલમ્. નનુ ચ તાન્ય્ અપિ વ્યાખ્યાયમાનાનિ સાધ્યાનિ ભવેયુઃ. ન ચાસિદ્ધમ્ અસિદ્ધેનૈવ સાધ્યતે. ઉચ્યતે. અસિદ્ધમ્ અપિ સાધનમ્ અન્યસાધિતં કાર્યે વ્યાપાર્યતે, યથા દ્રવ્યદેવતોપપાદિતો યાગઃ ફલભાવનાયાં, યથા ચાન્યતરાસિદ્ધાનિ સાધનાનિ સાધનાન્તરસિદ્ધાનિ[41]સાધ્યં સાધયન્ત્ય્ એવેતિ ॥ 41-42 ॥
__________નોતેસ્__________
[32] ત્યેવમાદી
[33] ત્યાન્તાનિ વિભજ્યમાનાનિ સ (ખ)
[34] તિ અત્ર
[35] ક્તં સર્વં સા (ખ)
[36] દં (ક)
[37] સ્યાં ચ પ્ર (ખ)
[38] યાં હે
[39] રયિષ્યતે કિં (ક)
[40] માણાન્તરેણપ્રાપ્તાર્થમ્ અ (ખ)
[41] સાધિતાનિ
સત્યમ્ ઉપાયાનભિજ્ઞસ્યોપેયાવધારણા નાસ્તિ. ઉપાયાન્તરાદ્ એવ તુ વિદિતવેદાર્થસ્ય કિં સૂત્રવ્યાખ્યયા. અત આહ -- નાન્યત ઇતિ. યે હ્ય્ અન્યત એવ વિદિતવેદાર્થાસ્ તેષામ્ અર્થે નૈતાનિ સૂત્રાણિ જૈમિનિના પ્રણીતાનિ, ભાષ્યકારેણ ચ વ્યાખ્યાતાનિ. અન્યતો ઽનભિજ્ઞાંસ્ તુ પ્રતિ સૂત્રાણિ પ્રણીતાનિ ભાષ્યકારેણ ચ વ્યાખ્યાતાનિ. ન ચ તે ઽવ્યાખ્યાતમ્ એવ સૂત્રાર્થમ્ ઉન્નયન્તિ. ન ચાનિર્ણીતસૂત્રાર્થા વેદાર્થમ્ અવધારયન્તીતિ યુક્તસ્ તદર્થો વ્યાખ્યાપ્રયાસ ઇતિ ॥ 42ચ્દ્ ॥
યદ્ ઉક્તં[42]પદાર્થાનાં પ્રસિદ્ધત્વાત્ ઇતિ, તન્નિરાચષ્ટે -- પ્રત્યાખ્યાનસ્યે તિ. પ્રસિદ્ધપદાર્થકત્વં હિ વેદવાક્યાનામ્ અપ્ય્ અવ્યાખ્યેયત્વમ્ આપાદયતિ.{1,19}તેષ્વ્ અપિ હિ લોકપ્રસિદ્ધાન્ય્ એવ પદાનિ પદાર્થાશ્ ચ. વક્ષ્યતિ હિ ય એવ લૌકિકાઃ શબ્દાસ્ ત એવ વૈકિકાસ્ ત એવ તેષામ્ અર્થઃ ઇતિ. તદ્ ઇદમ્ ઉક્તં તુલ્યાર્થત્વાદ્ ઇતિ. તુલ્યા હિ લોકવેદસૂત્રેષ્વ્ અપિ પદાર્થા ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[42] દ્ અપ્ય્ ઉક્તં (ખ)
અથૈવમ્ ઉચ્યતે -- યદ્ અપિ વેદવાક્યેષુ પ્રસિદ્ધા એવ પદાર્થાઃ, તથાપિ વાક્યાર્થેષુ વચનવ્યક્તિવિશેષાનવધારણાદ્ યથાયથં સંશયાઃ સમુપનિપતન્તીતિ તન્નિરાસાય તત્ર વ્યાખ્યાનં પ્રવર્તત ઇતિ, તત્ સૂત્રેષ્વ્ અપિ સમાનમ્ ઇતિ તદ્વ્યાખ્યાપ્રત્યાખ્યાનમ્ અયુક્તમ્ ઇત્ય્ આહ -- વાક્યાર્થ ઇતિ

અપિ ચાયં ભાષ્યકારઃ સૂત્રવ્યાખ્યાં પ્રત્યાચક્ષાણઃ સ્પષ્ટમ્ એવ ન વ્યાખ્યેયાનીત્યાચક્ષીત, એતાવતૈવ પ્રત્યાખ્યાને સિધ્યતિ યદ્ અયમ્ અધ્યાહારાદિદોષદુષ્ટવ્યાખ્યાનિષેધં કરોતિ, તદ્ અવગમ્યતે દોષાપેતા તુ વ્યાખ્યાનેનન નિવાર્યત ઇત્ય્ આહ -- ન વ્યાખ્યાતવ્યમ્ ઇતિ

તદ્ એવમ્ અસ્ય પ્રત્યાખ્યાનપક્ષસ્ય[43]દૃષ્ટવ્યાખ્યાવિરુદ્ધત્વાત્, પૂર્વયોશ્ ચ સર્વવ્યાખ્યોપાલમ્ભયોઃ ફલ્ગુત્વાદ્ અનતિપ્રયોજનત્વાદ્, મધ્યમસ્યોપાલમ્ભસ્ય વિશેષતો દૌર્જન્યાપાદનાદ્, ન્યાયાભાસપ્રાપ્તવેદવાક્યાન્યથાકરણનિરાકરણેન મહાફલા અનુક્તદુર્જ્ઞાના ચ પરિસંખ્યૈવાસ્ય ભાષ્યસ્યાર્થ ઇત્ય્ આહ -- અસ્યે તિ

__________નોતેસ્__________
[43] દુ (ક)
પરિસંખ્યાવિષયં તાવદ્ આહ -- વૈદિકમ્ ઇત્ય્ અર્થે ઽન્તેન. વેદવાક્યવ્યાખ્યાનાર્થાનિ હિ સૂત્રાણિ. તદ્ ઇમાનિ પ્રાયેણ યથાશ્રુતગૃહીતાન્ય્ અપિ વેદવાક્યાર્થનિર્ણયસમર્થન્યાયકલાપં સમર્પયન્ત્ય્ એવ. ક્વચિદ્ એવ તેષાં પ્રતીઘાતો{1,20}ભવતિ. તદ્ યત્ર વેદસૂત્રયોર્ યથાશ્રુતગૃહીતયોઃ પરસ્પરવિરોધો ભવતિ તદ્વિષયા પરિસંખ્યેતિ. એવમ્ અવગતે વિષયે સ્વરૂપમ્ આહ -- તત્રે તિ નેયમ્ અન્તેન. વિરોધવિષયે ઽપિ હિ સ્વરસતો યથાશ્રુતગૃહીતસૂત્રગ્રહણં પ્રસક્તમનયા વાર્યતે. યદ્ ઇદં પ્રસિદ્ધાર્થગ્રહણમધ્યાહારાદિવર્જનં ચ તદ્ વેદાવિરોધે.[44]વિરોધે તુ સૂત્રમધ્યાહારાદિભિર્ વ્યાખ્યેયં, વૈદિકમ્ એવ વાક્યં યથાશ્રુતં નેયમ્ ઇતીદમ્ અત્રોપદિશ્યત ઇતિ. અથ કિં સર્વદૈવ વેદવાક્યં યથાશ્રુતં નેયં, નેત્ય્ આહ -- વિરોધ ઇતિ. યત્ર હિ વેદવાક્યયોર્ એવાન્યોન્યં વિરોધો ભવતિ, તત્ર તયોર્ એકમધ્યાહારાદિભિર્ નીયત એવ. યથોપક્રમાવગતદાતૃશ્રુતિવિરોધાદ્ ઉપસંહારસ્થા પ્રતિગૃહીતૃશ્રુતિઃ દાતૃગોચરા દર્શિતા. એવં હ્ય્ ઉક્તં યાવતો ઽશ્વાન્ પ્રતિગૃહ્ણીયાદ્[45]ઇતિ પ્રતિગ્રાહયેદ્ ઇતિ. ઇદં તુ વિપરિણામોદાહરણમ્. અધ્યાહારાદયસ્ તુ વેદવાક્યે વિસ્તરભયાન્ ન પ્રપઞ્ચિતા ઇતિ ॥ 47-48 ॥
__________નોતેસ્__________
[44] ધે. વેદવિ (ખ)
[45] ત્ પ્ર (ક)
નનુ ચોભયત્ર પ્રાપ્તૌ પરિસંખ્યા ભવતિ. યથોક્તં -
તત્ર ચાન્યત્રં ચ પ્રાપ્તૌ પરિસંખ્યેતિ કીર્યતે
ઇતિ. ન ચેહ વિરોધાવિરોધયોર્ ઉભયોર્ અપિ યથાશ્રુતસૂત્રગ્રહણં પ્રસક્તમ્. ન હિ જાતુ પ્રધાનાન્ અનુગુણં ગુણં યથાર્થમ્ ઉપાદાય પ્રધાનમ્ અન્યથા નીયત ઇતિ સમ્ભવતિ. અપિ ચ નિત્યં વેદવાક્યમ્ અનિત્યં સૂત્રમ્. અતો ઽપિ ચ નાસ્ય તેન સહ સ્પર્ધા યુક્તા. તેન વેદવિરોધે યથાશ્રુતસૂત્રગ્રહણં ન પ્રસક્તમ્[46]ઇતિ કિં તન્નિવૃત્ત્યર્થયા પરિસઙ્ખ્યયેત્ય્ અત આહ -- યથે તિ. એવં હિ મન્યતે -- સત્યમ્ અયં ન્યાયઃ યદ્વેદવિરોધે સૂત્રમ્ અન્યથા ક્રિયત ઇતિ.[47]ન્યાયાભાસેન તુ ભ્રામ્યતઃ પ્રતિ ભાષ્યકારો લોક ઇત્યાદિભાષ્યેણ પરિસઞ્ચષ્ટે. એવં હિ ભ્રાન્તાઃ શ્રોતારો{1,21} મન્વીરન્ -- ન સૂત્રૈઃ સહ વેદવાક્યાનાં કશ્ચિદ્ વિશેષઃ. યથા હિ વેદો ધર્મે પ્રમાણમ્, એવં વેદાર્થનિર્ણયો ઽપિ નર્તે સૂત્રેભ્યઃ સિધ્યતીતિ નાસ્માન્ પ્રતિ વેદસૂત્રયોઃ કશ્ચિદ્ વિશેષ ઇતિ. ન ચ વેદસૂત્રવાક્યાનામ્[48]અન્યઃ સ્વગતો વિશેષઃ. લૌકિકાસ્ તાવત્ પદપદાર્થા ઉભયત્ર તુલ્યાઃ, વાક્યમ્ અપ્ય્ આકાઙ્ક્ષિતયોગ્યસન્નિહિતપદસમન્વયાત્મકમ્ ઉભયં વૈદિકં જૈમિનીયં ચ. ન હિ તયોર્ અન્યતરદ્ અપ્ય્ અધ્યાહારાદિકમ્ અપેક્ષતે. તદ્ એતદ્ આહ -- વાક્યસામર્થ્યે તિ ॥ 49-50 ॥
__________નોતેસ્__________
[46] મ્ એવેતિ (ખ)
[47] તિ નાન્યા (ક)
[48] ત્રાણામ્ અ
નનુ ન વિરુદ્ધાર્થમ્ ઉભયં સમ્ભાવયિતું શક્યતે. અતો ઽન્યતરદન્યાય્યમ્ ઇતિ સ્થિતે, ગુણત્વાત્ સૂત્રમ્ અન્યથા કાર્યમ્ ઇતિ પ્રાગુક્તમ્ અત આહ -- અસમ્ભવાદ્ ઇતિ. વિચિત્રાશયા હિ જિજ્ઞાસવઃ. અતસ્ તે કદાચિત્ પ્રધાનગુણગોચરં[49]બલાબલં જાનન્તો વેદાનુરોધેન સૂત્રમ્ અન્યથા નયન્તિ. કદાચિદ્ ઉદ્ભૂતાચાર્યગૌરવા એવમ્ આલોચયન્તિ -- કથં હિ ન્યાયસહસ્રવિજ્જૈમિનિર્ અસ્મદાદિગોચરામ્ અનુપપત્તિં નાકલયતીતિ સમ્ભાવયામઃ, યયૈવ તુ તેન વ્યાખ્યાતં તથૈવ[50]શ્રુત્યર્થો યુક્તઃ. અન્યથૈકશ્રુત્યનુરોધેન બહુશ્રુતિવિનાશ એવાપદ્યત ઇતિ. તદ્ એવમાલોચનાભેદાદ્ વિકલ્પ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[49] રાં બલાબલગતિં જા
[50] વાર્થઃ શ્રુતેર્ યુક્તઃ
અથવા સમસામર્થ્યયોર્ ઉભયોર્ વિકલ્પો ભવતિ. ઇહ પુનર્વેદાર્થનિરૂપણાવસ્થાયાં સૂત્રાણિ પ્રથમમ્ ઉપનિપતન્તિ. તાન્ય્ અનુપજાતવિરોધીનિ તાવદ્ યથાશ્રુતગ્રાહ્યાણ્ય્ આપતન્તિ. તૈશ્ ચ પ્રાથમ્યેનાવરુદ્ધબુદ્ધિઃ શ્રોતા જઘન્યસ્થાનોપનિપાતિનીમ્ એવ ચોદનાં બાધેત. મુખ્યાનુરોધેન હિ જઘન્યબાધો વક્ષ્યતે મુખ્યં વા પૂર્વચોદનાલ્ લોકવત્ (જૈ 12.2.23) ઇતિ. તદાહ -- પ્રાથમ્યેને તિ. ન્યાય્યામ્ ઇતિ પરિસંખ્યાયાઃ પ્રયોજનં સૂચયતિ. અસત્યાં હિ પરિસઙ્ખ્યાયાં ન્યાયાભાસેન ન્યાય્ય[51]ચોદનાબાધઃ પ્રસજ્યેત. કથં પુનર્ન્યાય્યા ચોદના. ઉચ્યતે. ગુણભૂતાનિ સૂત્રાણિ પ્રધાનભૂતાનિ{1,22}વેદવાક્યાનિ, તદ્વ્યાખ્યાના[52]ર્થાનિ હિ તાનિ. ન ચ ગુણાનુરોધેન પ્રધાનમ્ અન્યથાકર્તુમ્ ઉચિતમ્. પ્રધાનમ્ અવિગુણં કથં નિર્વર્ત્યેતેતિ હિ ગુણાઃ ક્રિયન્તે. પ્રધાનવૈગુણ્યે તુ કિં ગુણૈઃ. અત એવ વક્ષ્યતિ અઙ્ગગુણવિરોધે ચ તાદર્થ્યાત્ (જૈ 12.2.25) ઇતિ. એષ ચ ન્યાયઃ પૂર્વસ્ય મુખ્યાનુગ્રહન્યાયસ્યાપવાદકઃ. અત એવ મુખ્યદીક્ષાકાલબાધઃ પ્રધાનકાલાનુરોધેન દર્શિતઃ. ઉક્તં હિ પર્વણિ દીક્ષા પર્વણિ સુત્યેતિ. અતઃ સૂક્તં ન્યાય્યામ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[51] ય (ખ)
[52] નિ હિ (ક)
એવં વિકલ્પનિયમાભ્યામ્ ઉભયત્રપ્રાપ્ત્યા પરિસંખ્યાં પ્રસાધ્યાત્રૈવ ભાષ્યં યોજયતિ - તેને તિ. વેદાવિરોધગ્રહણમ્ ઉપલક્ષણાર્થં ન્યાયાવિરોધમ્ અપ્ય્ ઉપલક્ષયતિ. તદ્ અયમ્ અર્થઃ -- યદ્ ઇદં પ્રસિદ્ધાર્થગ્રહણમ્ અધ્યાહારાદિવર્જનં ચ, તદુચિતપ્રાપ્તમ્ અનૂદ્ય સત્યવિરોધસમ્ભવ ઇતિ વિધીયત ઇતિ. નનુ ચાત્રાપિ પક્ષે ત્રયો દોષાઃ પ્રાપ્નુવન્તિ. તથા હિ -- સતિ સમ્ભવ ઇતિ વિધિમુખેન પ્રવર્તમાનસ્ય નાસતીત્યન્ય[53]નિષેધાર્થતા વક્તવ્યા. તત્ર સ્વાર્થહાનિર્ અસ્વાર્થકલ્પનાચાપદ્યતે. તથા વિરોધાવિરોધયોર્ ઉભયોર્ અપિ યથાશ્રુતસૂત્રગ્રહણં પ્રાપ્તં, તદ્ બાધ્યતે. તત્ર પ્રાપ્તબાધઃ. અતઃ કેન વિશેષેણેયં પરિસંખા પ્રસ્તુતેતિ. ઉચ્યતે. યદિ સતિ ચાસતિ ચ વિરોધે યથાશ્રુતસૂત્રગ્રહણં કાર્યમ્ ઇતિ સામાન્યવચનમ્ અભવિષ્યત્, તતો દોષત્રયં પર્યહરિષ્યત્. યદા તુ ન્યાયાભાસેન સામાન્યવચનં કલ્પયિતુમ્ અભિપ્રવૃત્તઃ સતિ સમ્ભવ ઇતિ પ્રત્યક્ષોપદેશં પશ્યતિ, તદા સામાન્યવચનમ્ અલબ્ધાત્મકમ્ એવેતિ ન પ્રાપ્તબાધાદિદોષત્રયપ્રસઙ્ગઃ. અપ્રાપ્તવિધિર્ એવ તદા સતિ સમ્ભવ ઇતિ. વિનાપિ વિધિના પ્રાપ્સ્યતઃ કિં વિધિનેતિ પ્રયોજનાલોચનાયામ્ અન્યનિવૃત્તિઃ ફલં વિજ્ઞાયતે. પરમાર્થતસ્ તુ અપ્રાપ્તવિધિર્ એવાયમ્. યથા રશનામન્ત્રે વક્ષ્યતિ --
__________નોતેસ્__________
[53] સ્ય (ખ)
અપ્રાપ્તવિધિર્ એવાયમ્ અતો મન્ત્રસ્ય નિશ્ચયઃ[54]।
__________નોતેસ્__________
[54] યઃ । ઇ
પરિસંખ્યા ફલેનોક્તા
ઇતિ. તદ્ ઇદં વિધીયતે[55]ઽર્થ ઇત્ય્ અનેનોક્તમ્ ઇતિ વેદિતવ્યમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[55] ત ઇ (ક)
{1,23} ઇદાનીં વિરોધવિષયે ઽધ્યાહારાદિકલ્પનાં સૂત્રેષૂદાહરણૈર્ દર્શયિષ્યન્ન્ અધ્યાહારોદાહરણં તાવદ્ આહ -- શેષભાજામ્ ઇતિ. વક્ષ્યતિ હિ જૈમિનિઃ અપિ વા શેષભાજાં સ્યાત્ (જૈ 6.4.3) ઇતિ.[56]અત્ર હિ શેષકાર્યાણીડાપ્રાશિત્રાદીન્ય્ ઉદાહૃત્ય વિચારયિષ્યતે -- યદ્યેષામ્ અર્થેન ગૃહીતસ્ય હવિષો દૈવાદ્ અપચારો ભવતિ, કિં તદા હવિરન્તરમ્ આગમયિતવ્યં,[57]શેષાદ્ વાવદેયં, કર્મલોપો વેતિ.[58]તત્રોક્તમ્ અપિ વા શેષભાજા સ્યાદ્ ઇતિ. ન ચાનેન પૂર્વપક્ષો ગૃહ્યતે, અપિ વાશબ્દસમ્બન્ધાત્. ન ચ સિદ્ધાન્તઃ, પૂર્વપક્ષાભાવાત્.[59]અપિ ચ અનન્તરાધિકરણે પ્રધાનાર્થાવત્તહવિર્નાશે શેષાદ્ અવદાનેન પૂર્વપક્ષં પરિગૃહ્ય સિદ્ધાન્તિતં નિર્દેશાદ્ વાન્યદ્ આગમયેત્ (જૈ 6.4.2) ઇતિ. દ્રવ્યાન્તરોપાદાનેન તદ્ યદિ દ્રવ્યાન્તરાગમ એવાનન્તર્યાદ્ અત્રાનુષજ્યતે, તતો ન્યાયાન્તરવિરોધ આપદ્યતે. શેષકાર્યાણામ્ એકદેશદ્રવ્યશ્ ચોત્પત્તૌ વિદ્યમાનસંયોગાત્ (જૈ 4.1.28) ઇત્ય્ અનેનાધિકરણેનાપ્રયોજકત્વસ્ય સ્થિતત્વાત્. અથોત્તરપક્ષાતિક્રમેણ શેષાદ્ અવદાનં શેષભાજામ્ અર્થેન સ્યાદ્ ઇતિ સમ્બન્ધઃ, તદ્ અપ્ય્ અયુક્તમ્. શેષસ્ય પ્રતિપત્ત્યન્તરસમ્બન્ધાદ્, નષ્ટાવયવપ્રતિપત્તિસમ્બન્ધાભાવાચ્ ચ. તેનોત્સૂત્રમ્ એવ દ્રવ્યાન્તરાગમેન પૂર્વપક્ષં પરિગૃહ્ય રાદ્ધાન્તિતમ્ અપિ વા શેષભાજાં સ્યાલ્ લોપ ઇતિ લોપપદાધ્યાહારં દર્શયિષ્યતિ. તદ્ એષ સૂત્રાર્થો ભવતિ -- શેષં ભજન્તે યાનીડાપ્રાશિત્રાદીનિ,[60]તેષાં દ્રવ્યાન્તરપ્રયુક્તિશક્તેર્ અભાવાદ્ વિદ્યમાનશેષસ્ય પ્રતિપત્ત્યન્તરસમ્બન્ધાલ્ લોપઃ અકરણમ્ એવ સ્યાદ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[56] ત
[57] પાદયિ
[58] વા ભવતિ. ત
[59] ક્ષાન્તરાભા (ક)
[60] ડાદિકાર્યાણિ તે
વિપરિણામમ્ ઉદાહરતિ -- વિપ્રકર્ષાદ્ ઇતિ. અસ્તિ હિ સવનીયઃ પશુઃ આશ્વિનં ગ્રહં ગૃહીત્વા ત્રિવૃતા યૂપં પરિવીયાગ્નેયં[61]સવનીયં પશુમ્ ઉપાકરોતીતિ અનુસવનં[62]સવનીયાઃ પુરોડાશા નિરુપ્યન્ત ઇતિ. સન્તિ ચ સવનીયાઃ[63]પશુપુરોડાશાઃ. તત્ર[64]તન્ત્રિણો ધર્માઃ પ્રસઙ્ગિન ઉપકુર્વન્તીતિ સ્થિતે, પશુતન્ત્રમધ્યપાતિત્વં પુરોડાશાનાં પ્રતિપાદયિતું સૂત્રં પશોશ્ ચ વિપ્રકર્ષસ્ તન્ત્રમધ્યે{1,24} વિધાનાત્ (જૈ 12.2.32) ઇતિ.[65]તચ્ ચૈતદ્ યથાશ્રુતગૃહીતં ન વિવક્ષિતાર્થાખ્યાનક્ષમમ્. વિપ્રકર્ષો હ્ય્ અત્ર પ્રથમાન્તઃ સાધ્યભૂતો ઽવગમ્યતે. તન્ત્રમધ્યે વિધાનાદ્ ઇતિ પઞ્ચમ્યન્તં હેતુભૂતમ્. તચ્ ચાયુક્તમ્. વિપ્રકર્ષો હિ પશોઃ પ્રાતરાદિકાલત્રયસમ્બન્ધઃ. સ ચ પ્રત્યક્ષવચનસિદ્ધો ન સાધ્યઃ. એવં હિ શ્રૂયતે વપયા પ્રાતસ્સવને ચરન્તિ પુરોડાશેન માધ્યન્દિને સવને અઙ્ગૈસ્ તૃતીયસવને ઇતિ. તન્ત્રમધ્યવિધાનમ્ અપિ સાધ્યં ન હેતુનિર્દેશાર્હમ્. અતઃ પ્રથમાપઞ્ચમ્યોર્ વિપરિણામો વક્ષ્યતે. પશોર્ વિપ્રકર્ષાત્ પ્રાતરાદિકાલત્રય[66]વ્યાપિત્વાત્ પુરોડાશાનાં પશુતન્ત્રમધ્યે વિધાનમ્. પશુર્ હિ પુરોડાશકાલમ્ અપિ વ્યાપ્નોતિ. પુરોડાશાસ્તુ સ્વસવનસમાપ્તેર્ અવ્યાપકાઃ. અતઃ પશુતન્ત્રમધ્યપતિતાઃ પુરોડાશા ઇતિ પશ્વર્થમ્ અનુષ્ઠાનં પુરોડાશેષુ પ્રસજ્યત ઇતિ. ઇદં ચ વાર્ત્તિકકારેણ વિપરિણતમ્ એવોદાહૃતમ્ વિપ્રકર્ષાદ્ ઇતિ. વ્યવહિતકલ્પનામ્ ઉદાહરતિ -- પદેનેતિ. વેદાધિકરણે હ્ય્ એવં વક્ષ્યતિ -- પદસઙ્ઘાતાત્માનો વેદાઃ. પદસઙ્ઘાતાશ્ ચ પુરુષકૃતા દૃષ્ટાઃ, યથા નીલોત્પલવનાદ્યર્થવિષયાઃ. અત એતે ઽપિ કૃત્રિમા ઇતિ. તદ્વિશેષપ્રદર્શનાર્થં ચેદં સૂત્રં લોકે સન્નિયમાત્ પ્રયોગસન્નિકર્ષઃ સ્યાત્ (જૈ 1.1.26) ઇતિ. અત્ર ચ સન્નિયમાદ્ ઇતિ પદવ્યવહિતઃ પ્રયોગશબ્દો લોક ઇત્ય્ અસ્યાનન્તરં સમ્બન્ધનીયઃ. તદ્ અયમ્ અર્થઃ -- લોકે શબ્દપ્રયોગઃ સન્નિયમઃ સમ્યઙ્નિબન્ધનાત્મકો યુક્તઃ, અર્થસ્ય ચક્ષુરાદિસન્નિકર્ષાત્. ન તુ વેદે, અતીન્દ્રિયાર્થત્વાદ્ ઇતિ. ઇદં ચ વિપરિણામવ્યવહિતકલ્પનયોઃ સાધારણમ્ અપ્ય્ ઉદાહરણં વિપરિણામસ્યોક્તત્વાદ્ વ્યવધાનમાત્રોદાહરણત્વેનોક્તમ્ ઇતિ વેદિતવ્યમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[61] યં પશુ
[62] નં પુ
[63] યાઃ પુ
[64] તન્ત્રધ (ખ)
[65] તદ્ એતન્ ન યથાશ્રુતં વિવક્ષિતાખ્યા (ખ)
[66] યસમ્બન્ધાત્
સૂત્રવ્યવધાનમ્ ઉદાહરતિ -- સૂત્રેણે તિ. ઇદં હિ સમામનાન્તે સોમેન્દ્રં ચરું નિર્વપેત્ શ્યામકં સોમવામિનઃ ઇતિ. તત્ર સન્દેહઃ. કિં લૌકિકે સોમવમને સોમેન્દ્રશ્ ચરુઃ, ઉત વૈદિક ઇતિ. તત્ર પાનવ્યાપચ્ ચ તદ્વત્ (જૈ 3.4.38) ઇતિ. અશ્વપ્રતિગ્રહેષ્ટિવાક્યગતાદ્યવિચારપૂર્વપક્ષાતિદેશઃ કૃતઃ. તત્ર યાવતો ઽશ્વાન્ પ્રતિગૃહ્ણીયાત્ તાવતો વારુણાંશ્ ચતુષ્કપાલાન્ નિર્વપેદ્ ઇત્ય્ ઉદાહૃત્ય વિચારિતં[67]કિં લૌકિક ઽશ્વપ્રતિગ્રહ{1,25}ઇષ્ટિર્ ઇયમ્, ઉત વૈદિક ઇતિ. તત્ર પૂર્વપક્ષસૂત્રં દોષાત્ ત્વ્ ઇષ્ટિર્ લૌકિકે સ્યાત્ (3.4.34) ઇતિ. દોષનિર્ઘાતાર્થા હીયમ્ ઇષ્ટિઃ દોષસંયોગેન[68]શ્રવણાત્. એવં હિ સમામનન્તિ વરુણો વા એતં ગૃહ્ણાતિ યો ઽશ્વં પ્રતિગૃહ્ણાતીતિ. સ ચાયં દોષો લોકે સમ્ભવતિ ન વેદે, વિહિતત્વાદ્ અશ્વદક્ષિણાયા જ્યોતિષ્ટોમાદૌ. અતો લૌકિક ઇતિ[69]પ્રાપ્ત ઉક્તમ્ -- અર્થવાદો વાનુપપાતાત્ તસ્માદ્ યજ્ઞે પ્રતીયેત (3.4.35) ઇતિ. અસ્યાર્થઃ -- નેયં દોષનિર્ઘાતાર્થેષ્ટિઃ દોષાભાવાત્, ન હ્ય્ અશ્વપ્રતિગ્રહાદ્ વરુણગ્રહણાત્મનો દોષસ્યોપપાતઃ પ્રત્યક્ષાદિનાવગમ્યતે. તતો ઽર્થવાદમાત્રં દોષસઙ્કીર્તનમ્ ઇતિ ફલકલ્પનાયા અભાવાદ્ વૈદિકત્વસામાન્યાચ્ ચ વૈદિક ઇતિ સ્થિતે, પુનર્વિચારિતં - ભવતુ વૈદિકે, સા તુ કિં દાતુઃ ઉત પ્રતિગ્રહીતુર્ ઇતિ. તત્ર પૂર્વપક્ષસૂત્રમ્ -- અચોદિતં ચ કર્મભેદાત્ (3.4.36) ઇતિ. અસ્યાર્થઃ -- દાનપ્રતિગ્રહકર્મભેદાત્. ઇહ ચ યાવતો ઽશ્વાન્ પ્રતિગૃહ્ણીયાદ્ ઇતિ પ્રતિગ્રહીતૃશ્રવણાદ્ અચોદિતમ્ ઇષ્ટિકર્મ દાતુઃ અતઃ[70]પ્રતિગ્રહીતુઃ ઋત્વિજ ઇષ્ટિર્ ઇતિ પ્રાપ્તે ઉક્તં - સા લિઙ્ગાદ્ આર્ત્વિજે સ્યાત્ (3.4.37) ઇતિ. અસ્યાર્થઃ -- ઋત્વિજામ્ અયમ્[71]આર્ત્વિજો યજમાનઃ યો દક્ષિણાયા દાતા. તત્ર દાતુર્ ઇયમ્ ઇષ્ટિર્ ભવતિ. કુતઃ, લિઙ્ગાત્. કિં લિઙ્ગમ્. અશ્વપ્રતિગ્રહેષ્ટિવાક્યગતપૂર્વોત્તરપદસામર્થ્યમ્. તત્ર હિ પ્રજાપતિર્ વરુણાયાશ્વમ્ અનયદ્ ઇતિ દાતારં સઙ્કીર્ત્યાન્તે પ્રતિગૃહ્ણીયાદ્ ઇતિ શ્રુતમ્. તચ્ ચ પ્રથમાવગતાનુપજાતવિરોધિદાત્રવરુદ્ધાયાં બુદ્ધાવ્ ઉપનિપતિતં દાતૃગોચરમ્ એવાવગતમ્. અતઃ પ્રતિગ્રાહયેદ્ ઇતિ વિપરિણમતિ. તદ્ ઇહ પાનવ્યાપચ્ ચ તદ્વત્ (3.4.38) ઇતિ સૂત્રે સા લિઙ્ગાદ્ આર્ત્વિજે સ્યાદ્ અચોદિતં ચ કર્મભેદાત્ અર્થવાદો વાનુપપાતાત્ તસ્માદ્ યજ્ઞે પ્રતીયેતેતિ સૂત્રત્રયવ્યવહિતો દોષાત્ ત્વ્ ઇષ્ટિર્ લૌકિકે સ્યાદ્ ઇતિ પૂર્વપક્ષો ઽતિદિષ્ટઃ. તદ્ અયમ્ અર્થઃ -- પાનવ્યાપદ્ અપિ તદ્વદ્ ભવિતુમ્ અર્હતિ યથાશ્વપ્રતિગ્રહેષ્ટ્ય્[72]આદ્યપૂર્વપક્ષે[73]ઽભિહિતમ્.[74]કુતઃ,
દોષશ્રુતેઃ. એવં હિ શ્રૂયતે. ઇન્દ્રિયેણ વા એષ વીર્યેણ ?વૃધ્યતે યઃ સોમં વમતીતિ. સ ચાયમ્ ઇન્દ્રિયવીર્યસમૃદ્ધિવિગમો લૌકિકે રસાયનાર્થં પીતે વાન્તે[75]સમ્ભવતિ ન વૈદિકે.{1,26} સર્વપ્રકૃતિવિકૃતિસોમેષુ પાનમાત્રેણ સોમપ્રતિપત્તેઃ સિદ્ધત્વાદ્ ઇતિ પૂર્વપક્ષિતે પ્રતિવિહિતં - દોષાત્ તુ વૈદિકે સ્યાત્ (3.4.39) ઇતિ. રસાયનાર્થં હિ વમનાયૈવ પાનમ્. વમનેન હિ શુદ્ધકાયસ્ય સમ્યગાહારપરિણામપરમ્પરયા સ્થૈર્યં ભવતિ. સોમપ્રતિપત્તિસ્ તુ સમ્યગ્જરણાન્તા ઇતિ મામેવાઙ્ગાભિમતિગા ઇતિ મન્ત્રવર્ણનાદ્ અવગતમ્. અતસ્ તત્રૈવ વમનેન પાનવ્યાપદિ જાતાયાં તન્નિબર્હણાર્થશ્ ચરુઃ. તદ્ ઇદં સૂત્રત્રયવ્યવધાને ઽપિ સૂત્રેણેતિ સમુદાયાપેક્ષયૈકવચનમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[67] રયિષ્યતે (ક)
[68] ગશ્ર
[69] તિ પૂર્વપક્ષિત ઉ
[70] તઃ ઋત્વિ
[71] મ્ ઇત્ય્ આર્ત્વિ
[72] ષ્ટિવાક્યાદ્યવિચારપૂ
[73] ક્ષો
[74] તઃ
[75] વમને (ક)
સૂત્રાન્યથાકરણમ્ ઉદાહરતિ -- પશ્વ્ ઇતિ. જ્યોતિષ્ટોમે હ્ય્ અગ્નીષોમીયસવનીયાનુબન્ધ્યાઃ પશવઃ સન્તિ. સન્તિ ચોપાકરણાદયઃ પશુધર્માઃ. તે કિમ્ અવિશેષેણ સર્વપશ્વર્થાઃ ઉતાગ્નીષોમીયસ્ય સવનીયસ્ય વેતિ સન્દેહઃ. તત્રાવિશેષાત્ સર્વાર્થત્વે પ્રાપ્તે વિશેષપ્રદર્શનાર્થં સૂત્રં તુલ્યઃ સર્વેષાં પશુવિધિઃ પ્રકરણાવિશેષાત્ (3.6.18) ઇતિ. ઇદં ચ યથાશ્રુતગૃહીતં વિવક્ષિતવિપરીતાર્થમ્ ઇત્ય્ આપીતેન વ્યાખ્યાતં તુલ્યઃ સર્વેષાં પશુવિધિઃ સ્યાદ્ યદિ પ્રકરણાવિશેષો ભવેત્. અસ્તિ તુ પ્રકરણે વિશેષઃ આગ્ન્યેયઃ પશુર્ અગ્નિષ્ટોમ આલબ્ધવ્ય ઇત્યાદિભિર્ હિ સવનીયં પ્રકૃત્ય ધર્મા વિહિતાઃ, અતઃ સવનીયપ્રકરણામ્નાતા ઇતિ સવનીયાર્થા ઇતિ પક્ષં પરિગૃહ્ય સ્થાનાદ્ અગ્નીષોમીયાર્થા ઇતિ સિદ્ધાન્તિતમ્. અગ્નીષોમીયસ્ય હિ સ્થાને ઔપવસથ્યે ઽહ્નિ ધર્મા વિહિતાઃ. અતસ્ તદર્થા એવ. યત્ તુ સવનીયાનાં પ્રકરણમ્ ઇતિ, તન્ ન. જ્યોતિષ્ટોમપ્રકરણે હિ પશવસ્ તદ્ધર્માશ્ ચામ્નાતા ઇતિ ન[76]પ્રકરણતો વિશેષ-લાભઃ. ઉત્તરેદ્યુર્ આશ્વિનં ગ્રહં ગૃહીત્વા ત્રિવૃતા યૂપં પરિવીયાગ્નેયં સવનીયં પશુમ્ ઉપાકરોતીતિ સવનીયાનામ્ ઉત્પત્તિઃ. પૂર્વેદ્યુર્ ઉત્પત્તાવ્ ઇહ તદનુવાદેનાશ્વિનોત્તરકાલવિધાનાસમ્ભવાત્ કાલસ્યાનુપાદેયત્વાત્. કાલે હિ કર્મ ચોદ્યતે ન કર્મણિ કાલઃ. તત્ર પ્રકરણાન્તરાધિકરણન્યાયેન કર્મભેદો ભવેત્. એવં ચાદૃષ્ટકલ્પનાગૌરવં સ્યાત્. સ્યાદ્ એતત્. વપયા પ્રાતસ્સવને ચરન્તીતિ પૂર્વેદ્યુર્ ઉત્પન્નકર્મોત્કર્ષાદ્ ઇહ તદ્વિપરિવૃત્તૌ ન કર્માન્તરચોદના સમ્ભવતીત્યનુપાદેયગુણપરત્વમ્ અધ્યવસીયત ઇતિ. તન્ ન. અઙ્ગભૂતો હિ વપાપ્રચારઃ. નાસૌ પૂર્વેદ્યુર્ ઉત્પન્નં સાઙ્ગં પ્રધાનકર્મોત્ક્રષ્ટુમ્ અર્હતિ પ્રધાનાનામ્ અનઙ્ગવશવર્તિત્વાત્. અતઃ આશ્વિનં ગ્રહમ્ ઇત્ય્ એવોત્પત્તિવાક્યમ્. એવં ચ[77]{1,27} તદનુવાદેનાગ્નેયમ્ અજમ્ ઇત્યાદિનોપાદેયગુણવિધાનં સમ્ભવતીતિ વાક્યદ્વયમ્ અપિ સમ્ભવતીતિ[78]સિદ્ધમ્ એવોત્તરેદ્યુઃ સવનીયવિધાનમ્. પૂર્વં તુ ગુણવિધાનાર્થમ્ ઇતિ. આહ ચ --
__________નોતેસ્__________
[76] નાત્ર પ્ર
[77] ચ સતિ ત (ખ)
[78] મ્બન્ધાર્થમ્ અર્હતીતિ (ખ)
ગુણાર્થૌપવસથ્યે ઽહ્નિ સવનીયપુનશ્શ્રુતિઃ ।
ઉત્પત્તિઃ પ્રક્રિયા ચૈષામ્ આશ્વિનગ્રહણોત્તરા ॥
ઇતિ.[79]અતઃ સિદ્ધં[80]સ્થાનાદ્ અગ્નીષોમીયાર્થા ધર્મા ઇતિ.[81]કિમ્ ઇદં સૂત્રાન્યથાકરણં નામ. ઉચ્યતે -- વ્યવધારણકલ્પનેયમ્. યત્રાન્યથાપ્રતિભાસમાનો ઽર્થઃ[82]પ્રકરણબલેનાન્યથા વર્ણ્યતે સા વ્યવધારણકલ્પના. નનુ નેયમ્ અધ્યાહારાદિષુ સન્નિવિષ્ટા. ઉચ્યતે. નાયમ્ આદિશબ્દો વ્યવસ્થિતવચનઃ પ્રકારવચનત્વાત્. અધ્યાહારપ્રકારાણાં વાક્યદોષાણામ્ એવમાદીનામ્ અપિ યુક્તમ્ એવોપવર્ણનમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[79] તિ સિ (ક)
[80] ક્રમાદ્ અ
[81] કિં પુનર્ ઇદં
[82] માણાન્તરબ (ખ)
વાક્યભેદમ્ ઉદાહરતિ -- અગ્નય ઇતિ પાદત્રયેણ. વક્ષ્યતિ હિ તે સર્વાર્થાઃ પ્રયુક્તત્વાદ્ અગ્નયશ્ ચ સ્વકાલત્વાત્ (3.7.39) ઇતિ.[83]ઇહ ચ વરણભરણોપાત્તાનામ્ ઋત્વિજાં લૌકિકવૈદિકસર્વકર્માર્થત્વેન પક્ષં ગૃહીત્વા[84]નિર્દેશાદ્ વા વૈદિકાનાં સ્યાત્ (12.2.3) ઇત્ય્ અત્ર યથાવિનિયોગં કાર્યવ્યવસ્થોક્તા. તદેકવાક્યતયાગ્નિષ્વ્ અપિ તદ્ એવ વિચાર્યત ઇતિ ભવતિ મતિઃ. તદ્ અયુક્તં, વિહારો લૌકિકાનામ્ અર્થં સાધયેત્ પ્રભુત્વાત્ (12.2.1) ઇત્ય્ અત્ર લૌકિકવૈદિકસર્વકર્માર્થત્વેન પૂર્વપક્ષં ગૃહીત્વા નિર્દેશાદ્ વૈદિકાનાં સ્યાદ્ ઇત્ય્ અત્ર યથાનિર્દિષ્ટવૈદિકકર્માર્થત્વસ્ય પ્રતિપાદિતત્વાત્. અતઃ તે સર્વાર્થાઃ પ્રયુક્તત્વાદ્ ઇત્ય્ અતો વિચ્છિદ્ય અગ્નયશ્ ચ સ્વકાલત્વાદ્ ઇત્ય્ અન્યત્ર વ્યાખ્યાતમ્. એવં હિ તત્ર પૂર્વપક્ષિતં - યથા યસ્ય ખાદિરઃ સ્રુવો ભવતીતિ સ્રુવસ્ય ખાદિરતાનારભ્યાધીતા પ્રકૃતૌ વા દ્વિરુક્તત્વાત્ (3.6.2) ઇત્ય્ અત્ર પ્રકૃત્યર્થેતિ વર્ણિતા, એવમ્ અગ્નયો ઽપિ[85]તે ચ પ્રકૃત્યર્થા એવેતિ. અત્રોત્તરમ્ અગ્નયશ્ ચ સ્વકાલત્વાદ્ ઇતિ. અસ્યાર્થઃ -- અગ્નયઃ પ્રકૃતિવિકૃત્યર્થાઃ. કુતઃ સ્વકાલત્વાત્. ન હિ તે પ્રકૃતિં વિકૃતિં વારભ્યામ્નાતાઃ, અનારભ્યામ્નાનાત્ અતો ઽગૃહ્યમાણવિશેષત્વાદ્ ઉભયાર્થા એવેતિ યુક્તમ્. યચ્ ચાગ્નીનાં સમ્બન્ધે હોમહવિશ્શ્રપણાદિ દ્વારભૂતં તત્ પ્રકૃતિવિકૃત્યારુભયોર્ અપિ{1,28}પ્રત્યક્ષશ્રુતમ્. અતો દ્વારાવિશેષાત્ પ્રકરણાવિશેષાચ્ ચ સર્વાર્થા એવાગ્નય ઇતિ યુક્તમ્. તથા અભ્યુદયે દોહાપનયઃ સ્વધર્મા સ્યાત્ (9.4.41) અપનયો વાર્થાન્તરે વિધાનાત્ (9.4.43) ઇતિ સૂત્રદ્વયમ્ એકવાક્યતયા પ્રતિભાસમાનં ભિત્ત્વા વ્યાખ્યાતમ્. તથા હિ -- દર્શપૂર્ણમાસયોર્ દધિપયસી પ્રધાનભૂતે પ્રદેયતયામ્નાતે ઐન્દ્રં દધ્યમાવાસ્યાયામ્ ઐન્દ્રં પયો ઽમાવાસ્યાયામ્ ઇતિ. તત્ર તાવદ્ દેયધમીઃ કર્તવ્યાઃ. પુનશ્ ચ નૈમિત્તિકાનુષ્ઠાનાન્તરમ્ આમ્નાતં યસ્ય હવિર્નિરુપ્તં પુરસ્તાચ્ચન્દ્રમા અભ્યુદિયાત્ સ ત્રેધા તણ્ડુલાન્ વિભજેદ્ યે મધ્યમાઃ સ્યુસ્ તાન્ અગ્નયે દાત્રે પુરોડાશમ્ અષ્ટાકપાલં નિર્વપેદ્ યે સ્થવિષ્ઠાસ્તાનિન્દ્રાય પ્રદાત્રે દધનિ ચરું યે ઽણિષ્ઠાઃ તાન્ વિષ્ણવે શિપિવિષ્ટાય શૃતે ચરુમ્ ઇતિ. તદ્ ઇહ દધિપયસી દેયધર્માન્ અર્હતો ન વેતિ વિચારે નાર્હતઃ ચરુરત્ર દેયઃ ચ દધિપયસી, અત એવ હિ દધનિ ચરું શૃતે ચરુમ્ ઇત્યધિકરણત્વેન ગુણભાવશ્ ચરું પ્રતિ દધિશૃતયોર્ આશ્રિત ઇતિ પ્રાપ્તે, ઉક્તં - દોહાપનયે દધિપયસી અભ્યુદયે ઽપિ સ્વધર્મયુક્તે
સ્યાતાં પૂર્વાવગતપ્રક્રાન્તદેયાપરિત્યાગાત્. અધિકરણત્વં તુ તયોઃ સમ્પ્રતિપન્નદેવતાકત્વેન તણ્ડુલૈઃ સહ શ્રપ્યમાણયોર્ અર્થાદ્ જ્ઞાતં ન તદ્ગુણભાવમ્ આપાદયિતું ક્ષમતે. દૃષ્ટશ્ ચ પ્રધાનભૂતસ્યાપ્ય્ અધિકરણતયા નિર્દેશઃ. યથા રુક્મપાત્ર્યાં મહાર્હામણયઃ એકો ભાગઃ સ દેવદત્તસ્ય રજતપાત્ર્યાં પ્રભૂતં સુવર્ણં યજ્ઞદત્તસ્યેતિ, સહૈવ પાત્ર્યા ભાગો ઽવગમ્યતે. એવમ્ ઇહાપિ સહૈવ દધિપયોભ્યાં ચરુર્ દેવતાભાગ ઇતિ સ્થિતં દધિપયસોર્દેયધર્માઃ કર્તવ્યા ઇતિ. અપનયો વાર્થાન્તરે વિધાનાદ્ ઇતિ તયોર્ એવાભ્યુદયે દોહાપનય ઇતિ સૂત્રેણ પ્રતિજ્ઞાતાન્ દેયધર્માન્ વાશબ્દેન[86]વારયતીતિ સમ્ભાવ્યમાને ન્યાયવિરોધાદ્ અન્યત્ર વ્યાખ્યાતં પશુકામેષ્ટ્યામ્ અભ્યુદયેષ્ટિવાક્યસદૃશશબ્દાન્તરવિહિતયોર્ દધિપયસોર્ દેયધર્માણામ્ અપનયો વાર્થાન્તરે ચરુશ્રપણાર્થે વિધાનાદ્ ઇતિ. ગુણકલ્પનામ્[87]ઉદાહરતિ -- ગુણકલ્પાસ્ ત્વ્ અમી કૃતાઃ ઔત્પત્તિકસ્ ત્વ્ ઇતિ. ગુણકલ્પા ઇતિ. કલ્પનં કલ્પઃ ગુણાનાં કલ્પો ગુણકલ્પઃ. ગૌણો હિ ગુણાદ્ એવાન્યવચનઃ શબ્દો ઽન્યત્ર કલ્પ્યતે{1,29}યથાગ્નિર્ માણવક ઇતિ. જ્વલનજાતિવચનો ઽગ્નિશબ્દસ્ તજ્જાતીયાં વ્યક્તિં લક્ષયતિ. તતસ્ તત્સમવેતપૈઙ્ગલ્યાદિગુણલક્ષણયા તદ્ગુણયોગિનિ માણવકે વર્તતે. આહ ચ --
__________નોતેસ્__________
[83] તિ વ
[84] ત્વા યથા (ક)
[85] પિ કેવલં પ્ર (ખ)
[86] ન નિવા
[87] મ્ ઇદાનીમ્ ઉ (ખ)
અભિધેયાવિનાભૂતપ્રતીતિર્ લક્ષણેષ્યતે ।
લક્ષ્યમાણગુણૈર્ યોગાદ્ વૃત્તેર્ ઇષ્ટા તુ ગૌણતા ॥
ઇતિ. તદ્ ઇહૌત્પત્તિકસૂત્રે હ્ય્ ઔત્પત્તિકશબ્દ ઉત્પત્તૌ ભવ ઇત્ય્ અનયા વ્યુત્પત્ત્યા શબ્દાર્થસમ્બન્ધાનાં ત્રયાણામ્ અનિત્યતાભિધાનાદ્ વિવક્ષિતનિત્યત્વવિપરીતવચન ઇતિ વિવક્ષિતાસમ્ભવેન ગૌણો ગૃહીતઃ. ઉત્પત્તિશબ્દો હ્ય્ ઉત્પત્તિલક્ષિતોત્પદ્યમાનસમવેતસત્તાગુણયોગાત્ શબ્દાર્થયોર્ વર્તમાનો ગૌણો ભવતિ. અતશ્ ચ શબ્દાર્થસ્વરૂપાધીનઃ સમ્બન્ધ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ. તત્સ્વરૂપનિત્યત્વાચ્ ચ સમ્બન્ધો ઽપિ નિત્ય ઇતિ વિવિક્ષિતસિદ્ધિઃ. તથાદિત્યાનામયનાદિષુ સત્રેષુ કિં દ્વાદશાહિકો વિધ્યન્ત ઉત યાવામયનિક ઇતિ સન્દેહે અહર્ગણસામાન્યાદ્ દ્વાદશાહિક ઇતિ પ્રતિજ્ઞાય, ગવ્યસ્ય ચ તદાદિષુ (8.1.18) ઇતિ ગવ્યસ્ય વિધ્યન્તો દર્શિતઃ ન. ચાયં ગવ્યશબ્દઃ ક્વચિત્ ક્રતુભેદે પ્રસિદ્ધઃ. ન ચ વિવક્ષિતગવામયનાર્પણક્ષમ ઇતિ વિવક્ષિતાસમ્ભવાદ્ ગૌણો વ્યાખ્યાતઃ. એષ ચ ગોર્ અવયવે તદ્વિકારે વા મુખ્યઃ. તત્રૈવ ગોપયસોર્યત્ (પા 4.3.160) ઇતિ સ્મરણાત્. તદ્ અયં સમ્બન્ધવિશેષવચનસ્ તદન્તર્ગતલક્ષિતસામાન્યસમ્બન્ધગુણયોગિનિ ગવામયને પ્રયુક્તો ગૌણો જાયતે. ગવામયને હિ ગાવો વા એતત્ સત્રમાસતેત્યર્થવાદોદિતગોકર્તૃકત્વાવગમાદ્ ભવતિ ગોસમ્બન્ધઃ. તદ્ અયમ્ અર્થઃ -- આદિત્યાનામયનાદિષુ ગવામયનસ્ય વિધ્યન્તો ઽયનસામાન્યાતિરેકાદ્ ઇતિ. તથા દર્શપૂર્ણમાસયોઃ સન્તિ કામ્યાઃ સામિધેનીકલ્પાઃ એકવિંશતિમ્ અનુબ્રૂયાત્ પ્રતિષ્ઠાકામસ્યેત્યાદયઃ. તત્રાગમેન સઙ્ખ્યાપૂરણમ્ ઇતિ સ્થિતે આનીયમાનાસ્વ્ ઋક્ષુ સન્દેહઃ કિં તા અન્તે નિવિશન્તામ્ ઉત સમિધ્યમાનવતીસમિદ્ધવત્યોર્ મધ્ય ઇતિ. તત્ર યથાવગતક્રમાનુરોધેનાગન્તૂનામન્તે નિવેશ ઇતિ પ્રાપ્તે, ઉક્તં સમિધ્યમાનવતીસમિદ્ધવત્યોર્ મધ્ય ઇતિ. કુતઃ. એવં હ્ય્ આહ ઇયં સમિધ્યમાનવતી અસૌ સમિદ્ધવતી યદન્તરા તદ્ધાય્યેતિ ધાય્યાનાં સામિધેનીનામ્ અન્તરાલત્વેન{1,30} સંસ્તવાદન્તરાલે વિધાનમ્ અવસીયતે. તથા ઉષ્ણિક્કકુભોર્ અન્તે દર્શનાત્ (5.3.6) ઇતિ લિઙ્ગમ્ ઉપદિષ્ટમ્. તચ્ ચાયુક્તમ્ ઉષ્ણિક્કકુભોર્ મુખ્યયોર્ અન્તે અભાવાત્ ત્રિષ્ટુભા પરિદધાતીતિ ત્રિષ્ટુભો ઽન્તે દર્શનાત્. તદભિપ્રાયમ્ ઇદમ્ આનીયમાનાસુ ચ મધ્યે સતીષુ સમિદ્ધવત્યા જુહોતેન્તે (?) ભવતઃ. તે ચ સમાહૃતે ત્રિષ્ટુભા સમસઙ્ખ્યે ઇતિ સઙ્ખ્યાસામાન્યાત્ ત્રિષ્ટુબન્તે ભવતિ. એવમ્ અપિ ત્રિષ્ટુભો ઽન્તે દર્શનાદ્ ઇતિ વક્તવ્યમ્. સત્યમ્. તથાપિ ત્રિષ્ટુભો વા એતદ્ વીર્યં યદ્ ઉષ્ણિક્કકુભાવ્ ઇત્ય્ અર્થવાદાવગતત્રિષ્ટુપ્કાર્યત્વાદ્ ઉષ્ણિક્કકુભોઃ

કારણે કાર્યોપચારાદ્ ઉષ્ણિક્કકુપ્છબ્દસ્ત્રિષ્ટુભિ પ્રયુક્તઃ. તથા જ્યોતિષ્ટોમે દ્વાદશ શતં દક્ષિણેતિ સમધિગતે ષોડશાનામ્ ઋત્વિજાં સમો વિભાગ ઉત વિષમ ઇતિ સંશયે, વિશેષાશ્રુતેર્ ભાગસામ્યમ્ ઉક્ત્વા કર્મપરિમાણાદ્ દક્ષિણાપરિમાણં લોકે તથા દર્શનાદ્ ઇતિ વિશેષો દર્શિતઃ. પુનશ્ ચ દર્શનાચ્ ચ વિશેષસ્ય તથાભ્યુદયે ઇતિ લિઙ્ગમ્ ઉપદિષ્ટમ્. અત્ર ચાભ્યુદયશબ્દેનાભ્યુદયસાધનત્વાદ્ દ્વાદશાહો લક્ષ્યતે. તત્ર હિ દીક્ષાક્રમપરે વચને અધ્વર્યુર્ ગ્રહપતિં દીક્ષયિત્વે[88]ત્યાદિકે અર્ધિનો દીક્ષયતિ તૃતીયિનો દીક્ષયતિ ઇત્યાદિભિઃ સમાખ્યાભિર્ ઋત્વિજામ્(?ર્ધા।ર્ધ્યા)દિભિઃ સમ્બન્ધો ઽનૂદિતઃ. સ ચાયં જ્યોતિષ્ટોમવિકારત્વાદ્ દ્વાદશાહસ્ય પ્રકૃતૌ ભાગવૈષમ્યમ્ અન્તરેણાનુપપદ્યમાનો વૈષમ્યે લિઙ્ગમ્ ઇતિ. નનુ ચ ગુણકલ્પા ઇત્ય્ ઉક્તમ્. ઇહ ચૌત્પત્તિકગવ્યશબ્દયોર્ એવં કથિઞ્ચિદ્ ગુણવાદો દર્શિતઃ ઉષ્ણિક્કકુપ્શબ્દે તૂપચારઃ અભ્યુદયશબ્દે તુ લક્ષણા અતઃ કથં ગુણકલ્પા ઇતિ બહુચનનમ્. ઉચ્યતે -- જઘન્યવૃત્તિસામાન્યાત્ લિઙ્ગસમવાયાદ્ વા પ્રાણભૃત ઉપદધાતીતિવદ્ ગુણકલ્પા ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ અદોષ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[88] ત્વા બ્રહ્માણં દીક્ષયતીત્ય્ એવમાદિ (ખ)
યસ્ તૂભયપ્રાપ્તેર્ મન્દત્વાત્ પરિસંખ્યામ્ અપિ નાનુમન્યતે, તં પ્રત્યર્થાન્તરમ્ આહ -- સૂત્રકારે તિ. ભાષ્યકારો હો શિષ્યાનાત્માનં ચ સૂત્રકારપ્રશંસયા પ્રરોચયતિ.[89]અનેન ખલુ સૂત્રકારેણ પ્રસિદ્ધૈર્ એવ પદૈઃ પદાર્થા અભિહિતાઃ, ન તુ ગુણવૃદ્ધ્યાદિવત્ પરિભાષા કાચિત્ કૃતા. અતો ઽક્લેશેન ગમ્યાર્થત્વાદ્ એતાન્ય્ એવ શ્રોતું વ્યાખ્યાતું ચ યુક્તાનીતિ

__________નોતેસ્__________
[89] ચયિષ્યતિ (ક)
{1,31} યે તુ સ્તુતૌ વાસ્તુતૌ વા તાવાન્ એવાર્થ ઇતિ ન સ્તુતાવ્ આદ્રિયન્તે, તાન્ પ્રત્યથશબ્દદૂષણપરમ્ ઇદં ભાષ્યમ્ ઇત્ય્ આહ -- ભવિતવ્યમ્ ઇતિ. ભવિતવ્યં તુ તેનેત્ય્ અતઃ પ્રાગેકવાક્યતામ્ આપન્નેન, તત્ તુ વેદાધ્યયનમ્ ઇત્ય્ અતો વા પૂર્વમ્ એકવાક્યતામ્ આપન્નેનાથશબ્દદૂષણમ્ અનેન ભાષ્યેણ ક્રિયત ઇતિ

પ્રથમાવધિના ભાષ્યં યોજયતિ -- પ્રસિદ્ધાર્થપદૈર્ ઇતિ

દ્વિતીયાવધિના ભાષ્યં યોજયતિ -- પ્રસિદ્ધાર્થમ્ ઇતિ. ભવિતવ્યં તુ તેનેતિ પ્રસિદ્ધાર્થં પદં યુક્તમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. નન્વ્ અથશબ્દદૂષણવ્યતિરિક્તેષુ પ્રસિદ્ધાર્થપરિગ્રહસ્યોક્તત્વાદ્ અથાદિશબ્દવ્યાખ્યાનમ્ અયુક્તમ્ ઇતિ ચોદયતિ -- પ્રસિદ્ધો ઽપીતિ

પરિહરતિ -- પ્રદર્શનાર્થમ્ ઇત્ય્ એકે ઇતિ. અન્યે તુ વદન્તિ -- યદ્ અન્યદ્ ભાષ્યકારાન્તરૈર્ અવ્યામોહિતં પ્રસિદ્ધાર્થં પદં તન્ ન નામ વ્યાખ્યાયતામ્. ઇદં ત્વ્ અથાત ઇતિ પદદ્વયં ભવદાસેનાનન્તર્યાર્થતયા કલ્પિતમ્. અતો ઽવચ્છિદ્યાથશબ્દમાત્રસ્યાનન્તર્યાર્થત્વં વચ[90]નીયમ્. યથાષ્ટમાદાવથશબ્દસ્યાનન્તર્યાર્થતા પ્રસિદ્ધા અથ વિશેષલક્ષણમ્ (8.1.1) ઇતિ. તદાહ -- કેચિદ્ ઇતિ વદન્તેન. અપિ ચ યત્નગૌરવભયેનોભયત્ર વ્યાખ્યા પ્રત્યાખ્યાતા. અત્ર ચ નાદ્યાપિ વેદવાક્યાનિ વ્યાખ્યાયન્તે. યદ્યત્ર સૂત્રાણ્ય્{1,32} ઉપ્રેક્ષ્યેરન્ નિર્વિષયમ્ એવ ભાષ્યં સ્યાદ્ ઇતિ યુક્તૈવ સૂત્રવ્યાખ્યેત્ય્
આહ -- ન ચે તિ ॥ 63-64 ॥
__________નોતેસ્__________
[90] ર્ણ (ખ)
અથવા યત્ પ્રસિદ્ધાર્થગ્રહણમ્ ઉક્તં તદ્ એવ[91]વૃત્તાભાવાદ્ અથશબ્દસ્યાનન્તર્યાર્થત્વાસમ્ભવાદ્ આક્ષિપ્યત ઇત્ય્ આહ -- યદ્ વે તિ. અત્રૈવ ભાષ્યં યોજયતિ -- યદી તિ. તત્રેત્યાદિના ભાષ્યકારઃ પ્રસિદ્ધાર્થગ્રહણમ્ આક્ષિપતિ. પ્રસિદ્ધાર્થગ્રહણે હ્ય્ આનન્તર્યમ્ અથશબ્દાર્થઃ, ન ચ તદ્ વૃત્તમન્ત્રેણ સમ્ભવતીતિ પ્રસક્તમ્ અધ્યાહારાદિકલ્પનમ્ ઇતિ. અત્ર ચ પક્ષે ભવિતવ્યમ્ ઇત્યાદિ સામાન્યવિશેષોત્તરતયાથશબ્દદૂષણવદ્ વ્યાખ્યેયમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[91] વાથશબ્દસ્ય વૃ (ખ)
અન્યથા પરિહરતિ -- વેદાધ્યયને તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- નાવ્યાખ્યાતદુર્જ્ઞાનત્વાદ્ અથશબ્દો વ્યાખ્યાયતે. કિન્ ત્વ્ અથશબ્દવ્યાખ્યાનમિષેણાન્યદ્ એવ ભાષ્યકારસ્ય વિવક્ષિતમ્. તચ્ ચૈતદથશબ્દાર્થે કથિતે ચોદ્યપરિહારક્રમેણ શક્યતે દર્શયિતુમ્. તથાહિ વેદાધ્યયનાનન્તરોપનિપાતિનઃ સ્નાનસ્ય અધીત્ય સ્નાયાદ્ ઇતિ સ્માર્તસ્યાધ્યયનવિધિદૃષ્ટાર્થતાબલેનોત્કર્ષકલ્પનાથશબ્દવ્યાખ્યાને સત્ય્ ઉપપત્તિક્રમેણાવતરતીતિ યુક્તમ્ અથશબ્દોપવર્ણનમ્ ઇતિ

અત્ર ભાષ્યકારેણ ભવિતવ્યં તુ તેનેત્યનેનાશબ્દ આનન્તર્યાર્થ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાય તથાહીતિ પ્રસિદ્ધપદાર્થકત્વં હેતુર્ ઉક્તઃ. તદ્ વ્યાચષ્ટે -- અનર્થક ઇતિ. આનન્તર્યે હ્ય્ અથશબ્દાર્થે ભવતિ પ્રસિદ્ધાર્થતા. આનર્થક્યાન્યાર્થત્વયોસ્ તુ પ્રસિદ્ધિબાધઃ. અતઃ શ્રુતાનન્તર્યોપપાદનાય કિમ્ અપિ વૃત્તં ગમ્યતે. નન્વ્ અધિકારાર્થો ઽપ્ય્ અથશબ્દો દૃષ્ટઃ યથા -- અથ શબ્દાનુશાસનમ્ ઇતિ. અતઃ કથમ્ અન્યાર્થત્વે પ્રસિદ્ધિબાધઃ. ઉચ્યતે -- તત્ર હિ{1,33}શબ્દાનુશાસનમ્ એવોપરિષ્ટાદ્ અધિકરિષ્યતે ઇતિ યુક્તમ્ અધિકારાર્થત્વમ્. ઇહ તુ જિજ્ઞાસાધિકારાભાવાત્ સૂક્તમ્ અન્યાર્થત્વે[92]પ્રસિદ્ધિર્ બાધ્યતે ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[92] ર્થે પ્ર (ક)
અત્ર ભાષ્યમ્ અન્યસ્યાપિ કર્મણો ઽનન્તરં ધર્મજિજ્ઞાસા પ્રાપ્નોતીતિ. તદાક્ષિપ્ય સમાદધાતિ -- વિશિષ્ટે તિ. અયમ્[93]અભિપ્રાયઃ -- યદ્ય્ અપિ વેદાર્થવિચારાત્મકવિશિષ્ટલિઙ્ગવિજ્ઞાનાદ્ વિશિષ્ટો વેદાધ્યયનાત્મકો લિઙ્ગી વિજ્ઞાયતે અનન્તરવૃત્તઃ, તથાપિ સૂત્રેણ સાક્ષાદનુપાદાનાદ્ ઇદં ચોદિતમ્ ઇતિ ॥ [68] ॥
__________નોતેસ્__________
[93] મ્ અર્થઃ ય
પુનર્ આક્ષિપતિ -- આનન્તર્યે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- ન હિ મન્વાદિવદદૃષ્ટાર્થોપદેશી જૈમિનિઃ, અનેન ચાનન્તર્યમ્ ઉપદિષ્ટં, તદ્ યસ્યાનન્તર્યં દૃષ્ટાર્થં ભવતિ તદાનન્તર્યમ્ ઇતિ ગમ્યતે. વેદાધ્યયનમ્ એવ વેદાર્થવિચારાત્મિકાયાં ધર્મજિજ્ઞાસાયાં દૃષ્ટાર્થં, તેન વિના તદનુપપત્તેઃ. અતસ્ તદાક્ષિપ્તમ્. અતઃ અસૂત્રિતોપાલમ્ભો ન યુક્ત ઇતિ

કથં પુનર્દૃષ્ટાર્થતયા વેદાધ્યયનમ્ આક્ષિપ્યતે અત આહ -- યેને તિ ॥ [70] ॥
ન ચ યત્કિઞ્ચિત્ક્રિયાનન્તર્યાર્થમ્ ઉપદેશઃ તસ્યાવર્જનીયત્વેન નિત્યપ્રાપ્તેર્ ઇત્ય્ આહ -- ક્રિયમાણે તિ

નનુ સઙ્કલ્પપ્રયત્નાદિભિર્ અપિ વિના[94]સા નોપપદ્યત એવેતિ દૃષ્ટાર્થત્વેન વેદાધ્યયનમ્ આક્ષિપ્યત ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ[95]- સઙ્કલ્પાદિભિર્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[94] ના જિજ્ઞાસા
[95] ઙ્ક્ય પરિહરતિ સ (ખ)
{1,34} એવં વેદાધ્યયનાનન્તર્યમ્ ઉપપાદ્યોપસંહરતિ -- તસ્માદ્ ઇતિ

અપરમ્ અપિ પ્રાગ્ અપિ ચ વેદાધ્યયનાદ્ ઇતિ ભાષ્યમ્. તદાક્ષિપતિ -- અન્યસ્યાપી તિ. યદૈવ નૈતદ્ એવમ્ ઇત્યાદિના વેદાધ્યયનમ્ અતન્ત્રીકૃતં તદૈવાધ્યયનાત્ પ્રાગૂર્ધ્વં વાન્યસ્યાપિ કર્મણો ઽનન્તરં ધર્મજિજ્ઞાસા પ્રાપ્નોત્ય્ એવેતિ વ્યર્થં પ્રાગ્ ઇતિ પુનર્વચનમ્ ઇતિ. અત્ર[96]પરિહારભાષ્યં તાદૃશીમ્ ઇત્યાદિ. તદાક્ષિપતિ -- પૂર્વેણેતિ. તત્ તુ વેદાધ્યયનં તસ્મિન્ હિ સતિ સાવકલ્પતે ઇત્ય્ અનેનૈવ વેદાધ્યયનપ્રાપ્તેર્ ઉક્તત્વાત્ કિમ્ અનુક્તં વક્તું પુનર્ ઇદમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[96] અત્રાપરં પ (ક)
એવમ્ આક્ષિપ્યાદ્યચોદ્યપરિહારં તાવદ્ આહ -- વક્ષ્યમાણમ્[97] ઇતિ સાર્ધદ્વયેન. અત્ર હિ નાદ્યાપિ[98]વેદવાક્યાનિ પ્રમાણમ્ ઇતિ સાધિતમ્. તાનિ ચ વાક્યાનિ વિવરિષ્યતિ જૈમિનિર્ ઇત્ય્ અપિ નાવગમ્યતે. તતો[99]બુદ્ધાદિવચનપાઠાનન્તરં ચૈત્યવન્દનાદિધર્મજિજ્ઞાસાપ્રસક્તેઃ પરિચોદના યુક્તૈવેતિ

__________નોતેસ્__________
[97] તિ ચોદનાન્તેન
[98] પિ ચોદના પ્ર (ખ)
[99] બુદ્ધવાક્યાદિ (ક)
એવમનભિજ્ઞસ્ય પરિચોદનેતિ સમાધાયાન્યથા સમાધત્તે -- યદ્ વેતિ {1,35}દ્વયેન. અસ્યાર્થઃ - વેદમધીત્યાથ ધર્મજિજ્ઞાસેતીદૃશે ઽપિ સૂત્રે પરિચોદનાવકાશો ઽસ્ત્ય્ એવ, ઉભયં હિ વિચક્ષિતં નાનધીત્યાનન્તરં નાન્યત્ કૃત્વેતિ. તચ્ ચ વચોભઙ્ગિભેદેન વાક્યભેદાદ્ અયુક્તમ્ ઇતિ

વાક્યભેદમ્ એવ પ્રપઞ્ચયતિ -- અધીત્યૈવેતિ દ્વયેન. એકં હિ વેદમ્ અધીત્યાથ ધર્મજિજ્ઞાસેતિ વાક્યમ્. તદ્ યદિ વેદમ્ અધીત્યૈવેતિ વિદધાતિ, તદાનન્તર્યાવિધાનાદ્ અન્યસ્યાપિ સ્નાનસહધર્મચારિણી સંયોગાદિકર્મણો ઽનન્તરં ધર્મજિજ્ઞાસા પ્રાપ્નોતિ. અથૈતદ્ભયાદાનન્તર્યમ્ આશ્રીયતે તતો યો ઽધીત્ય જિજ્ઞાસતે તં પ્રત્યાનન્તર્યમાત્રવિધાનાદ્ અનધીતવેદસ્ય ધર્મજિજ્ઞાસા ન વાર્યત ઇતિ પ્રાગ્ અપિ પ્રસજ્યેત. ઉભયવિવક્ષા તુ વાક્યભેદપ્રસઙ્ગાદ્ અયુક્તૈવેતિ. વક્ષ્યમાણા[100]લોચનેન તુ નૈતદ્ એવમ્ ઇતિ પરિચોદનાયાં પ્રાગ્ અપિ ચ વેદાધ્યયનાદ્ ઇતિ ભિન્નક્રમં યોજનીયમ્. અપિ ચ પ્રાગ્ વેદાધ્યયનાદ્ ઇતિ. અયમ્ અર્થઃ -- યદ્ય્ અપિ વેદાર્થો વિચારયિતવ્યઃ, તથાપિ પ્રથમમ્ એવ વિચારયિતુમ્ ઉચિતઃ. સર્વં હિ હાનોપાદાનાર્થં વસ્તુ પ્રથમમ્ એવ જિજ્ઞાસ્યતે. તતો હીયેતોપાદીયેત વા. યત્ ત્વ્ અવિચારિતાસિદ્ધમ્ અર્થં પ્રથમમ્ એવોપાદાય ભ્રષ્ટાવસરં જિજ્ઞાસ્યતે, તદબુદ્ધિપૂર્વકમ્ આપદ્યેત. અસ્યાપિ ચોદ્યસ્ય તાદૃશીમ્ ઇત્ય્ એતદ્ એવોત્તરમ્ ઇતિ વક્ષ્યામઃ

__________નોતેસ્__________
[100] [?]ણાવલો (ક)
પરિહારભાષ્યમ્ ઇદાનીં સમર્થયતે -- બુદ્ધવાક્યાદી તિ. તત્ તુ વેદાધ્યયનમ્ ઇતિ વક્ષ્યમાણાલોચનેન વેદાધ્યયનં વૃત્તિમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. તદનાકલય્ય વક્ષ્યમાણાનાલોચનેન નૈતદ્ એવમ્ ઇતિ પરિચોદિતં તાદૃશીમ્ ઇત્ય્ અનેન{1,36}પ્રવર્તિષ્યમાણાનેકવિધવેદાર્થવિચારાત્મિકા ધર્મજિજ્ઞાસેયમ્ ઇતિ જિજ્ઞાસાસ્વરૂપોપવર્ણનેન પરિહૃતમ્. અતઃ પરિચોદનાપરિહારત્વેનાપુનરુક્તત્વમ્ ઇતિ. એવઞ્ ચ વક્ષ્યમાણાનાલોચનેન ચોદ્યોત્તરતયા ભાષ્યં વ્યાખ્યાયાલોચનપરિચોદનાયામ્ અપિ એતદ્ એવોત્તરમ્ ઇતિ યોજયતિ -- પ્રાગ્ ઇતિ. યત્ તાવદ્ ઉભયપ્રતિપાદનેન વાક્યભેદપ્રસઞ્જનં કૃતં, તદાનન્તર્યમાત્રપરત્વેન પરિહ્રિયતે તત્પરત્વે ઽધ્યયનવિધાનાસમ્ભવાત્. પ્રાગ્ અપીતિ ચ ચોદ્યં પરિશિષ્યતે. તસ્યાપિ તાદૃશીમ્ ઇત્ય્ અનેનાપાક્રિયા, જિજ્ઞાસાસામર્થ્યેન પૂર્વવૃત્તવેદાધ્યયનલાભાત્. નહીયમ્ અનુપાત્તવેદેન શક્યા કર્તુમ્. અત એવ યદુક્તમધ્યયનાત્ પ્રાગ્ એવ ધર્મજિજ્ઞાસા યુક્તેતિ, તદ્ અપ્ય્ અનેન પરિહૃતં ભવતિ. તાદૃશીયમ્ અનેકવિધવિચારાયત્ તા યા વિચારસિદ્ધમધ્યયનમ્ અન્તરેણ કર્તુમ્ અશક્યા. વિચાર્ય ત્વ્ અધીયાનો વિચારસ્યાનેકકાલસાધ્યત્વાદ્ અધ્યયનકાલાતિપાતાદ્ વ્રાત્યતામ્ આપદ્યેત. ન ચૈવમ્ અનધીતવેદસ્ તદર્થં યાવદવધારયિતુમ્ અલમ્ ઇત્ય્ અવિચારિતોપાત્તવેદાધ્યયનપૂર્વકત્વં ધર્મજિજ્ઞાસાયાઃ. યત્ તૂક્તમ્ અવિચારિતોપાદાને ઽબુદ્ધિપૂર્વકમ્ ઉપાદાનમ્ ઇતિ. કેન વોક્તં બુદ્ધિપૂર્વકમ્ ઉપાદાનમ્ ઇતિ. હિતૈષિણઃ પિત્રાદય એવૈનં[101]કુમારમ્ અનાકલિતપારલૌકિકકલ્યાણં પ્રવર્તયન્તિ. અપિ ચ[102]સજાતીયાનહરહરવિરતપ્રવૃત્તસ્વાધ્યાયાધ્યયનાનુપલભમાનઃ સામાન્યતો જાનાતિ નૂનમ્ અસ્માત્ કર્મણઃ કો ઽપ્ય્ અભ્યુદય એષાં ભવિતા કથમ્ અપરથા શ્રામ્યદ્ભિર્ હિતકામૈઃ પિત્રાદિભિર્ અમી પ્રવર્ત્યન્ત ઇતિ. એવં વિદિતવતો ઽહમ્ અપ્ય્[103]અનુતિષ્ઠન્ શ્રેયઃ પ્રાપ્સ્યામીતિ ચિન્તયતઃ સ્વયમ્ અપિ પ્રવૃત્તિર્ ઉપપદ્યત એવેતિ

__________નોતેસ્__________
[101] માણવકમ્ અ
[102] ચાયમ્ અપિ સ
[103] પ્ય્ એતદનુતિ
અત્રાપરમ્ અપિ ચ નૈવ વયમ્ ઇહ વેદાધ્યયનાત્ પૂર્વં ધર્મજિજ્ઞાસાયાઃ પ્રતિષેધં શિષ્મઃ ઇતિ ભાષ્યં, તસ્યાર્થમ્ આહ -- નૈવે તિ. યે એતે પૂર્વકલ્પિતે વચોભઙ્ગી તયોર્ એકો ઽપ્ય્ અર્થો નાનેન સૂત્રેણ વિવક્ષ્યતે[104]કિન્ તુ વેદાધ્યયનમ્. અનન્તરમ્ ઉભયમ્ ઉપનિપતતિ,[105]યદર્થો વિચારયિતવ્યઃ યચ્ ચાધીત્ય સ્નાયાદ્ ઇતિ{1,37}સ્મૃતિવચનબલેન ગુરુ[106]કુલસકાશાદ્ અપવર્તનમ્. તત્રાસમાવૃત્તઃ કથં નામ વેદાર્થં વિચારયેદ્ ઇત્ય્ એવમ્ અર્થમ્ ઇદં સૂત્રમ્ ઇત્ય્ અપિચેત્યાદિકેનોક્તમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[104] ધીયતે
[105] તિતમ્ ય (ખ)
[106] રુસ
ઇદં ચ ભાષ્યં ન્યૂનં મન્યમાનૈઃ[107][108]કૈશ્ચિદ્ અધ્યાહૃત્ય વ્યાખ્યાતં,[109]તતસ્ તમ્ ઉપન્યસ્યતિ -- આનન્તર્યમ્ ઇતિ. અસ્ય હિ સૂત્રસ્ય ગુરુકુલવાસાવસાનનિવૃત્તિપરત્વાદ્ અધ્યયનમ્ આનન્તર્યં ચોભયમ્ અપિ ન વિવક્ષિતમ્. ભાષ્યં તુ યથાશ્રુતમ્[110]અધ્યયનવિધાન[111]નિષેધમાત્રપરમ્[112]ઉપલભ્યતે. અતો નાપિ પરસ્તાદાનન્તર્યં શિષ્મ ઇત્ય્ અધ્યાહૃત્યોભયવચનવ્યક્તિનિષેધાર્થતયા વ્યાખ્યેયમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[107] નાઃ
[108] કેચિત્
[109] તવન્તઃ તદ્ ઉપ
[110] તગૃહીતમ્ અ
[111] નમાત્રનિષેધપ
[112] મ્ અવગમ્યતે
નનુ નાનન્વિતપદાર્થો વાક્યાર્થઃ. ન ચેહ[113]સૂત્રે તાદૃશ્[114]આનાં પદાર્થાનામ્ અન્વયો દૃશ્યતે, યેન ગુરુકુલવાસાવસાનનિવૃત્તિઃ પ્રતીયેત. પ્રત્યુતાધ્યયનાનન્તર્યયોર્ એવ શ્રુત્યા વિધાનમ્ ઉપલભ્યતે. તતસ્ તદ્ એવ યુક્તમ્ અત આહ -- ન વાર્યત ઇતિ. અનધીતવેદસ્ય સર્વક્રિયાસ્વશક્તસ્યાનધિકારાદ્ ધર્મજિજ્ઞાસા દૈવાદ્ એવ વારિતા, કિં તન્નિવૃત્ત્યર્થેનાધ્યયનવિધાનેન. આનન્તર્યમ્ અપિ ન મન્વાદિવદદૃષ્ટાર્થમ્ ઉપદિશ્યતે. નચાદૃષ્ટાર્થોપદેશી જૈમિનિર્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. અતો દૃષ્ટાર્થાધ્યયનાનન્તર્યબલેન ગુરુકુલવાસાવસાનનિવૃત્તિર્ લક્ષણયાશ્રીયત ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[113] વે
[114] શઃ પ (ખ)
એવમ્ અધ્યાહારપક્ષમ્ ઉપન્યસ્ય દૂષયતિ -- આનન્તર્યે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- શ્રુતાર્થાનુપપત્ત્યૈવ હિ લક્ષણા ભવતિ. યદિ ચાનન્તર્યવચનવ્યક્તિર્ નાશ્રિતા, કિં લક્ષણાયા બીજમ્. તસ્માદ્ આનન્તર્યવચનવ્યક્તિમ્ આશ્રિત્યૈવ શ્રૌતાર્થપરિગ્રહે દૃષ્ટાર્થત્વપ્રસક્તેર્ લક્ષણાર્થો લક્ષણયા વિષયીકૃતો ઽર્થઃ સ્નાનાભાવો વિધીયતે. યથાશ્રુતભાષ્યસ્વરસભઙ્ગશ્ ચૈવં સતિ ન ભવિષ્યતીતિ

{1,38} કેન પુનઃ સમ્બન્ધેનાનન્તર્યમ્ ઉપદિષ્ટં સ્નાનાભાવં લક્ષયતીત્ય્ અત આહ -- પ્રતીતે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- વિરોધિસદ્ભાવો હો વિરોધ્યન્તરનિવૃત્ત્યા વ્યાપ્તઃ. તદ્ યદૈવ વેદાધ્યયનાનન્તરા ધર્મજિજ્ઞાસા પ્રાપ્તા[115]ભવતિ, તદૈવાધ્યયનાનન્તરકાલસ્ય તયા વ્યાપ્તત્વાત્ તત્પરિપન્થિ સ્નાનં નિવર્તતે. ન હિ ગુરુગૃહાદનાવૃત્તઃ સ્નાતિ. ન ચ સમાવૃત્તો ધર્મં જિજ્ઞાસિતુમ્ ઈષ્ટે. યથૈવ ગુરુણા વિનાધ્યયનં ન સિધ્યતિ, તથૈવાર્થજ્ઞાનમ્ અપિ. અતો ઽધ્યયનાનન્તરં ધર્મજિજ્ઞાસા કાર્યેત્યુક્તે સત્ય્ આનન્તર્યસ્વરૂપે દૃષ્તાર્થત્વપ્રસક્તેઃ સ્નાનાભાવલક્ષણા યુક્તેતિ

__________નોતેસ્__________
[115] પ્રતીતા ભ
નનુ સત્યં વિરોધિનોર્ એકેનાવરુદ્ધે પરં નિવર્તતે. વિરોધ એવ તુ કુતઃ. અધ્યયનાનન્તરં હિ અધીત્ય સ્નાયાદ્ ઇતિ સ્મૃત્યનુમિતશ્રુતિબલેન સ્નાસ્યતિ. તતઃ સન્દિગ્ધપ્રયોજન[116]વદ્વેદાર્થગોચરં વિચારમ્ આરપ્સ્યતે, અત આહ -- વિરોધો યુગપદ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- દૃષ્ટાર્થાધ્યયનવિધિબલેન હ્ય્ અધ્યયને પ્રવૃત્તો ન પ્રાઙ્મીમાંસાશ્રવણાદ્ વિરન્તુમ્ અર્હતિ. એકો હ્ય્ ઉપનીતસ્ય માણવકસ્ય પ્રણવાદિર્ આર્ત્વિજ્યવિચારાવસાનઃ શાસ્ત્રાર્થઃ. અતો યુગપદુભયમ્ ઉપનિપતિતમ્ ઇતિ યુક્તો વિરોધ ઇતિ. નનુ વિરોધિનોઃ સહાસમ્ભવાદ્ એકો બાધ્યતામ્. અધીત્ય સ્નાયાદ્ ઇતિ સ્મૃત્યનુમિતશ્રુતિબલેન ન્યાયપ્રાપ્ત[117]દુર્બલધર્મજિજ્ઞાસાબાધો યુક્તઃ, અત આહ -- દૌર્બલ્યં વેદબાધનાદ્ ઇતિ. એવં હો મન્યતે -- સ્વાધ્યાયો ઽધ્યેતવ્યઃ ઇત્યધીતેન સ્વાધ્યાયેનાર્થં જાનીયાદ્ ઇતિ વિધ્યર્થઃ. તદ્ યદ્ય્ અધ્યયનાનન્તરં સ્નાયાદ્ ઇતીમમ્ આમ્નાયમ્ અતિક્રામેત્. તચ્ ચાયુક્તમ્. સ્મૃત્યનુરોધેન પ્રત્યક્ષશ્રુતવેદબાધપ્રસઙ્ગાદ્, મૂલમૂલિબલાબલવિપર્યયપ્રસઙ્ગાચ્ ચ. અતો બલવદ્ધર્મજિજ્ઞાસાનુરોધેન દુર્બલસ્નાનબાધો યુક્ત ઇતિ.
__________નોતેસ્__________
[116] વન્તં વેદા (ખ)
[117] પ્તધ
કઃ પુનર્વેદઃ યો ઽધીત્યસ્નાનં બાધતે. નનૂક્તં સ્વાધ્યાયો ઽધ્યેતવ્ય ઇત્ય્ અર્થજ્ઞાનપર્યન્તઃ શાસ્ત્રાર્થો ઽનન્તરસ્નાનાનુષ્ઠાનેન બાધિતો ભવતીતિ.{1,39}સ્યાદ્ એતદ્ એવં યદ્ય્ અર્થજ્ઞાનાર્થમ્ અધ્યયનં ભવેત્. ઇદં ત્વાચાર્યકરણવિધ્યૌપયિકં, અધ્યયનવિધાવધિકારાશ્રવણાત્. આચાર્યકરણવિધિપ્રયુક્ત્યા ચાનુષ્ઠાનલાભે વિશ્વજિદાદિવત્ કલ્પનાનુપપત્તેઃ. અતઃ સ્વયમ્ અધિકારવિધુરો ઽપિ વિધિર્ અધિકારવન્તમ્ આચાર્યકરણવિધિમ્ અનુરુધ્ય સિધ્યતિ. આચાર્યકરણવિધૌ ત્વાચાર્યકમ્ એવ કામયમાનસ્યાધિકારઃ. કથં પુનરાચાર્યકરણવિધિર્ અનઙ્ગભૂતમ્ એવાધ્યયનં પ્રયોક્તુમ્ ઉત્સહતે. પ્રયાજાદયો હિ દર્શપૂર્ણમાસપ્રકરણાધીતાસ્ તદઙ્ગભૂતા ઇતિ યુક્તં યત્ તાભ્યાં પ્રયુજ્યન્ત ઇતિ. અધ્યયનં ત્વ્ અનારભ્યાધીતં ન શ્રુત્યાદિભિઃ કસ્યચિદઙ્ગતયા શક્યમ્ અવધારયિતુમ્. સત્યમ્ એવમ્ એવૈતત્. અનઙ્ગભૂતમ્ એવ તૂપકારકમ્ અધ્યયનમ્ આચાર્યકનિયોગસ્ય. અતસ્ તત્ તેન પ્રયુજ્યતે ક્રતુનિયોગૈર્ ઇવાધાનમ્. કઃ પુનર્ આચાર્યકરણવિધેર્ અધ્યયનેનોપકારઃ. શ્રૂયતામ્. ઉપનીયાધ્યાપનાદ્ આચાર્યો ભવતિ. ન ચાધ્યાપનમ્ અધ્યયનમ્ અન્તરેણ સમ્ભવતિ. અતો ઽધ્યાપનપરમ્ અધ્યયનમ્. સ્વાધ્યાયો ઽપિ ભૂતભવ્યસમુચ્ચારેણ ભૂતં ભવ્યાયોપદિશ્યત ઇત્યધ્યયનનિષ્પત્ત્યર્થઃ. અતશ્ ચાન્યપરત્વાત્ સ્વાધ્યાયાક્ષરાણામ્ અવિવક્ષિતઃ પ્રતીયમાનો ઽપ્ય્ અર્થઃ. ન ચાવિવક્ષિતો ઽર્થો વિચારં પ્રયુઙ્ક્તે. અતઃ સ્વાધ્યાયાધ્યયનમાત્રેણાચાર્યકનિયોગનિષ્પત્તેર્ અનારભ્યા મીમાંસા ઇતિ ન સ્નાનસ્મૃતેઃ કેનચિદ્ વિરોધમ્ ઉપલભામહે.
અત્રાભિધીયતે -- યત્ તાવદાચાર્યકરણવિધિપ્રયુક્તમ્ અધ્યયનમ્ ઇતિ. તત્ર ન વિદ્મઃ કો ઽયમ્ આચાર્યકરણવિધિર્ ઇતિ. યદિ મતમ્ -- અષ્ટવર્ષં બ્રાહ્મણમ્ ઉપનયીત તમ્ અધ્યાપયેદ્ ઇતિ, અવિધિજ્ઞો દેવાનાં પ્રિયઃ. નાનેનાચાર્યકં ભાવયેદ્ ઇતિ વિધીયતે. અપિ તુ અધ્યયને અષ્ટવર્ષો બ્રાહ્મણો ઽધિકારીતિ[118]બોધ્યતે. નનુ ચ નાત્રાષ્ટવર્ષો બ્રાહ્મણો ઽધીયીતેતિ શ્રૂયતે. કિન્ તુ અષ્ટવર્ષમ્ અધ્યાપયીતેતિ. સત્યમ્. પ્રયોજકવ્યાપારપરા અપિ વિધયઃ પ્રયોજ્યવ્યાપારપરા દૃષ્ટાઃ યથાવેષ્ટૌ એતયાન્ નાદ્યકામં યાજયેદ્ ઇતિ અતિરાત્રેણ પ્રજાકામં યાજયેદ્ ઇતિ ચ. નનુ ચોપનયીતેત્યાચાર્યકરણે નયતેર્ આત્મનેપદમ્ ઇત્યુપનયનેનાચાર્યકં નિર્વર્તયેદ્ ઇતિ પ્રત્યેષ્યતે.[119]નૈવમ્. નાત્રાચાર્યકાર્થમ્ ઉપનયનમ્ આત્મનેપદાદ્ અવગમ્યતે. અપિ તુ માણવકાર્થાદ્ ઉપનયનાદ્ આનુષઙ્ગિકમ્ આર્ચાયત્વં વૈશ્વદેવ્યામ્ ઇક્ષાર્થાદિવદ્ દધ્યાનયનાદ્ વાજિનેજ્યા. અકર્ત્રભિપ્રાયાર્થં હિ નયતેર્ આત્મનેપદવિધાનમ્. આચાર્યકાર્થત્વે તૂપનયનસ્ય{1,40}કર્તારમ્ એવ ક્રિયાફલમ્ અભિપ્રેયાત્. અતો ઽષ્ટવર્ષમ્ ઇતિ નાયમ્ આચાર્યકરણવિધિઃ. અથ મતમ્ -- અનુમાસ્યામહે વયમ્ આચાર્યકરણવિધિમ્. સ્મર્યતે હિ --
__________નોતેસ્__________
[118] ચોદ્ય (ક)
[119] મૈ (ખ)
ઉપનીય તુ યઃ શિષ્યં વેદમ્ અધ્યાપયેદ્ દ્વિજઃ ।
સકલ્પં સરહસ્યં ચ તમ્ આચાર્યં પ્રચક્ષતે ॥
ઇતિ. તદ્ અસ્યાઃ સ્મૃતેર્ મૂલભૂતા ઉપનીયાધ્યાપનેનાચાર્યકં ભાવયેદ્ ઇતિ શ્રુતિર્ અનુમાસ્યતે. તન્ ન. સ્માર્તવાક્યસદૃશં હિ મૂલમ્ અનુમીયતે. યથાષ્ટકાદિગોચરં[120]કર્તવ્યતાવચનમ્ ઉપલભ્યાષ્ટકા કર્તવ્યેતિ શ્રુતિર્ અપિ કર્તવ્યતાવિષયૈવાનુમીયતે. ન ચેહોપનયનાદિનાચાર્યકં કુર્યાદ્[121]ઇતિ સ્મૃતિવચનમ્. અપિ તર્હિ ઉપનીયાધ્યાપયિતરિ લૌકિકા આચાર્યશબ્દમ્ ઉપચરન્તીતિ લોકસિદ્ધમ્ એવાચાર્યપદાર્થં દર્શયતિ. તત્ કથમ્ ઇતઃ સિદ્ધાનુવાદાત્ કર્તવ્યતાશ્રુતિર્ અનુમાતું શક્યતે. ન ચાહવનીયાદિવદલૌકિકમ્ આચાર્યકમ્. આહવનીયશબ્દો હિ આધાનપવમાનહવિરાદિજન્યમ્ અલૌકિકમ્ અતિશયવિશેષમ્ અભિનિવિશમાનો ઽલૌકિકાર્થ ઇતિ યુક્તમ્. આચાર્યશબ્દસ્ તૂપનીય વેદદાતરિ ઉપચરિતઃ.
__________નોતેસ્__________
[120] ર સ્માર્તં ક (ક)
[121] ભાવયેદ્ ઇ (ખ)
ઉપનીય દદદ્ વેદમ્ આચાર્યઃ સ ઉદાહૃતઃ ।
ઇતિ સ્મૃતેઃ. એવં તુ સાન્દૃષ્ટિકમ્ એવ શિષ્યોપાધ્યાયવદ્, નાલૌકિકમ્ આચાર્યકમ્. અપિ ચાપ્રવૃત્તપ્રવર્તનં હિ વિધેર્ અર્થઃ. સ્વયમ્ એવ ચાચાર્યકે ધનાયન્ યશસ્યન્ વા પ્રવર્તત ઇતિ કિં તદ્વિધાનેન. અતઃ શૂન્યહૃદયૈર્ વ્યવહૃતમ્ એવેદમ્ આચાર્યકરણવિધિપ્રયુક્તમ્ અધ્યયનમ્ ઇતિ. કથઞ્ ચૈષ વ્રતનિયમાદીતિકર્તવ્યતાવતો ઽધ્યયનવિધેઃ પ્રયોજકઃ. અધ્યાપનં હ્ય્ અધ્યયનમ્ અન્તરેણાનુપપદ્યમાનં લૌકિકેન રૂપેણાધ્યયનમાત્રં પ્રયુઙ્ક્તામ્. અતો ઽનન્યપરત્વાત્ સ્વાધ્યાયાધ્યયનવિધેર્ નાવિવક્ષિતાર્થતયા શક્યં પૂર્વપક્ષયિતુમ્.
યદ્ અપ્ય્ ઉક્તમ્ ઉપનયનમ્ આચાર્યકનિયોગાઙ્ગમ્ ઇત્યુપનીયાધ્યાપનેનાચાર્યકં ભાવયેદ્ ઇતિ શ્રુતિર્ અનુમિતા. અત્ર ચ કત્વાશ્રુતેર્ આચાર્યકભાવનાસમાનકર્તૃકમ્ ઉપનયનમ્ અવગમ્યતે. ન ચ પ્રયોગૈક્યાદૃતે સમાનઃ કર્તા ભવતિ. ન ચ તદઙ્ગાઙ્ગિભાવાદૃતે સમ્ભવતીત્યાચાર્યકરણવિધૌ સહાઙ્ગૈર્ અઙ્ગમ્ ઉપનયનમ્. તચ્ ચ કેન દ્વારેણોપકુર્યાદ્ ઇતિ ચિન્તાયામ્ ઉપનેયાસાદનમ્ એવોપનયનસ્વભાવાલોચનયા દ્વારમ્ અવધારિતમ્. ઉપનેયો ઽપિ નાકિઞ્ચિત્કરો ઽઙ્ગમ્ ઇતિ{1,41}તદ્વ્યાપારાપેક્ષાયામ્ ઉપનયનં પ્રક્રસ્યાધ્યયનમ્ આમ્નાતમ્. ઉપકારકં ચ તદધ્યાપનાવિધેઃ. અતસ્ તદ્ એવોપનયનદ્વારેણાધ્યાપનવિધિના પ્રયુજ્યતે. ઉક્તં ચ કથમ્ આચાર્યકરણવિધેઃ પ્રયોજકત્વમ્ ઉપનયનદ્વારકં હિ તદ્ ઇતિ.

અત્રોચ્યતે -- નૈવમ્ અધ્યયનવિધિઃ શક્યતે પ્રયોક્તુમ્, અનઙ્ગત્વાદ્ અનુપકારકત્વાચ્ ચ. યચ્ ચ સમાનકર્તૃકત્વાદ્ ઉપનયનમ્ અધ્યાપનાઙ્ગમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં, તન્ ન. વિસ્પષ્ટં હિ વયમ્ અષ્ટવર્ષં બ્રાહ્મણમ્ ઉપનયીતેતિ દ્વિતીયાસંયોગાદ્ ઉપનીયમાનદ્વિજકુમારાઙ્ગમ્ ઉપનયનમ્ અવગચ્છામઃ. તસ્ય ચ તમ્ અધ્યાપયેદ્ ઇત્યધ્યયનસમ્બન્ધાદ્ યુક્તમ્ એવ સંસ્કારાર્હત્વમ્. અતો માણવકદ્વારેણાધ્યયનવિધ્યઙ્ગમ્ ઉપનયનમ્ ઇતિ સત્ય્ અપ્ય્ ઉપનીયાધ્યાપનેનાચાર્યકં ભાવયેદ્ ઇતિ. વિધાવ્ અનઙ્ગમ્ એવોપનયનં કૃતાર્થસંયોગેષુ કાલોપલક્ષણાર્થત્વસ્ય સ્થિતત્વાત્. યથા દર્શપૂર્ણમાસાભ્યામ્ ઇષ્ટ્વા સોમેન યજેતેતિ. ન હિ તયોર્ અન્યોન્યમ્ અઙ્ગાઙ્ગિભાવઃ, ઉભયોર્ અપિ કૃતાર્થત્વાત્, એવમ્ ઇહાપિ ભવિતુમ્ અર્હતિ. અસ્તુવાધ્યાપનાઙ્ગમ્ ઉપનયનમ્. તત્ તુ સમીપપ્રાપણમાત્રમ્. અતસ્ તાવન્માત્રમ્ આચાર્યકરણવિધિના પ્રયુજ્યતામ્, અધ્યયનાઙ્ગં તુ વિશિષ્ટમન્ત્રાદ્યુપેતમ્ અનેન પ્રયુક્તમ્ ઇતિ ન પ્રમાણં ક્રમતે. ન ચ ફલચમસવદધિકારતો વિશેષલાભઃ. તત્ર હિ યાગાઙ્ગસોમભક્ષણપ્રકરણામ્નાતો ભક્ષયતિસ્ તદઙ્ગમ્ એવ ભક્ષણં વિગાહતે. ન ચેહ તથા, અધિકારાભાવાત્. ન ચ જુહૂવદ્ એતદ્ ભવિતુમ્ અર્હતિ. સા હ્ય્ અનુજ્ઝિતક્રતુસમ્બન્ધેતિ દૂરે ઽપ્ય્ ઉદ્દિષ્ટમાત્રા સૈવ પ્રતીયતે. ઉપનયનં તુ સમીપપ્રાપણમ્ અનેકધા ભિન્નમ્ ઇતિ ન વિશિષ્ટાવગતૌ કિઞ્ચિત્ કારણમ્. અસ્તુ વા વિશિષ્ટોપનયનમ્ આચાર્યકરણવિધેર્ અઙ્ગમ્, પ્રયુજ્યતાં ચ તત્ તેન. ન ચ તદ્દ્વારેણાધ્યયનપ્રયુક્તિઃ સમ્ભવતિ. અઙ્ગં હિ તદધ્યયનસ્યેત્ય્ ઉક્તમ્. ન ચાઙ્ગમ્ આકૃષ્યમાણં પ્રધાનમ્ આકર્ષતિ, પ્રધાનાનામ્ અનઙ્ગવશવર્તિત્વાત્. તસ્માન્ ન કથઞ્ચિદ્[122]આચાર્યકરણવિધેઃ પ્રયોજકત્વમ્. કસ્માચ્ ચાધ્યયનવિધિર્[123]આચાર્યકરણવિધિપ્રયુક્ત્યા સિધ્યતિ. કશ્ચિત્ ક્વચિન્ નિયુક્ત ઇતિ હિ નિયોગસ્ય સ્વરૂપમ્. તદ્ અયં સ્વયમ્ અનિયુઞ્જાનો નિયોગત્વાદ્ એવ હીયેત. અનધિકારત્વાત્ અન્યમ્ ઉપજીવતીતિ ચેત્. ન. ઉક્તાધિકારત્વાત્. ઉક્તમ્ અષ્ટવર્ષો બ્રાહ્મણો ઽધિકારીતિ. યદર્થં હિ યત્ કર્મ સ તત્રાધિકારી. માણવકાર્યં ચાધ્યયનમ્ ઇતિ તમ્ અધ્યાપયેદ્ ઇતિ વિધાનાદ્ અવગમ્યતે,[124]અનન્યપરત્વાદ્ અસ્ય.{1,42}ન હીદમ્ અધ્યાપનસ્વરૂપવિધાનપરમ્, અન્તરેણાપિ વિધાનં વૃત્ત્યર્થમ્ એવ તુ તત્ર પ્રવૃત્તેઃ. અધ્યયનવિધિશ્ ચાશ્રુતાધિકારો ઽધિકારિણમ્ અપેક્ષતે. ન હિ જ્ઞાયતે કેન સ્વાધ્યાયો ઽધ્યેતવ્ય
ઇતિ. અતો ઽપેક્ષિતવિધિબલાદ્ અધ્યયનાધિકૃતપુરુષોપદેશ એવાયં તમ્ અધ્યાપયેદ્ ઇતિ. તદ્ અયમ્ અર્થઃ -- અષ્ટવર્ષો બ્રાહ્મણો ઽધીયીતેતિ. અતઃ પ્રયોજકવ્યાપારદ્વારેણ પ્રયોજ્યવ્યાપારપરમ્ ઇદમ્ ઇતિ વર્ણિતમ્ એવેતિ. અથ મતમ્ આત્માર્થમ્ અધ્યયનં ન માણવકો બુધ્યત ઇતિ ન પ્રવર્તત ઇતિ, યદ્ય્ એવમ્ આચાર્યાર્થમ્ અપિ ન બુધ્યત ઇતિ ન પ્રવર્તેતૈવ. આચાર્ય એવા[125]ત્માર્થં પ્રવર્તયતીતિ ચેત્, તુલ્યમ્ અસ્ય માણવકાર્થત્વે ઽપિ પ્રવર્તકત્વમ્. સ હ્ય્ અસ્ય હિતકામો જાનાતિ ચાસ્યેયમ્ અભ્યુદયકારિણી ક્રિયેતિ. તમ્ ઇમમ્ અવિદ્વત્ત્વાત્ સ્વયમ્ અપ્રવૃત્તમ્ અન્યો હિતકામઃ પ્રવર્તયિષ્યતિ સ્ત્રિયમ્ ઇવ સ્વાધિકારે નિષાદમ્ ઇવ સ્થપતીષ્ટ્યામ્. અપિ ચ આચાર્યકરણવિધિપ્રયુક્તત્વે ઽધ્યયનસ્ય નાર્થાવિવક્ષાયાં કિઞ્ચિત્ કારણમ્ ઉપલભ્યતે. તદ્ યદિ અધ્યયનમાત્રમ્ આત્માનુગુણતયા પ્રયુઙ્ક્તે ન તુ સ્વાભાવિકં શબ્દાનામ્ અર્થપરત્વં વિહન્તિ,[126]સ્વાધ્યાયાધ્યયનસ્વરૂપમાત્રેણ ચાચાર્યકનિયોગનિ[127]ષ્પત્તેર્ અભિધાવ્યાપારસ્યાનન્યપરત્વાત્. અતો નાર્થાવિવક્ષાયાં કિઞ્ચિત્ કારણમ્ અસ્તિ. અસ્તુ વા આચાર્યકરણવિધ્યૌપયિકત્વેન વિધ્યન્તરાણામ્ અર્થાવિવક્ષા, તથાપિ ન મીમાંસાનારમ્ભેણ પૂર્વપક્ષવર્ણના શક્યા કર્તુમ્. આચાર્યકરણવિધ્યર્થમાત્રનિરૂપણસ્યાપિ મીમાંસાગતન્યાયકલાપાધીનાત્મલાભત્વાત્. તસ્યાપિ સ્વાધ્યાયશબ્દવાચ્યત્વાદ્ અવિવક્ષિતાર્થત્વમ્ ઇતિ ચેત્. ન. કલ્પિતસ્ય વિધેર્ અનધીતસ્યાસ્વાધ્યાયશબ્દવાચ્યત્વાત્. તસ્ય ચાવિવક્ષિતાર્થત્વે ઽન્યાર્થવિવક્ષા અન્યાર્થવિવક્ષાયાં પુનસ્તદ્વિવક્ષેત્યનવસ્થા સ્યાત્. ન ચ વ્યવસ્થાસમ્ભવે ઽવ્યવસ્થિતઃ શાસ્ત્રાર્થો યુક્તો વર્ણયિતુમ્. તદ્ વરં સ્વાધ્યાયાધ્યયનવિધેર્ અદૃષ્ટાર્થત્વં, ન ત્વાચાર્યકરણવિધ્યર્થત્વેનાવ્યવસ્થા. એવં હિ સ્વાભાવિકમ્ અર્થપરત્વં શબ્દાનામ્ અપલપિતં ન ભવતિ. ન ચૈકવિધ્યનુરોધેન કૃત્સ્નસ્વાધ્યાયાપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગઃ. ભૂયોવિરોધે હ્ય્ અલ્પમન્યાય્યમ્ ઇતિ વક્ષ્યતિ વિપ્રતિષિદ્ધધર્મસમવાયે ભૂયસાં સ્યાત્ સધર્મત્વમ્ (12.2.22) ઇતિ. ત્યજેદ્ એકં કુલસ્યાર્થે ઇતિ ન્યાયવિદો વદન્તીતિ નાવિવક્ષિતાર્થતયા પૂર્વપક્ષો યુક્તઃ.
__________નોતેસ્__________
[122] દધ્યાપનવિ
[123] ર્ અધ્યાપનવિધિ
[124] અન્ય (ખ)
[125] વૈનમ્ આચાર્યાર્થં (ખ)
[126] ન્તિ અધ્ય
[127] નિવૃત્તે (ક)

{1,43} યદ્ અપિ ચાત્ર રાદ્ધાન્તિતં સત્ય્ અપ્ય્ આચાર્યકરણવિધિપ્રયુક્તત્વે ઽધ્યયનસ્ય ન તન્નિવૃત્તિર્ એવ પ્રયોજનં, બહિરઙ્ગત્વાત્. યદ્ એતદધ્યેતર્યર્થજ્ઞાનં જાયમાનમ્ ઉપલભ્યતે તદ્ એવ તસ્ય પ્રયોજનં ન્યાય્યમ્. યત્કર્તૃકા હિ યા ક્રિયા સા તદર્થૈવેતિ યુક્તં, તથા[128]દર્શનાત્. નનુ પ્રથમભાવી પ્રયોજકવિધ્યધિકારાનુપ્રવેશશ્ ચરમભાવ્યર્થજ્ઞાનાદ્ બલીયાન્. અતો નાધ્યેત્રર્થતામધ્યયનસ્યાપાદયિતુમ્ ઉત્સહામહે. કિં હિ. પ્રથમાવગતાચાર્યકરણવિધ્યર્થત્વે પશ્ચાદ્ભાવિન્યન્તરાગતા કરિષ્યતિ. નૈવમ્. પ્રાગ્ અપ્ય્ અધિકારાન્તરસમ્બન્ધાનવગમાદ્ અશ્રવણાત્. અન્યપ્રયુક્તયા ચાનુષ્ઠાનોપપત્તૌ વિશ્વજિદાદિવત્ કલ્પનાનુપપત્તેઃ. અત આચાર્યકરણવિધિપ્રયુક્તમ્ અધ્યયનમ્ અસતિ પ્રયોજનસમ્બન્ધે દુઃસ્થિતમ્ એવ, સર્વવિધીનામ્ અધિકારપર્યવસાયિત્વાત્. સો ઽયમ્ અધીતસાઙ્ગવેદસ્યાન્તરા મીમાંસાધ્યયનં ચાધિકારો નિષ્પદ્યતે. સ હિ તદા વિદિતપદાર્થો વાક્યાર્થં બુધ્યમાનો મદર્થમ્ ઇદં કર્મેતિ જાનાતિ. યુક્તં ચૈતદ્[129]યત્ ક્રત્વપેક્ષિતમ્ અર્થજ્ઞાનં પ્રયોજનતયા સમ્બધ્યત ઇતિ. એવં ચ પરપ્રયુક્તાવ્ અપ્ય્ અર્થપરત્વાવિઘાતાદ્ યુક્તૈવ તદ્વિચારાર્થા મીમાંસેતિ. તદ્ ઇદમ્ અનુપપન્નમ્. ન હિ નિયોગાર્થનિર્વૃત્તેર્ અન્યદ્ અસ્તિ પ્રયોજનં સર્વવિધીનાં[130]યેન પરપ્રયુક્તાનુષ્ઠાનો ઽપિ વિધિઃ પ્રયોજનમ્ અપેક્ષતે. ઇતરથા હિ નિત્યે ઽપિ તત્કલ્પનાપ્રસઙ્ગાત્. સ્યાદ્ એતદ્ -- અસત્યામ્ અપિ વિધ્યપેક્ષાયામ્ અર્થાજ્ જાતમ્ અર્થજ્ઞાનં ન હીયેતેતિ અર્થજ્ઞાનમ્ અર્થાજ્ જાતં ન નિયોગતઃ પ્રતિપન્નમ્ ઇતિ. તન્ ન. હોમાદ્ અપ્ય્ અર્થાજ્ જાતસ્ય હવિર્વિકારાદેઃ પ્રયોજનત્વાપત્તેઃ. ક્રત્વપેક્ષિતમ્ અર્થજ્ઞાનં નૈવં હવિર્વિકારાદીતિ ચેત્. તન્ ન. અસત્ય્ અર્થપરત્વે ક્રત્વનુષ્ઠાનાભાવાત્ કિં કેનાપેક્ષ્યેત. કર્તૃ[131]ફલપ્રદત્વમ્ અપિ ક્રિયાણાં નૈકાન્તિકમ્, ઋત્વિક્કર્ભસુ વ્યભિચારાત્. અતઃ પ્રયોજકવિધ્યર્થઃ સ્વાર્થો વાધ્યયનવિધિર્ ઇતિ નાર્થપરત્વે પ્રમાણં પશ્યામઃ. મધ્યે ચાધિકારકલ્પના વૃથૈવ, પ્રવૃત્ત્યનઙ્ગત્વાત્. ભવન્તી વ સ્વનિયોગ એવ પર્યવસ્યેત્. એવં હિ તદાધ્યેત જાનાતિ નિત્યો હિ વિધ્યર્થઃ સમ્પાદ્યો મમેતિ. એવં ચ નિયોગનિર્વૃત્ત્યર્થમ્ અધ્યયનં, તદર્થશ્ ચ સ્વાધ્યાય ઇતિ નાર્થપરત્વમ્. અર્થસ્ તુ પ્રતીયમાનો ઽપિ પૂર્વાદ્ ઇવાપરો ન વિવક્ષિત ઇત્ય્ અવિચારણીય એવ. તસ્માદ્ અવિચારિતમનોહરત્વાદ્ અસ્ય પક્ષસ્ય યથાવાર્ત્તિકમ્ એવાધ્યયનવિધિવિચારો વાચ્યઃ. સ ઉચ્યતે. સ્વાધ્યાયો
ઽધ્યેતવ્યઃ, સ્વાધ્યાયમ્ અધીયીત ઇતિ{1,44}ચ વિધિર્ અત્ર શ્રૂયતે. ફલવદ્વ્યાપારગોચરત્વં ચ સ્વાભાવિકં સર્વવિધીનામ્ ઇત્ય્ અપુરુષાર્થાત્મનો ઽધ્યયનાદ્ ઉત્તીર્ય પુરુષાર્થાત્મકં ફલમ્ અભિલષતિ. અધ્યયનમ્ અપિ સાધ્યત્વાધીનં સાધનત્વે નિક્ષિપ્યતે. તદ્ અયમ્ અર્થો જાયતે અધ્યયનેન કિમ્ અપિ પુરુષાભિલષિતં કુર્યાદ્ ઇતિ. ન ચ તદુપાત્તમ્ ઇત્યામ્નાનસામર્થ્યાદ્ વિશ્વજિદાદિવત્ સ્વર્ગ એવ સકલાધ્યેતૃજનસમીહિતં ફલં કલ્પ્યતે. નનુ ચ દ્વિતીયાન્તસ્વાધ્યાયપદસમભિવ્યાહૃતમ્ અધ્યયનં તત્પ્રધાનમ્ એવાવગમ્યતે. તતશ્ ચાધ્યયનેન સ્વાધ્યાયં સંસ્કુર્યાદ્ ઇતિ વાક્યાર્થો ઽવતિષ્ઠતે. ન ચ સક્તુવદસંસ્કાર્યઃ સ્વાધ્યાયઃ, ફલવત્ક્રતુજ્ઞાનોપાયભૂતત્વાત્. અતો ન ફલાન્તરકલ્પનાવકાશઃ. ન. અવિનિયોગાત્. ન ખલુ સ્વાધ્યાયસ્યાર્થજ્ઞાને વિનિયોજિકા શ્રુતિર્ ઉપલભ્યતે. અતો ન તાદર્થ્યે પ્રમાણમ્ ઇતિ ન સંસ્કારાર્હત્વમ્. ભૂતશ્ ચ સ્વાધ્યાયઃ ભવ્યમ્ અધ્યયનં, ભૂતસ્ય ભવ્યાર્થતાયાં દૃષ્ટાર્થતા. ઇતરથા કલ્પ્યમ્ અદૃષ્ટમ્. ન ચ તદ્ યુક્તમ્. અતો વિનિયોગભઙ્ગેન સ્વાધ્યાયેનાધ્યયનં સંસ્કુર્યાદ્ ઇતિ શાસ્ત્રાર્થો યુક્તઃ. હુંફડાદીનાં ચાનર્થકાનામ્ અધ્યયનાદ્ અવ્યાપકમ્ અર્થજ્ઞાનમ્. તેષામ્ અદૃષ્ટાર્થમ્ અધ્યયનં ભવતીતિ ચેત્. તદર્ધજરતીયમ્ એકસ્યૈવ વિધેર્ દૃષ્ટાદૃષ્ટાર્થત્વકલ્પનાત્. અત[132]એકરૂપેણાદૃષ્ટાર્થતૈવ યુક્તા. નનુ ચ રાત્રિસત્રવદાર્થવાદિકમ્ એવ ફલં શ્રુતત્વાદ્ યુક્તમ્ આશ્રયિતુમ્. શ્રૂયતે હિ યં યં ક્રતુમ્ અધીતે તેન તેનાસ્ય ક્રતુનેષ્ટં ભવતીતિ ક્રતુફલપ્રાપ્તિર્ અધ્યયનસ્ય ફલમ્. અથોચ્યેત ન પ્રથમે ગુરુસકાશાદ્ અધ્યયને ફલમ્ ઇદમ્, અપિ તર્હિ ધારણાદ્યર્થ ઇતિ. તન્ ન. ધારણાદ્યર્થાર્થવાદસ્યાતિદેશતઃ પ્રથમાધ્યયનસમ્બન્ધાત્. અતો રાત્રિસત્રન્યાયેનાર્થવાદગતમ્ એવ વિપરિણામેન ફલમ્ ઉપકલ્પયિતુમ્ ઉચિતમ્. સ્યાદ્ એતદ્ એવં યદ્ય્ અર્થવાદાઃ સ્વરૂપતો ઽતિદિશ્યેરન્. ન ત્વ્ એતદ્ એવં, શાસ્ત્રાતિદેશનિરાકરણાત્. પ્રરોચનામાત્રમ્[133]ઇહાર્થવાદોત્થાપિતમ્ અધ્યયન[134]વિધિનાપેક્ષિતં સમ્બન્ધુમ્ ઇતિ નાનાશ્રયફલપદવિપરિણામઃ શક્યતે કલ્પયિતુમ્. અતો નૈષાપિ કલ્પના યુક્તેતિ વિશ્વજિદાદિવત્ સ્વર્ગફલતૈવ યુક્તા કલ્પયિતુમ્. અતઃ સ્વર્ગાર્થં ગુરુસકાશાદ્ અધીત્ય સ્નાનસ્મૃતિબલેનાનન્તરં સ્નાત્વા પશ્ચાત્ સન્દિગ્ધં પ્રયોજનવન્તં વેદાર્થં વિચારયતુ મા વા. સર્વથા તાવદધ્યય[135]નવિધ્યર્થો
નિષ્પન્ન ઇતિ ન[136]કથઞ્ચિદ્ વેદવિરોધમ્ ઉપલભામહે.
__________નોતેસ્__________
[128] થા લોકે દ
[129] ત્ ક્ર (ખ)
[130] નાં યથોક્તં યે (ક)
[131] ત્રર્થત્વ (ખ)
[132] ઐકરૂપ્યેણા (ખ)
[133] ત્રં હ્ય્ અર્થ
[134] નસ્ય વિ
[135] યનમાત્રાદ્ એવાધ્યયન
[136] નાત્ર ક (ક, ખ)

{1,45} અત્રોચ્યતે -- સ્વાધ્યાયો ઽધ્યેતવ્યઃ સ્વાધ્યાયમ્ અધીયીતેતિ ચ વિસ્પષ્ટં સ્વાધ્યાયસ્યાધ્યયનકર્મત્વમ્ અવગમ્યતે. ન ચ સક્તુવદ્ વિનિયોગભઙ્ગો યુક્તઃ. સક્તવો હિ ભૂતભાવ્યુપયોગરહિતા ન સંસ્કારમ્ અર્હન્તિ. ન ચ તથા સ્વાધ્યાયઃ, ભાવ્યુપયોગિત્વાત્. ઇહ હ્ય્ અધ્યયનાનન્તરમ્ અક્ષરગ્રહણં, તતઃ પદાવધારણં, તતઃ પદાર્થસ્મરણં, તતો વાક્યાર્થ[137]જ્ઞાનં, તતો ઽનુષ્ઠાનં, તતો ઽભ્યુદય ઇતિ પરમ્પરયા પુરુષાર્થ[138]પ્રયોજનપ્રતિલમ્ભેન વિપરિવૃત્ત્યાધ્યયનમાત્રાન્[139]નાદૃષ્ટકલ્પનાવકાશઃ. યાવદ્ ધિ વિપ્રકૃષ્ટમ્ અપિ દૃષ્ટમ્ ઉપલભ્યતે, તાવત્ તદ્ એવાનુસરણીયમ્. તદ્ ઇહ બ્રાહ્મણવાક્યેષુ પ્રધાનવાક્યાનાં ફલવત્કર્માવબોધનં ફલમ્, અઙ્ગવાક્યાનાં તુ સન્નિપત્યોપકારકારાદ્ ઉપકારકદૃષ્ટાદૃષ્ટાર્થેતિકર્તવ્યતાપ્રકાશનમ્. અર્થવાદાનાં ચ વિધ્યપેક્ષિતવિષયપ્રાશસ્ત્યપ્રતિપાદનમ્. ઉદ્ભિદાદીનાં ચ[140]નામ્નાં ગુણફલવિધાનમ્. ઉપનિષદાં તુ સામ્પરાયિકફલોપભોગોચિતચેતનકર્તૃપ્રતિપાદનદ્વારેણ સકલવેદપ્રામાણ્યપ્રતિપાદનમ્ ઇત્ય્ ઊહનીયમ્. મન્ત્રાણાં ચ કેષાઞ્ચિદનુષ્ઠીયમાનપદાર્થપ્રકાશનમ્. યેષાં તુ ન દૃષ્ટં પ્રયોજનં તેષાં ક્રતુપુરુષાર્થાદૃષ્ટકલ્પના. ન ચ તદદૃષ્ટાર્થત્વેનાન્યત્રાપિ દૃશ્યમાનપ્રયોજનપરિત્યાગો યુક્તઃ. સ્વાધ્યાયા[141]ધ્યયનવિધ્યધ્યાપિતસ્ય[142]મન્ત્રબ્રાહ્મણસ્ય પ્રયોજનકલ્પનાવસરે યથાશક્તિ પ્રયોજન[143]કલ્પનૈવ યુક્તા. તત્ર હુમાદીનાં દૃષ્ટપ્રયોજનાસમ્ભવે જપબ્રહ્મયજ્ઞાદાવ્ અદૃષ્ટાર્થતા. દૃષ્ટં ચૈકપ્રયોગવિધિગોચરાણાં[144]દૃષ્ટાદૃષ્ટપ્રયોજનત્વં પ્રોક્ષણાવઘાતાદીનામ્. અતો નાવશ્યમૈકરૂપ્યમ્[145]એવ સર્વત્રૈવાસ્થેયમ્. તદ્ એષ પૂર્વોત્તરપક્ષસંક્ષેપા[146]ર્થઃ -- પારલૌકિકાદૃષ્ટફલત્વાદ્ અધ્યયનસ્ય નાર્થજ્ઞાનપર્યન્તો ઽધ્યયનવિધ્યર્થ ઇતિ નાવશ્યમ્ અનન્તરં વેદાર્થો મીમાંસિતવ્યઃ. અતો ન સ્નાનસ્મૃત્યધ્યયનવિધ્યોર્ વિરોધઃ. અવિરુદ્ધં ચ ન દુર્બલમ્ અપિ બાધમ્ અર્હતીતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ. સિદ્ધાન્તસ્ તુ - સ્વાધ્યાયસ્યાધ્યયન[147]સંસ્કાર્યત્વાવગમાદધીતેન સ્વાધ્યાયેન કિં કુર્યાદ્ ઇત્યપેક્ષિતે યોગ્યત્વેનાર્થજ્ઞાને સ્વાધ્યાયસ્ય વિનિયોગાત્, તસ્ય ચૈહિકત્વાદ્
અનન્તરં દૃશ્યમાનત્વાચ્ ચ ન વ્યવહિતામુષ્મિકાદૃષ્ટસ્વર્ગફલકલ્પના યુક્તેત્યધીતેન સ્વાધ્યાયેનાર્થં જાનીયાદ્ ઇતિ કરણીભૂતસ્ય વેદસ્યાનુગ્રાહકાપેક્ષાયાં,{1,46} યોગ્યત્વેનેતિકર્તવ્યતાંશોપનિપાતિની મીમાંસાધ્યયનાનન્તરમ્ ઉપનિપતન્તી સ્વકાલોપનિપાતિના સ્નાનેન વિરુધ્યત ઇતિ શ્રુતિબલીયસ્ત્વેન યુક્તઃ સ્નાનસ્મૃતેર્ બાધ ઇતિ સૂક્તં સ્નાનસ્ય તેન બાધઃ સ્યાદ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[137] ર્થાવધારણં ત
[138] ર્થપ્રતિ (ક)
[139] ત્રાદ્ અદૃષ્ટકલ્પનાનવકા
[140] તુ
[141] યવિ
[142] સ્ય હિ મ
[143] નપરિક
[144] ણાં નાનાવિધદૃ (ખ)
[145] પ્યમ્ એવાવસે (ક)
[146] પઃ (ખ)
[147] નકર્મત્વાવ (ક)
અત્ર ભાષ્યં દૃષ્ટાર્થતા ચાધ્યયનસ્યાનન્તર્યે વ્યાહન્યેત, લક્ષણયા ત્વ્ એષો ઽર્થઃ સ્યાદ્ ઇતિ. તદધ્યયનદૃષ્ટાર્થતાપ્રતિપાદનસ્ય પુનરુક્તત્વાલ્ લક્ષણયા ત્વ્ એષો ઽર્થઃ સ્યાદ્ ઇતિ ચાવિજ્ઞાયમાનાર્થત્વાત્ કૈશ્ચિદ્ વ્યાખ્યાતૃભિસ્ ત્યક્તમ્. તત્ તાવદ્ આહ દૃષ્ટાર્થેતિ કૈશ્ચિદ્ અન્તેન. સ્વયં તુ ચિરન્તનલેખ્યેષુ વિદ્યમાનત્વાત્ સમાધત્તે -- તદ્ ઉચ્યત ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- પૂર્વં હિ ન ચાધીતવેદસ્યેત્યાદિભાષ્યેણ પૂર્વકાલતામાત્રં ક્ત્વાપ્રત્યયેનોચ્યતે, નાનન્તર્યમ્. ન ચ તદધ્યયનદૃષ્ટાર્થત્વે વિરુધ્યત ઇતિ સ્મૃત્યા સહાવિરોધો દર્શિતઃ. ઇદાનીં તુ યદ્ય્ અપ્ય્ આનન્તર્યવચનઃ ક્ત્વાશબ્દઃ, તથાપિ સમસ્તસ્મૃત્યર્થપરિગ્રહે વેદવિરોધાદ્ વરં લક્ષણેતિ. પૌર્વાપર્યવિશેષ આનન્તર્યે ઉક્તે તદન્તર્ગતપૂર્વકાલતામાત્રમ્ અધ્યયનસ્ય લક્ષ્યતે. એવં હિ દૃષ્ટાર્થાધ્યયનેન સહાવિરોધો ભવતીતિ

અપરમ્ અપિ સ્મૃત્યા સહાવિરોધપ્રકારમ્ આહ -- ગ્રન્થે તિ. અધીત્યેતિ ઇઙો રૂપે વિરોધઃ નેણ ઇતિ. ઇદં ચાન્વારુહ્યવચનમ્ ઇતિ નાતીવાદરણીયં. ઇઙો હિ નિત્યસહચરિતો ઽધિશબ્દ એકદેશભૂતઃ, ન હિ તસ્ય કેવલસ્ય પ્રયોગો દૃષ્ટપૂર્વઃ. અત ઇઙો રૂપે સમુદાયપ્રાસિદ્ધિઃ. ઇણસ્ ત્વ્ અવયવપ્રસિદ્ધિઃ. સા ચ સમુદાયપ્રસિદ્ધેર્ દુર્બલા. સ્વાધ્યાયાધ્યયનાધિકારે ચાધીત્યેતિ શ્રુતં તદ્વિષયમ્ એવાવગમ્યત ઇત્ય્ અતો ઽપિ નાધિગમાર્થ[148]કલ્પના યુક્તેતિ

__________નોતેસ્__________
[148] ર્થ ઇતિ (ક)
{1,47}અત્ર ભાષ્યં ન ચેદં સ્નાનમ્ અદૃષ્ટાર્થં વિધીયતે ઇતિ. તદ્ વ્યાચષ્ટે -- યસ્ ત્વ્ ઇતિ. યો હિ શ્રુતિસ્મૃત્યોર્ એવમ્ અવિરોધો ભવતીતિ ગુરુગેહાદનાવૃત્તસ્યાપ્લવનમાત્રમ્ અધીત્ય સ્નાયાદ્ ઇતિ પ્રયાજાદિવત્ પ્રધાનમ્ અદૃષ્ટાર્થં વિધીયતે. અથવા મન્ત્રાદ્યુપેતમ્ અધ્યયનસ્ય પ્રધાનકર્મણઃ પ્રોક્ષણાદિવદદૃષ્ટાર્થં નરસંસ્કારરૂપં સ્નાનં વિધીયત ઇતિ મન્યતે, તસ્ય વક્ષ્યમાણમ્ ઉત્તરમ્ ઇતિ

તદ્ ઇદાનીમ્ ઉત્તરમ્ આહ - ઇહે તિ[149]દ્વયેન. બ્રહ્મચારિણો હિ ન સ્નાયાદ્ ઇત્ય્ અસ્નાનાદિનિયમ ઉક્તઃ. ન ચ તત્ર કસ્યચિદ્ અવધિત્વમ્ આશ્રિતમ્. અતો ઽસૌ કિયન્તં કાલમ્ ઇતિ ભવત્ય્ અવસાનાપેક્ષેતિ. યદ્ય્ એવં તતઃ કિમ્ અત આહ -- તત ઇતિ. અપેક્ષિતવિધૌ દૃષ્ટાર્થત્વમ્. ઇતરથાદૃષ્ટાર્થં સ્નાનવિધાનમ્. ન ચ દૃષ્ટે સમ્ભવતિ તદ્ યુક્તમ્. અતો ઽપેક્ષાવશાદસ્નાનાદિનિયમનિવૃત્તિમ્ એવ અધીત્ય સ્નાયાદ્ ઇતિ સ્નાનં લક્ષયતિ. તદ્ ધિ અસ્નાનવિરોધિ સ્નાનં, વિરોધિસત્તા ચ વિરોધ્યન્તરનિવૃત્ત્યા વ્યાપ્તા. અતઃ સ્નાનેનાસ્નાનનિયમનિવૃત્તિલક્ષણા યુક્તૈવ. તત્સહચરિતાશ્ ચ ગુરુકુલવાસાદય ઇતિ તન્નિવૃત્ત્યા તેષામ્ અપિ નિવૃત્તિર્ લક્ષ્યત ઇતિ. નનુ યુક્તં વિરોધિનોઃ સહાસમ્ભવાત્ સ્નાનેનાસ્નાનનિવૃત્તિર્ લક્ષ્યત ઇતિ. ગુરુકુલવાસાદિધર્મનિવૃત્તૌ (?કૃ।કુ)તો હેતુઃ. યચ્ ચાસ્નાનાદિનિયમસહચરિતો ગુરુકુલવાસાદિસ્ તન્નિવૃત્ત્યા નિવર્ત્યત ઇત્ય્ ઉક્તં તદ્ અયુક્તમ્. પ્રમાણાન્તરગોચરે હિ વિષયે તદ્ યુક્તમ્. યથા લોકે ભોજનકાલે કેવલસ્થલપરિમાર્જનોપદેશે સ્થલા(દી)નિ પરિમૃજ્યન્તામ્ ઇતિ ભવતિ તત્સહચરિતનિખિલભોજનોપકરણશઙ્ખશુક્તિકાદિપરિમાર્જનોપદેશઃ. શ્રુતિસ્મૃત્યોસ્ તુ યાવદુપાત્તમાત્રવિષયત્વાત્ સહચરિતાદિગ્રહણમ્ અન્યાય્યમ્. ઉચ્યતે -- સ્યાદ્ એવં યદિ શ્રુતિમૂલેયમ્ અધીત્ય સ્નાયાદ્ ઇતિ સ્મૃતિઃ{1,48}સ્યાત્. ઇયં તુ ન્યાયમૂલા. ન્યાયશ્ ચ સકલબ્રહ્મચારિધર્મનિવૃત્તૌ સમાનઃ. કઃ પુનર્ અસૌ. શ્રૂયતામ્. બ્રહ્મચારિધર્મા હિ ગુરુકુલવાસાદયો ઽધ્યયનાઙ્ગમ્ અધ્યયનસમાપ્તૌ સમાપ્યન્તે ઇષ્ટિસમાપ્તાવ્ ઇવ વ્રતમ્ ઇતિ ન્યાયઃ. અતો ઽસ્નાનનિયમનિવૃત્તિમૂલેન સકલાગ્નીન્ધનાદિબ્રહ્મચારિધર્મપર્યવસાનલક્ષણા યુક્તેતિ. ઇદં તુ કિન્ તુ લક્ષણયેત્યાદિભાષ્યેણોક્તમ્ ઇતિ વેદિતવ્યમ્

__________નોતેસ્__________
[149] તિ. બ્ર (ક)
પ્રકરણાર્થમ્ ઇદાનીમ્ ઉપસંહરતિ -- તસ્માદ્ ઇતિ. અયમ્ અર્થઃ -- યદ્ અધ્યયનશબ્દો ઽધિગમાર્થ ઇતિ વ્યાખ્યાતં, યચ્ ચ સ્નાયાદિત્યસ્નાનાદિનિયમનિવૃત્તિલક્ષણાર્થઃ સ્નાનશબ્દ ઇતિ, તથા અથાતો ધર્મજિજ્ઞાસેતિ[150]ધર્મજિજ્ઞાસાક્રમવચનો ઽથશબ્દો ઽધ્યયનાનન્તરોપનિપાતિસ્માર્તસ્નાનાભાવલક્ષણાર્થ ઇતિ યદ્ ઉક્તં તત્ર[151]ચ સર્વત્ર દૃષ્ટાર્થત્વં હેતુર્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[150] તિ જિ
[151] ત્ર સ
અત્ર ચોદયતિ -- સ્નાત્વેતી ત્યન્તેન. એવં હ્ય્ ઉક્તં દૌર્બલ્યં વેદબાધનાદ્ ઇતિ. એવં ચ વેદબાધો ભવતિ યદિ વેદાર્થઃ
સર્વથૈવોપેક્ષ્યેત. યદિ તુ સ્મૃત્યનુરોધેનાધ્યયનાનન્તરં સ્નાત્વા સન્દિગ્ધં પ્રયોજનવન્તં વેદાર્થં બુધ્યમાનો જિજ્ઞાસતે, તતો ન કશ્ચિદ્ વેદવિરોધો દૃશ્યત ઇત્ય્ અવિરોધિતા સ્નાનસ્યેતિ. એવંવા[152]દિન ઉત્તરમ્ આહ -- એવમ્ ઇતિ સ્નાનબાધનમ્ અન્તેન. અયમ્ અર્થઃ -- ભવેદ્ અપિ સ્મૃત્યનુરોધેનાનન્તરં સ્નાનં યદિ તાવન્માત્રમ્ એવ સ્મૃતં સ્યાત્. ઇહ ચ[153]સ્નાનાદ્ ઉત્તરકાલમ્ અપિ નાનાવિધાનિ નિત્યાનિ નૈમિત્તિકાનિ ચ કર્માણિ સ્મર્યન્તે. તદ્ યદિ તાન્ય્ અપ્ય્ અનુરુધ્યન્તે, તતો ઽત્યન્તાય વેદબાધઃ. ન ચ તાન્ય્ અપ્ય્ અવિચારિતવેદાર્થો યથાવદ્ અનુષ્ઠાતુમ્ ઈષ્ટે. ન ચાવિદુષો ઽધિકારો ઽસ્તિ. વક્ષ્યતિ હિ -- ન ચાવિદ્વાન્ વિહિતો ઽસ્તીતિ. તદવશ્યમ્ અનુરુધ્યાપિ સ્મૃતિં કિયત્ય્ અપ્ય્ અધ્વનિ ગત્વા પુનસ્ તદ્બાધો વક્તવ્યઃ. તદ્ વરમ્ અધીતવેદત્વેન વિચારયોગ્યત્વાન્માણવકસ્યાધ્યયનાનન્તરમ્[154]આગતે કાલે{1,49} પ્રથમોપનિપાતિનો વિરોધિનઃ સ્નાનસ્યૈવ બાધનમ્. અતો ઽનધીતવેદત્વેન યાવન્નિત્યનૈમિત્તિકકર્મણો ઽનુષ્ઠાનાયોગ્યઃ, તાવદ્ અકુર્વન્ન્ અપિ તાનિ ન પ્રત્યવૈતિ. અધીતવેદતયા યોગ્યો ઽકુર્વન્ પ્રત્યવેયાત્. ન ચાવિદ્વાન્ કર્તું શક્નોતિ. ન ચાવિચારયન્ જાનાતીત્યધ્યયનાનન્તરમ્[155]એવ ધર્મજિજ્ઞાસા યુક્તેતિ. ઇદં ચોત્તરવિ[156]ભવાદ્ ઉક્તમ્. પરમાર્થતસ્ ત્વ્ અધ્યયનવિધ્યર્થસમ્પાદનાય પ્રવૃત્તો ન પ્રાઙ્ મીમાંસાશ્રવણાદ્ વિરન્તુમ્ અર્હતીત્યધ્યયનવિધિબલપ્રભાવિત એવાયમ્ અર્થઃ. ન હિ પ્રધાનમ્ અનઙ્ગમ્ અનુષ્ઠિતં પર્યવસ્યતિ. વક્ષ્યતિ હિ સાઙ્ગં પ્રધાનમ્ ઐકશબ્દ્યાદ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[152] વદતઃ
[153] તુ (ખ)
[154] મ્ ઉપગ (ક)
[155] રં કર્મ
[156] વૈ (ખ)
એવં સ્મૃતિબાધમ્ ઉપપાદ્યાત્રૈવાધિકરણમ્[157]ઉદાહરતિ -- સો ઽયમ્ ઇતિ. ઇતિરિવાર્થે. પાઠક્રમસ્યેવ શ્રુતિક્રમસ્યાયથમર્થાદ્ બાધો ઽવગમ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ. ઉક્તં હિ ક્રમકોપાધિકરણે ક્રમકોપો ઽર્થશબ્દાભ્યામ્ -- (5.4.1) ઇતિ. અત્ર હિ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ યવાગૂં પચતીત્ય્ ઉદાહૃત્ય વિચારયિષ્યતે -- કિં હુત્વા પક્તવ્યમ્, ઉત પક્ત્વા હોતવ્યમ્ ઇતિ. અત્ર[158]પાઠપ્રામા[159]ણ્યાદ્ હુત્વા પક્તવ્યમ્ ઇતિ પૂર્વપક્ષિત ઉક્તં પાઠક્રમસ્યાર્થક્રમાત્ કોપો બાધઃ. અર્થવશેન હ્ય્ અત્ર પાઠક્રમો ઽતિક્રમિતવ્યઃ. યથાપાઠક્રમાનુષ્ઠાને હ્ય્ અર્થો ન સંવર્તેત. હોમાર્થો હિ પાકઃ. સ હોમાદ્ ઉત્તરમ્[160]અનુષ્ઠિતો ઽનર્થકઃ સ્યાત્. હોમશ્ ચ હવનીયાદૃતે ન સિધ્યેત્. તસ્માદ્ આદૌ શ્રપણં તતો હોમ ઇતિ. તદ્વદ્ ઇહાપિ યદ્ય્ અપ્ય્ અધ્યયનાનન્તર્યરૂપક્ત્વાશ્રુત્યા સ્નાનસ્ય ક્રમો ઽવગતઃ, તથાપ્ય્ અધ્યયનદૃષ્ટાર્થતાસામર્થ્યેન બાધિતવ્ય ઇતિ. તત્પરિગ્રહે ઽધ્યયનવિધ્યર્થ એવ બાધિતઃ સ્યાત્. શ્રુતિક્રમો ઽપ્ય્ અર્થાનુસારેણ[161]બાધ્યત એવ, અર્થાર્થત્વાત્ સર્વસ્યેતિ ક્રમકોપાધિકરણે ટીકાકારેણોક્તમ્ ઇતિ.{1,50}અધિકરણાન્તરમત્રૈવોદાહરતિ[162]- ગુણપ્રધાનયોર્ ઇતિ. વક્ષ્યતિ -- અઙ્ગગુણવિરોધે ચ તાદર્થ્યાત્ (12.2.25) ઇતિ. અત્ર ચ પ્રધાનભૂતસુત્યાકાલાનુરોધેનાઙ્ગભૂતદીક્ષણીયાકાલબાધો વક્ષ્યતે, પ્રધાનાર્થત્વાદ્ અઙ્ગાનામ્. પ્રધાનવિરોધે સત્યાનર્થક્યાત્. એવમ્ ઇહાપ્ય્ અધ્યયનસ્નાનયોઃ ક્રમમધીત્યસ્નાયાદ્ ઇતિ સ્મૃતિર્ ઉપદિશતિ. ક્રમશ્ ચ ક્રમવતામ્ અઙ્ગમ્ ઇત્ય્[163]અવિવાદં સર્વવાદિનામ્.[164]તદ્ યદ્ય્ એષ ક્રમો ઽનુરુધ્યેત, તતઃ પ્રધાનભૂતં દૃષ્ટાર્થમ્ અધ્યયનમ્ એવ બાધિતં ભવેત્. ન ચ ગુણાનુરોધેન પ્રધાનબાધો યુક્ત ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[157] ણાર્થમ્ ઉ
[158] ત
[159] ધાન્યાદ્
[160] રકાલમ્ અ
[161] રોધેન બાધિતવ્ય એ (ક)
[162] રિષ્યતિ (ક)
[163] તિ સ
[164] નામ્ અવિવાદસિદ્ધમ્
એવં તાવત્ સ્મૃતેર્ અત્યન્તબાધો ભણિતઃ. ઇદાનીં[165]વિરોધાનુસારિત્વાદ્ બાધ્યબાધકભાવસ્ય યાવન્માત્રમ્ એવ વિરુધ્યતે તદ્ બાધિતવ્યમ્. ગુરુકુલ[166]વાસપરિત્યાગમાત્રં ચ ધર્મજિજ્ઞાસાપરિપન્થિ, તદાયત્તત્વાત્[167]તસ્યાઃ, ન મધુમાંસાદિસેવેતિ ન[168]તે બાધિતવ્યા ઇત્ય્ આહ -- સ્નાને તિ

__________નોતેસ્__________
[165] નીં તુ વિ
[166] લપ
[167] ત્વાદ્ ધર્મજ્ઞાનસ્ય ન
[168] ન બા
તસ્માત્ સ્મૃત્યેકદેશબાધો ઽયં ન સમસ્તસ્મૃતેર્[169]બાધ ઇત્ય્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[169] તિ
નન્વ્ એવં પરિત્યક્તાગ્નીન્ધનાદિબ્રહ્મચારિધર્મઃ સ્નાતકો જાત ઇતિ સ્નાતકો નિત્યં શુચિઃ સુગન્ધિઃ સ્નાનશીલઃ ઇતિ વિધિપ્રાપ્તં મધ્વાદિસેવનવદ્ ધર્મજિજ્ઞાસાયામ્ અવિરોધિ યત્ સ્નાનં તદ્ અપિ ક્રિયતામ્[170]અત આહ -- ગુરુગેહે તિ. સકલબ્રહ્મચારિધર્મનિવૃત્તૌ હિ સ્નાતકશબ્દઃ પ્રયુક્તઃ, નાગ્નીન્ધનાદિકતિપયધર્મનિવૃત્તૌ. અતો યાવદ્ ગુરુગેહ[171]નિવૃત્તિર્ મધ્વાદિસેવાસમુદાયસ્યાંશો ન સમાપ્યતે, તાવત્ સ્નાતક એવ ન ભવતીતિ ન સ્નાનમ્{1,51} અસ્નાનાદિનિયમનિવૃત્તિઃ પર્યવસ્યતિ. સ્નાનં ન પ્રાપ્નોતીત્યર્થઃ. સકલબ્રહ્મચારિધર્મનિવૃત્તિવાચી સ્નાતકશબ્દ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[170] મ્ ઇત્ય્ આહ
[171] હાદ્ વિનિ (ખ)
વ્યાખ્યાય તદ્ એવ પ્રયોગાનુસારેણાહ -- ગુરુગેહાદ્ ઇતિ. યાવદ્ ધિ ગુરુગેહાન્ ન નિવર્તતે ન નિષ્ક્રામતિ, તાવત્ સ્નાતકો ન કથ્યતે. અતો ન સ્નાતકધર્મં લભત ઇતિ. યદ્ય્ એવં તર્હિ મા સ્નાતુ, દારપરિગ્રહં કિન્ તુ ન કરોતિ. ઉપાત્તદારો ઽપિ[172]ગુરૌ નિવસન્ ધર્મં જિજ્ઞાસત એવ,[173]અત આહ -- તદ્ ઇતિ. ગુરુગેહાન્નિષ્ક્રાન્તસ્ય કૃતમન્ત્રાદ્યુપેતસ્નાનસ્ય તત્ર સ્નાનાત્ પરો દારસઙ્ગ્રહો વિહિતઃ સ્નાતકઃ સદૃશીં ભાર્યાં વિન્દેત ઇતિ. તત્ કથમ્ અકૃતસ્નાનસ્ય ભવેદ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[172] હિ
[173] વેત્ય્ અત
અત્ર ભાષ્યં વેદમ્ અધીત્ય સ્નાયાદ્ ગુરુકુલાન્ મા સમાવર્તિષ્ટેતિ. તદસઙ્ગતાર્થમ્ ઇવ લક્ષ્યતે. કથં હિ વેદમ્ અધીત્ય સ્નાયાદ્ ગુરુકુલાન્ મા સમાવર્તિષ્ટેતિ. તદ્ વિચ્છિદ્ય યોજયતિ -- વ્યાખ્યાયે તિ. પૂર્વં હિ ન ચેદં સ્નાનમ્ અદૃષ્ટાર્થમ્ ઇત્યાદિના ભાષ્યેણ સ્મૃતિવાક્યં વ્યાખ્યાય પુનસ્ તદ્ એવ કીર્તિતમ્ અસ્યાઃ સ્મૃતેર્ અયમ્ અર્થ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ

નન્વ્ આનન્તર્યાદ્ ગુરુકુલાન્ મા સમાવર્તિષ્ટેત્યનેનૈકગ્રન્થો ઽવગમ્યતે. કિં તત્પરિત્યાગે કારણમ્[174]અત આહ -- સમાવર્તિષ્ટે તિ. ન હ્ય્ આનન્તર્યમ્ એવ સમ્બન્ધે કારણમ્. અપિ તર્હિ, યોગ્યતાપિ. ઇહ ચ વિરોધાદ્ આનન્તર્યે ઽપ્ય્ અસમ્બન્ધ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[174] મ્ ઇત્ય્ અત
અથાપનીતં કથં વ્યાખ્યેયમ્ અત આહ -- અથશબ્દેને તિ. પૂર્વં હિ ગુરુકુલવાસાવસાનબાધનાર્થો ઽથશબ્દ ઇતિ વ્યાખ્યાતં ગુરુકુલાન્ મા{1,52} સમાવર્તિષ્ટ કથં વેદવાક્યાનિ વિચારયેદ્ ઇત્યાદિના ભાષ્યેણ. ન ચ તત્ર હેતુર્ ઉક્ત ઇતિ સ્મૃતિદૃષ્ટાર્થતાપ્રસઙ્ગેન મનસિ વિપરિવર્તમાનો ઽભિહિતઃ. અથશબ્દો હ્ય્ આનન્તર્યપરત્વે ઽદૃષ્ટાર્થઃ સ્યાદ્ ઇતિ તત્પરિહારાય ગુરુકુલાન્ મા સમાવર્તિષ્ટેત્ય્ એવંઅપરો વ્યાખ્યા[175]યત ઇતિ. યદ્ વા ગુરુકુલવાસનિવૃત્તિમાત્રં બાધ્યતે ન કૃત્સ્નસ્મૃત્યર્થ ઇતિ, તત્રાયં હેતુર્ ઇત્ય્ આહ -- તન્માત્રસ્યે તિ

__________નોતેસ્__________
[175] ખ્યાત (ખ)
એતદ્ એવ વિવૃણોતિ -- સ્મૃતિપ્રાપ્તમ્ ઇતિ. ઇદાનીમ્ અધીતે વેદે ઽધીત્ય સ્નાયાદ્ ઇતિ સ્મૃતિપ્રાપ્તં મધ્વાદિસેવનં પ્રતિષેધયન્ સૂત્રકારો ઽદૃષ્ટાર્થોપદેશી સ્યાત્ તેષાં ધર્મજિજ્ઞાસાયામ્ અવિરોધાત્. ન ચ તદ્ યુક્તમ્ ઇતિ

યસ્ તુ સ્મૃતેર્ અવિરોધં વદન્ન્ એવમ્ આહ -- સ્મૃતિવશાદ્ અનન્તરં સ્નાત્વા ગુરુગેહં પ્રવિશ્ય ધર્મો વિચારયિષ્યતે તન્ ન કશ્ચિદ્ વિરોધઃ સ્યાદ્ ઇતિ, તં પ્રત્યાહ -- નિવૃત્યે તિ. નિર્ગત્ય હિ પુનઃ પ્રવેશો ઽદૃષ્ટાર્થઃ સ્યાદ્ ઇતિ. પૂર્વં ચેદમ્ ઉદ્ભાષ્યમ્ એવ પરિચોદ્યાન્યથા પરિહૃતમ્. ઇદાનીં ભાષ્યા[176]નુસારેણાદૃષ્ટાર્થતયા પરિહ્રિયતે ઇત્ય્ અપૌનરુક્ત્યમ્

__________નોતેસ્__________
[176] ષ્યકારાનુ (ક)
નનુ કથં પ્રવેશો ઽદૃષ્ટાર્થઃ સ્યાત્, તસ્ય હિ વિચારો દૃષ્ટમ્ એવ પ્રયોજનમ્ અત આહ -- નિર્ગમ ઇતિ. કૃતાર્થસ્ય નિર્ગમો નિસ્સરણં દૃષ્ટાર્થં સ્યાત્. ઇતરથાદૃષ્ટાર્થમ્. અતો નિર્ગત્યપ્રવેશો ઽદૃષ્ટાર્થ ઇતિ વદતા નિવૃત્તેર્ અદૃષ્ટાર્થત્વમ્ ઉક્તં ભવતિ

અતશ્ શબ્દમ્ ઇદાનીમ્ અનુસન્ધત્તે -- અથે તિ. યદૈવાથશબ્દેન દૃષ્ટાર્થમ્{1,53}આનન્તર્યમ્ ઉપદિષ્ટં, તદૈવ ક્રિયામાત્રાનન્તર્યસ્યાદૃષ્ટાર્થત્વાદ્ વેદગ્રહણં વેદાર્થનિર્ણયે હેતુર્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્[177]એવેતિ કિમ્ અતશ્ શબ્દેનેતિ

__________નોતેસ્__________
[177] ક્તં ભવતીતિ કિ
પરિહરતિ -- યોગ્યત્વમ્ ઇતિ. આનન્તર્યોપદેશાદ્ વેદાધ્યયનેન ધર્મજ્ઞાને યોગ્યો ભવતીતિ જ્ઞાયતે, ન તુ તદ્ધેતુકૈવ[178]ધર્મજિજ્ઞાસેતિ

__________નોતેસ્__________
[178] કા ધ
અતશ્ ચૈવંવિધઃ પુરુષો ધર્મજ્ઞાને[179]યોગ્ય ઇત્ય્ એતાવદ્ એવાથશબ્દેનોક્તં સ્યાત્, ન હેતુવિશેષ ઇત્ય્ આહ -- લક્ષણમ્ ઇતિ. ન ચ હેત્વન્તરાભાવાત્ પારિશેષ્યસિદ્ધમ્ અધ્યયનં શક્યં વક્તુમ્ ઇત્ય્ આહ -- જિજ્ઞાસાયા ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[179] નયોગ્યો ભવતિ ઇ
ધર્મફલાર્થિત્વાચાર્યકયશઃપ્રભૃતિ જિજ્ઞાસાયા હેતુત્વેન સમ્ભવતિ. તદ્ધેતુત્વે ચ ધર્મજિજ્ઞાસાયાઃ શૂદ્રાધિકારો દોષ ઇતિ પરિહારાન્તરમ્ આહ -- અતશ્ શબ્દ ઇતિ. અથશબ્દો હ્ય્ આનન્તર્યમ્ ઉપદિશન્ યદ્ વેદાધ્યયનાનન્તર્યમ્ ઉપદિશતીત્યુક્તં, તદ્ વક્ષ્યમાણાતશ્ શબ્દપ્રતિપાદ્યહેતુત્વબલેન. ઇતરથા ત્વ્ અર્થાન્તરવચનો ઽયમ્ અથશબ્દઃ સમ્ભાવ્યેતેતિ

અન્યથા પૌનરુક્ત્યમ્ આહ -- સ્નાનબાધસ્યે તિ. યદ્ય્ અપ્ય્ અથશબ્દેન વેદાધ્યયનં ધર્મજિજ્ઞાસાયા હેતુર્ ઇતિ પ્રતિપાદિતં, તથાપિ હેત્વન્તરવચનત્વાદ્ અતશ્શબ્દો ન પુનરુક્તઃ. સ્નાનબાધસ્ય હેતુત્વમ્ અતશ્શબ્દો વદતિ.[180]સ્નાનબાધહેતુમ્ આવિષ્કરોતિ -- યોગ્યસ્યે તિ. અધીતવેદો હિ{1,54} નિત્યનૈમિત્તિકાનુષ્ઠાનયોગ્યો[181]જાતો યદ્ય્[182]અવિદ્વત્તયા નાનુતિષ્ઠેત્, પ્રત્યવેયાત્. અતો ઽધીતવેદત્વાન્ નાવસ્થાતું લભ્યતે ઝટિતિ વિદ્વત્તાયાં યતિતવ્યમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[180] દતીતિ (ખ)
[181] ગ્યો ભવતિ ય (ક)
[182] દ્ય્ અસાવ્ અવિ
અત્ર ભાષ્યં ધર્મં જિજ્ઞાસિતુમ્ ઇચ્છેદ્ ઇતિ. તત્ર સન્ધાતુલિઙ્તુમુનામ્ ઇચ્છાર્થત્વાત્ પૌનરુક્ત્યમ્ આશઙ્ક્ય વિષયભેદાત્ પરિહરતિ -- સન્વાચ્યે તિ. સન્વાચ્યા તાવદિચ્છા આન્તરં સમાનપદોપાત્તં જ્ઞાનમ્ એવ કર્મ વ્યા[183]પ્નોતિ. તત્કર્મિકેતિ યાવત્. તાવતા ચ ભાગેન સૈવ ગમ્યતે, ન લિઙાદેર્ અર્થો વિધ્યાદિઃ.[184]ઇષિસ્ તુ યદ્ય્ અપીચ્છાવચનઃ, તથાપી[185]ચ્છાન્તરવચનત્વાદ્ અપુનરુક્તઃ. તથા હિ -[186]સન્વા[187]ચ્યેચ્છાયા બાહ્યઃ પદાન્તરોપાત્તો વા ધર્મઃ કર્મ, જ્ઞાનેચ્છા વા, ધર્મજ્ઞાનેચ્છાદ્વયં વા. કર્મ[188]ભેદપ્રકટનમ્ ઇચ્છાભેદસ્ફુટીકરણાર્થમ્. લિઙ્તુમુનોસ્ તુ વિધિસમાનકર્તૃકત્વવચનત્વાત્ સ્પષ્ટો વિષયભેદ ઇત્ય્ અપુનરુક્તતેતિ. કિં પુનર્ અત્રાસૂત્રિતદ્વિતીયેચ્છોપાદાને ભાષ્યકારસ્ય પ્રયોજનં, ધર્મં જિજ્ઞાસેતેત્ય્ એવં હિ વચનીયમ્ અત આહ -- સૂત્રિતેચ્છે તિ. એવં હિ મન્યતે -- યથા શિષ્યો બાલઃ પ્રેષણાયામ્ અયોગ્યત્વાદ્ ધર્મજ્ઞાને પ્રવર્તયિતું સૂત્રકારેણાધ્યેષિતો ધર્મજિજ્ઞાસેતિ વદતા, તથા તદ્ગતિમ્ અનુવિદધાનેન ભાષ્યકારેણ સૂત્રિતેચ્છા કથં નિર્વર્ત્યેતેતિ દ્વિતીયેચ્છા અસૂત્રિતોક્તા. અત ઇચ્છોપદેશેનાપિ કર્તવ્યતોપદિષ્ટા ભવેત્, તત્પૂર્વભાવિત્વાદ્ ઇચ્છાયાઃ. ન ચેચ્છા નેષ્યતે. બુભુક્ષાવત્. તથા હિ એકો બુભુક્ષમાણો ભુઙ્ક્તે. અન્યસ્ તુ મન્દાનલત્વાદ્ અબુભુક્ષુસ્ તામ્ અપિ કામયત એવેતિ ॥ 115-117 ॥
__________નોતેસ્__________
[183] પ્રા
[184] દિર્ ઇતિ
[185] વિષયભેદાદ્ અપિ (ખ)
[186] તદ્વાપ્યે
[187] ત્તો ધર્મો જ્ઞા
[188] ર્મ. ઇચ્છાકભમ[?] (ક)
{1,55} તત્ર ધર્મજિજ્ઞાસાસમાસપદં વિગૃહ્ણતા ભાષ્યકારેણ ધર્માય જિજ્ઞાસા ધર્મજિજ્ઞાસા. સા હિ તસ્ય જ્ઞાતુમ્ ઇચ્છેત્ય્ ઉક્તમ્. તદાક્ષિપતિ -- પ્રકૃત્યે તિ. યત્ર હિ તાદર્થ્યે ચતુર્થીસમાસો ભવતિ, તત્ર પ્રકૃત્યા વિકૃતિઃ સમસ્યમાના દૃષ્ટા. યથા યૂપાય[189]દારુ યૂપદાર્વ્ ઇતિ. અપ્રકૃતિવિકારયોસ્ તુ ન સમાસઃ યથા રન્ધનાય સ્થાલી, અવહનનાયોલૂખલમ્ ઇતિ. તથા[190]પ્રકૃતિવિકૃતિગ્રહણં કર્તવ્યમ્ ઇતિ[191]તાદર્થ્યસમાસે વાર્ત્તિકકારેણોક્તમ્. ન ચ સામર્થ્યપ્રદર્શનાર્થં તત્. અતો ઽપ્રકૃતિવિકારયોર્ અપિ યત્ર સામર્થ્યં તત્ર સમાસો ભવત્ય્ એવ. અતો ધર્મજિજ્ઞાસાપદે ઽપિ સામર્થ્યસ્ય વિદ્યમાનત્વાદ્ યુક્તસ્ તાદર્થ્યસમાસ ઇતિ વચનીયમ્. સામર્થ્યસ્યૈવ પ્રકૃતિવિકારભાવમ્ અન્તરેણાનુપપત્તેઃ. વિગ્રહવાક્યાર્થાભિધાનશક્તિર્ હિ સામર્થ્યમ્. ન ચ યથા રન્ધનાય સ્થાલીતિ શ્રૂયમાણા ચતુર્થી બાહ્યનિમિત્ત[192]ભૂતાયા અરન્ધનપ્રકૃતેર્ અપિ સ્થાલ્યાસ્ તાદર્થ્યમ્ અભિદ્યોતયતિ તથા[193]રન્ધનસ્થાલીતિ સમાસઃ, મન્દત્વાત્ તાદર્થ્યસ્ય. પ્રકૃતેર્ એવ તુ દાર્વાદેર્ યૂપાદિવિકૃતિભાવાપત્તેર્ વ્યક્તં તાદર્થ્યમ્ ઇતિ યૂપાય દાર્વ્ ઇતિ વિગૃહ્ય કથિતં યૂપદારુસમાસાદ્ અપિ સુજ્ઞાનમ્. અત એવ સમાસવિધૌ તાદર્થ્યગ્રહણં પ્રકૃતિવિકૃતિગોચરં વ્યાખ્યાતં તત્રૈવ તાદર્થ્યસ્ય સ્પ[194]ષ્ટત્વાત્. આહ ચ --
__________નોતેસ્__________
[189] પદાર્વાદાવ્ ઇતિ
[190] થા તાદર્થ્યસમાસે પ્ર
[191] તિ વા
[192] ત્તાયા (ખ)
[193] રન્ધનાયસ્થા (ક)
[194] સ્ફુટત્વા
બાહ્યસ્ય હિ[195]નિમિત્તસ્ય તાદર્થ્યં નૈવ તાદૃશમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[195] ચ (ખ)
યાદૃશં પ્રકૃતેઃ સ્પષ્ટં વિકારં પ્રતિ દૃશ્યતે ॥
ઇતિ. તથા ચ નાપ્રકૃતિવિકૃત્યોસ્ તાદર્થ્યસમાસો દૃષ્ટચરઃ. અશ્વધાસાદિષુ ષષ્ઠીસમાસાશ્રયણાત્. વૈયાકરણાખ્યાયાં તુ સત્ય્ અપિ સમાસે ઽલુગ્વિધાનાદ્ વિભક્તિઃ શ્રૂયતે ઇતિ યુક્તમ્ એવ વૃત્તિવિગ્રહયોર્ ઐક્યાર્થ્યમ્ અસત્ય્ અપિ પ્રકૃતિવિકૃતિભાવે. ધર્મજિજ્ઞાસાપદસમાસસ્ તુ વિવાદાસ્પદીભૂત એવ. તસ્માદ્ અસમાસો ઽયમ્

{1,56} એવમ્ આક્ષિપ્ય સમાદધાતિ -- સા હી તિ. નાયં ચતુર્થીસમાસઃ. કિન્ તુ અશ્વધાસાદિવત્ ષષ્ઠીસમાસ એવાયમ્. તથા હિ સા હિ તસ્ય જ્ઞાતુમ્ ઇચ્છેતિ ષષ્ઠ્યન્તેન તદા વિગૃહ્ણાતીતિ. નનુ ધર્માય જિજ્ઞાસેતિ વિગ્રહવચનં તત્ કથં વ્યાખ્યેયમ્ અત આહ - ધર્માયે તિ. નેદં વિગ્રહવચનં, કિન્ તુ ષષ્ઠ્યર્થવિશેષપ્રદર્શનમ્ ઇતિ

અથ ચોદયતિ -- પ્રાપ્નોતી તિ. તાદર્થ્યરૂપાર્થવિવક્ષાયાં હિ ચતુર્થ્ય્ એવ પ્રાપ્નોતિ. સમ્બન્ધસામાન્યવિવક્ષાયાં તુ તાદર્થ્યવચનં કથમ્ ઇતિ

પરિહરતિ -- સમ્બન્ધમાત્રે તિ. સૂત્રકારેણ હિ સમ્બન્ધસામાન્યવિવક્ષાયા ધર્મજિજ્ઞાસેતિ ષષ્ઠીસમાસઃ પ્રયુક્તઃ. નિર્વિશેષસામાન્યાનુપપત્તેસ્ તુ વિશેષાકાઙ્ક્ષાયાં ભાષ્યકારેણૈવ તસ્ય સામાન્યસ્ય તાદર્થ્યરૂપવિશેષનિષ્ઠતા વર્ણ્યતે, તેનાયમ્ અપિ ન દોષ ઇતિ

અત્રાપરં ધર્મજિજ્ઞાસાસ્વરૂપપ્રદર્શનાર્થં કાન્યસ્ય સાધનાનિ કાનિ સાધનાભાસાનીતિ ભાષ્યમ્. તત્ર સાધનાભાસપદં વ્યાચષ્ટે -- સાધનાભાસતે તિ. પૂર્વપક્ષસ્યાર્થો ધર્મસ્ય સાધનાભાસમ્ ઇતિ. કથં પુનઃ પૂર્વપક્ષસ્યાર્થઃ સાધનાભાસઃ, અત આહ -- અન્યસાધનમ્ ઇતિ. અન્યસ્ય હિ સાધનમ્ અન્યસ્ય સાધનવદવભાસમાનં સાધનાભાસં ભવતીતિ

એતદ્ એવાભિવ્યનક્તિ -- ક્રત્વર્થમ્ ઇતિ. ક્રત્વર્થં હિ પર્ણમય્યાદિ{1,57}પુરુષાર્થસ્યાપાપશ્લોકશ્રવણાદેર્ ઉચ્યમાનં સાધનાભાસં ભવતિ. પુરુષાર્થં ચ ગોદોહનાદિ ક્રતોર્ ઉચ્યમાનં તદાભાસં ભવતીતિ. અત્ર ભાષ્યકારેણ કો ધર્મઃ કથંલક્ષણઃ ઇતિ ચોદનાસૂત્રેણ વ્યાખ્યાતમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા કાન્યસ્ય સાધનાનીત્યાદિ શેષલક્ષણેન વ્યાખ્યાતમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. તદ્ અયુક્તમ્ ઇવ દૃશ્યતે, શેષલક્ષણશબ્દો હિ તૃતીયાધ્યાયે પ્રસિદ્ધઃ. ન ચ તત્ર સાધનાદિ સર્વં વ્યાખ્યાયતે, અતઃ કથમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- શેષલક્ષણે તિ. નાયં તૃતીયાધ્યાયવિવક્ષયા શેષલક્ષણશબ્દઃ પ્રયુક્તઃ, કિન્ તુ પરિશિષ્ટસકલશાસ્ત્રવિવક્ષયા. અત એવૈકવચનમ્ ઇતિ

અત્ર ભાષ્યકારેણ શાસ્ત્રારમ્ભમ્ આક્ષિપતોક્તમ્ -- ધર્મઃ પ્રસિદ્ધો ઽપ્રસિદ્ધો વા સ્યાત્. યદિ પ્રસિદ્ધઃ, ન જિજ્ઞાસ્યઃ. અથાપ્રસિદ્ધઃ, નતરામ્ ઇતિ. તત્રાભાવવચનત્વાન્નઞઃ કો ઽયમ્ આતિશાયનિકઃ પ્રત્યયઃ. ન હિ નિષેધસ્ય સ્વગતો વિશેષઃ કશ્ચિદ્ અસ્તીત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- પ્રસિદ્ધ ઇતિ. સત્યમ્. નાભાવસ્ય સ્વગતો વિશેષઃ, તથાપિ નિષેધ્યતન્ત્રત્વાદ્ નિષેધસ્ય તદતિશયાત્ સો ઽપ્ય્ અતિશેતે ઇતિ. તદ્ ઇહ પ્રસિદ્ધે જ્ઞાનેચ્છામાત્રસ્યૈવાભાવઃ, ન જ્ઞાનસ્ય અપ્રસિદ્ધે તુ ન જ્ઞાનં ન ચેચ્છેતિ દ્વયનિષેધાદ્ અતિશયો યુક્તઃ. અશક્યત્વાન્ નેષ્યતે ન જ્ઞાયતે ચેત્યર્થ ઇતિ

અત્ર પરિહારભાષ્યં ધર્મં પ્રતિ વિપ્રતિપન્ના બહુવિદઃ. સ હિ નિઃશ્રેયસેન પુરુષં સંયુનક્તીતિ, તદ્ વ્યાચષ્ટે -- જિજ્ઞાસ્ય ઇતિ. સન્દિગ્ધસ્ય હિ પ્રયોજનવતો નિર્ણયાય મતિમન્તો યતન્તે. તથા ચ ધર્મઃ. તસ્માદ્ અયમ્ અપિ જિજ્ઞાસ્યત ઇતિ

કીદૃશઃ પુનર્ધર્મે સંશયઃ કિન્નિમિત્તો વા, અત આહ -- સ્વરૂપાદિષ્વ્ ઇતિ. પૂર્વં તાવદ્ ધર્મસ્ય સ્વરૂપાદિષુ મધ્યે પ્રમાણસ્વરૂપાભ્યાં દ્વેધા{1,58} વિપ્રતિપદ્યતે. વિપ્રતિપત્તિઃ ક્રિયતે ઇતિ ભાવે[196]પ્રત્યયઃ. વાદિવિપ્રતિપત્તિશ્ ચ સંશયે નિમિત્તમ્ ઇતિ નૈયાયિકાઃ. તસ્માદ્ એષ સંશયો ભવતિ કિં ખલુ ધર્મે પ્રમાણં, કિંસ્વિદ્ યોગિપ્રત્યક્ષમ્ ઉત ચોદનેતિ. પ્રમાણસંશયાદ્ એવ તુ સ્વરૂપસંશયઃ, કિં યાગાદિર્ ધર્મ[197]ઉત ચૈત્યવન્દનાદીતિ. તદ્ અત્રાદ્યસ્યાધ્યાયસ્ય પ્રથમપાદે નિર્ણયઃ કાર્ય ઇત્ય્ આહ -- પાદેને તિ. અત્ર હિ સમ્ભાવિતેતરપ્રમાણનિષેધેન સમ્ભાવિતાપ્રામાણ્યનિષે[198]ધેન ચ પ્રામાણ્યમ્ ઉપપાદયિષ્યતે. તદુપપાદનાચ્ ચ સ્વરૂપોપપાદનમ્ અપિ કૃતં ભવતિ. ત્રિપાદ્યાં તુ કથંલક્ષણ ઇત્ય્ અમુના પ્રતિજ્ઞાતઃ પ્રમાણપ્રકારો નિરૂપ્યતે. પ્રામાણ્યં ત્વ્ ઇહૈવોપપાદિતમ્. અત એવ પાદાવસાને ઇતિ પ્રમાણત્વમ્ ઇદં પ્રસિદ્ધમ્ ઇતિ વદતિ. અર્થવાદાધિકરણે ચ સિદ્ધપ્રમાણ[199]ભાવસ્ય ઇતિ, પ્રકારસ્ય તુ તદ્વતઃ પ્રમાણાદ્ અનતિભેદાત્ કૃત્સ્નો ઽધ્યાયઃ પ્રમાણલક્ષણમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[196] રૂપમ્. વા
[197] આહોસ્વિત્ ચૈ
[198] રાકરણેન
[199] ણસ્યેતિ
એવમાદ્યપાદપ્રયોજનમુક્ત્વોપરિતનતન્ત્રપ્રયોજનમ્ આહ -- સ્થિત ઇતિ દ્વયેન. અજ્ઞાનામ્ એકમાર્ગ[200]દૃશ્વનાં ચાસંશયાદ્ બહુવિદાં વાક્યાર્થનિર્ણયે સંશયાન્ ન મતિર્ ઉપજાયતે. પ્રથમં તાવદ્ વિધ્યર્થવાદમન્ત્રનામ્નામ્ અર્થે પ્રયોજને સંશયઃ સ્તુત્યાદ્યુપયોગપ્ર[201]તિપાદનેનાર્થવાદાધિકરણાદ્યૈર્ અપનેષ્યતે. પુનશ્ ચ દ્વિતીયે યજતિ દદાતિ જુહોતીત્યાદિનાં ચાર્થભેદાભાવાદ્ ભેદસંશયઃ શબ્દાન્તરાધિકરણાદિભિર્ ઇત્ય્ એષા દિક્. અતઃ સન્દિગ્ધપ્રયોજનવત્ત્વાત્[202]પરમ્ અપિ શાસ્ત્રં પ્રણેતવ્યમ્ ઇતિ