મીમાંસાશ્લોકવાર્ત્તિક · અધ્યાય 14

તત્સામાન્યાદ્ અગ્નિહોત્રાદિચોદનાસ્વપ્યનાશ્વાસ ઇતિ ભાષ્યમ્, તસ્યાભિપ્રાયમ્ આહ -- એવં સતી તિ. યદા હિ ચિત્રાદિવાક્યાદિષ્વ્ અપ્રામાણ્યં સમર્થિતં ભવતિ, તદા વેદવાક્યૈકદેશતયાગ્નિહોત્રાદિવાક્યેષ્વ્ અપિ મૃષાર્થતા શક્યતે ઽનુમાતુમ્, અતઃ કૃત્સ્નસ્યૈવ વેદસ્યાપ્રામાણ્યાન્ ન ચોદનાલક્ષણાર્થો ધર્મ ઇત્ય્ આક્ષેપઃ ॥
ઇત્ય્ ઉપાધ્યાયસુચરિતમિશ્રકૃતૌ કાશિકાટીકાયાં
ચિત્રાક્ષેપવાદઃ સમાપ્તઃ ।
018 આત્મવાદ
{3,220} અત્રાનન્તરમ્ ઔત્પત્તિકસ્ તુ શબ્દસ્યાર્થેન સમ્બન્ધસ્ તસ્ય જ્ઞાનમ્ ઇતિ ભાષ્યકારેણ સમ્બન્ધનિત્યતાદ્વારેણાક્ષેપપરિહારો ઽવતારિતઃ, સો ઽયુક્તઃ, પરોક્તાક્ષેપહેત્વનન્તરં હિ તસ્યૈવ વિરુદ્ધાસિધ્યાદિદોષોદ્ભાવનમ્ ઉચિતમ્. યત્ તુ તમ્ અદૂષયિત્વૈવાન્યદ્ ઉચ્યતે તદસઙ્ગતમ્ એવાત આહ -- સ્વપક્ષ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- યાવદ્ ધિ સમ્બન્ધૌત્પત્તિકત્વેનાનપેક્ષાલક્ષણં ચોદનાયાઃ સ્વતઃપ્રામાણ્યં ન પ્રતિપાદ્યતે તાવદ્ દૂષિતે ઽપિ સાધને ન ચોદનાલક્ષણો ધર્મ ઇતિ પ્રતિજ્ઞા સિધ્યતિ. ભૂયાંશ્ ચાનેન ક્રમેણાર્થો વક્તુમ્ અભિપ્રેતઃ શબ્દાર્થસમ્બન્ધનિરૂપણાદિઃ. અન્યથા ક્રિયમાણં તદાકાશપતિતમ્ ઇવાપદ્યેત. તચ્ ચૈતત્ શબ્દસ્વરૂપનિરૂપણાવસરે વક્ષ્યતે. ન ચેદમ્ આક્ષેપેણ ન સઙ્ગચ્છતે, દ્વેધાપિ પ્રત્યવસ્થાનદર્શનાત્. યથોક્તમ્ --
દ્વેધાપિ પ્રત્યવસ્થાનં પરહેત્વવબાધનાત્ ।
આત્મીયસાધનોક્ત્યા વા તત્રાત્મીયમ્ ઇહોચ્યતે ઇતિ ।
ન ચાત્ર પરસાધનદૂષણણ્ ન કરિષ્યતે તત્ર હેતોર્ અસિદ્ધત્વમ્ ઇતિ ચિત્રાપરિહારે વક્ષ્યતે. અનેન તુ ક્રમેણ તત્ કર્તવ્યમ્ ઇતિ તાવદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ. તચ્ ચ સ્વપક્ષસાધનં તાર્કિકાણાં ચિત્તમ્ અનુરઞ્જયિતું પ્રયોગદ્વારેણાહ -- અમૃષે તિ. વૈદિકવચો ધર્મી, સ્વાર્થે સત્યમ્ ઇતિ સાધ્યો ધર્મઃ, સ્વાર્થે વક્ત્રનપેક્ષત્વાત્, યત્ સ્વાર્થે વક્તારં નાપેક્ષતે તત્ સત્યમ્, યથા પદાત્ પદાર્થગતા બુદ્ધિઃ. પદં હિ સ્વભાવાદ્ એવ સ્વાર્થેન સમ્બદ્ધં તત્પ્રતિપાદનાય વક્તારં નાપેક્ષત ઇતિ સમ્બન્ધપરિહારે વક્ષ્યતે. સ્વાર્થ ઇતિ તન્ત્રેણોભયવિશેષણતયા યોજનીયમ્. યદિ હ્ય્ અમૃષા વૈદિકં વચનમ્ ઇત્ય્ એતાવદ્ ઉચ્યતે પૂર્વપક્ષાર્થસમ્યક્ત્વાપાતાદ્ અનિષ્ટાર્થતાપ્રસાધનપ્રસઙ્ગઃ. ન હિ સ્વર્ગકામો યાગં કુર્યાદ્ ઇત્યાદ્યર્થે સ્વર્ગકામો યજેતેતિ વાક્યં સમ્યગ્ ઇષ્યતે, ષષ્ઠાદ્યસિદ્ધાન્તવિરોધાત્. યાગેન સ્વર્ગં કુર્યાદ્ ઇતિ હિ તત્ર સ્થાસ્યતિ. વક્ત્રનપેક્ષત્વાદ્ ઇતિ ચાવિશિષ્ટો હેતુર્ ઉપાત્તો ઽસિદ્ધ એવ સ્યાત્. અસ્તિ હિ વૈદિકવાક્યાનામ્ અપિ સ્વરૂપાભિવ્યક્તયે{3,221}વક્ત્રપેક્ષા, સ્વાર્થે તુ પ્રત્યાયયિતવ્યે ન વક્તારમ્ અપેક્ષન્તે, અપૌરુષેયત્વાત્. શબ્દાર્થસમ્બન્ધનિત્યત્વાચ્ ચ. પૌરુષેયં પ્રમાણાન્તરપ્રમિતગોચરમ્ આપ્તવચનમ્ અપિ વક્તુઃ પ્રમાણમ્ અપેક્ષતે. યથોક્તમ્, આપ્તોક્તિષુ નરાપેક્ષેતિ

પ્રયોગાન્તરમ્ આહ -- તત્કૃત ઇત્ય્ એવા ન્તેન. વૈદિકવાક્યકૃતઃ પ્રત્યયસ્ સમ્યગ્ ઇતિ સાધ્યમ્, નિત્યવાક્યોદ્ભવત્વાત્, યથા તદ્વાક્યસ્વરૂપવિષયા બુદ્ધિઃ. સાપિ હિ વાક્યાદ્ ઉદ્ભવતિ, નિર્વિષયબુધ્યનુત્પત્તેઃ. વેદવાક્યનિત્યતા ચ વેદાધિકરણે સ્થાપયિષ્યત ઇતિ. અત્રૈવ સાધ્યે પૂર્વોક્તાઃ -- નાન્યત્વાત્ ઇતિ ભાષ્યવ્યાખ્યાનાવસર ઉક્તાઃ -- દોષવર્જિતૈઃ કારણૈઃ જન્યમાનત્વાત્, અનાપ્તાપ્રણીતોક્તિજન્યત્વાત્, દેશાદિભેદે ઽપિ બાધવર્જનાત્ ઇતિ હેતવો દર્શયિતવ્યા ઇત્ય્ આહ -- અત્રે તિ

અત્ર ભાષ્યમ્ -- સ્યાદ્ એતત્, નૈવ શબ્દસ્યાર્થેન સમ્બન્ધઃ, કુતો ઽસ્ય પૌરુષેયતા અપૌરુષેયતા વા ઇતિ. તસ્યાભિપ્રાયમ્ આહ -- નિત્યાન્ ઇત્ય્ અબ્રવીદ્ અન્તેન. અસ્યાર્થઃ -- શબ્દાર્થસમ્બન્ધાનાં નિત્યત્વમ્ આશ્રિત્યાનપેક્ષત્વાદ્ ઇતિ સૂત્રકારેણ યો હેતુઃ સ્વતઃ પ્રામાણ્યસિધ્યર્થમ્ ઉક્તઃ, તેન ચોદનાનામ્ અપ્રામાણ્યે નિરાકૃતે ઽધુના સમ્બન્ધોદ્ભવત્વાભાવેન પરો બૌદ્ધાદિર્ મિથ્યાત્વમ્ ઉક્તવાન્. એવં ચ તદા વાર્તિકકારેણ વૃત્તિકારમતેનાત્રૈવ સ્વતઃ પ્રામાણ્યં વ્યુત્પાદ્યમ્ ઇતિ દર્શિતમ્. તથા ચ સૂત્રકારેણ ચોચ્યત ઇતિ પુનરુક્તિપરિહારે પરતઃ પ્રામાણ્યોક્તૈર્ એવાક્ષેપહેતુભિઃ પૂર્વપક્ષો ઽભિહિતઃ. ઇહાપિ ચ ભાષ્યકારેણ બ્રૂત ઇત્ય્ ઉચ્યતે -- અવબોધયતિ બુધ્યમાનસ્ય નિમિત્તં ભવતિ, ઇત્યાદિ ચોદનાસૂત્રોક્તમ્ એવ સ્વતઃ પ્રામાણ્યકારણમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ

{3,222} એતદ્ એવ વિવૃણોતિ -- સમ્બન્ધ ઇતિ વક્ષ્યતે ઽન્તેન. ચોદનામિધ્યાર્થનિરાસાર્થં હિ સમ્બન્ધસદ્ભાવો નિત્યતા ચ હેતુર્ ઉક્તઃ. તચ્ ચ દ્વયમ્ અપિ પરૈર્ નેષ્યતે. તત્ર સમ્બન્ધાભાવસ્ તાવદ્ અનેનૈવ ભાષ્યેણોક્તઃ. કૃતકત્વં તુ યદિ પ્રથમમ્ અશ્રુતો ન પ્રત્યાયયતિ, કૃતકસ્ તર્હિ ઇત્ય્ અનેન વક્ષ્યતે. તદ્ અત્ર સમ્બન્ધાભાવેનાનપેક્ષત્વાદ્ ઇતિ હેતોર્ અસિદ્ધિર્ ઉક્તા. ન ચાસતિ સમ્બન્ધે પરોક્તાર્થપ્રતીતિર્ ઉત્પદ્યત ઇતિ દર્શિતમ્. પ્રતિબન્ધબલે હ્ય્ અર્થાન્તરદર્શિનો ઽપ્ય્ અર્થાન્તરે જ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે. અનાદૃતપ્રતિબન્ધસ્ તુ યત્ કિઞ્ચિદ્ વિદ્વાન્ સ સર્વં જાનીયાદ્ ઇત્ય્ અતિપ્રસજ્યત ઇતિ ॥ 4 -- 5 ॥
અત્ર ભાષ્યકારેણ કાર્યકારણભાવાદયસ્ સમ્બન્ધાશ્ શબ્દસ્યાનુપપન્ના ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સંશ્લેષસમ્બન્ધભાવ એવ દર્શિતઃ, તદ્ એતદ્વાર્તિકકારો દર્શયતિ -- અસમ્ભવેને તિ. નિમિત્તનૈમિત્તિકાશ્રયાશ્રયિભાવાદયસ્ સમ્બન્ધાશ્ શબ્દાર્થયોર્ અત્યન્તાસમ્ભાવિતા એવ, કાર્યકારણભાવસ્ તુ બૌદ્ધગન્ધિવૈયાકરણૈર્ અભ્યુપગત એવ. તે ઽપ્ય્ આહુઃ --
અર્થાશ્ શબ્દાશ્ ચ દૃશ્યન્તે પ્રત્યક્ષા યદ્ય્ અપિ સ્ફુટમ્ ।
અભિધાનાભિધેયૌ તુ જ્ઞાનાકારૌ તથાપિ નઃ ॥
ઇતિ. એવં હિ મન્યન્તે -- ન તાવદ્ વર્ણાશ્ શબ્દઃ, પ્રત્યેકમ્ અવાચકત્વાત્. અયુગપદ્વર્તિનાં ચાવયવિસમુદાયારમ્ભાનુપપત્તેઃ. અત એવ ગોશબ્દત્વાદિજાત્યસમ્ભવાત્ ભૂતાદિવિશેષાણાં ચ પ્રતિપ્રયોગમ્ અન્યત્વેનાવાચકત્વાદ્ વર્ણબુદ્ધિસ્મૃતિસંસ્કારાણાં ચાક્ષરવત્ પ્રત્યાખ્યાનાત્ પૂર્વવર્ણજનિતસંસ્કારસહિતાન્ત્યવર્ણસ્યાપિ વર્ણત્વેનાપૂર્વવર્ણવદવાચકત્વાત્ પૂર્વપૂર્વનિખિલવર્ણપદોપસહારક્રમેણ ચરમસ્ય કસ્યચિત્ સ્ફોટાત્મનો ઽનવગ્રહાદ્ યુગપદવસ્થિતાનેકવર્ણાકારજ્ઞાનાત્મૈવ શબ્દઃ. અર્થો ઽપિ જાતિવ્યક્ત્યવયવાવયવિગુણગુણિવ્યતિરેકાવ્યતિરેકાદિવિકલ્પદૂરીકૃતનિરૂપણો ન બાહ્યસ્ સમ્ભવતીતિ જ્ઞાનાત્મકશબ્દવેદનાનન્તરોત્પદ્યમાનબાહ્યજાત્યાદિનિર્ભાસપ્રત્યયમાત્રાત્મૈવ.{3,223}સ ચાયમ્ એવમ્ભૂતો ઽર્થશ્ શબ્દેન જન્યત એવેતિ કાર્યકારણભાવમ્ એવ શબ્દાર્થયોસ્ સમ્બન્ધમ્ આતિષ્ઠન્તે. તચ્ ચેદમ્ અતિદૂરમ્ અપભ્રષ્ટમ્, એવં ચ સત્ય્ અવિદિતસ્વરૂપશક્તીનામ્ અપ્ય્ અર્થસંવિદુપજાયેત. દૃષ્ટા હિ ખલુ મૃત્સલિલપ્રચ્છન્ના અપિ વ્રીહયો ઽઙ્કુરાદિકાર્યમ્ આરભમાણા અવિદિતસ્વરૂપશક્તયો ઽપીતિ સૂક્તમ્ -- અસમ્ભવેન શેષાણામ્ ઇતિ. કથં તુ સંશ્લેષઃ પરિશિષ્યત ઇતિ, પ્રતીતેર્ અભ્યુપગમાચ્ ચ. ગૌર્ અયમ્ ઇતિ હિ સામાનાધિકરણ્યેન શબ્દોપશ્લિષ્ટમ્ અર્થમ્ અવયન્તો લૌકિકા દૃશ્યન્તે. અભ્યુપગતશ્ ચ કૈશ્ચિચ્ છબ્દાર્થયોસ્ સંશ્લેષ એવ સમ્બન્ધઃ. પ્રપઞ્ચિતશ્ ચાસાવ્ અધ્યાસવાદ ઇતિ. લૌકિકાશ્ ચ પ્રાયેણ સંશ્લેષમ્ એવ સંબન્ધં મન્યન્તે ઇતિ સ એવ સમ્બન્ધઃ પ્રસક્તો નિરાકાર્ય ઇત્ય્ આહ -- તસ્મિન્ન્ ઇતિ પ્રાહા ન્તેન. નિષેધમ્ એવ પ્રયોગેણ દર્શયતિ -- ન શબ્દ ઇતિ. સંશ્લેષો હિ યસ્ય યેન ભવતિ સ તદ્દેશ એવ દૃશ્યતે રઞ્જુર્ ઇવ ઘટે, તદનન્તરદેશે વા પ્રદેશિનીવ મધ્યમાયાઃ. ન ચ શબ્દાર્થયોર્ અન્યતરદેશે વાન્યતરો દૃશ્યતે. અતો હિમવદ્વિન્ધ્યયોર્ ઇવ નાનયોસ્ સમ્બન્ધ ઇતિ ॥ 6 -- 7 ॥
અર્થો વા પક્ષીકાર્ય ઇત્ય્ આહ -- એવમ્ ઇતિ. દ્વયં વા પરસ્પરમ્ અસમ્બદ્ધમ્ ઇતરેતરદેશે તદનન્તરદેશે વાદૃષ્ટેઃ સાધ્યમ્ ઇત્ય્ આહ -- દ્વયમ્ ઇતિ. અત્ર ભાષ્યકારેણ સ્યાચ્ ચેદર્થેન સમ્બન્ધઃ ક્ષુરમોદકશબ્દોચ્ચારણે મુખસ્ય પાટનપૂરણે સ્યાતામ્, ઇત્ય્ ઉક્તમ્. તસ્યાભિપ્રાયમ્ આહ -- ક્ષુરે ત્ય્ ઉક્તમ્ અન્તેન. અસ્યાર્થઃ -- અત્ર ભાષ્યકારેણ શબ્દાર્થયોસ્ સમ્બન્ધસિદ્ધ્યર્થં તદ્દેશાનન્તરાદૃષ્ટેર્ ઇતિ હેતુર્ અન્તર્ણીતઃ, તં ચ ગૌર્ અયમ્ ઇતિ સામાનાધિકરણ્યપ્રતીતિભ્રમાદ્ યો નામાસિદ્ધં મન્યતે, સ એવં પ્રતિબોધ્યતે -- યદિ શબ્દાર્થયોર્{3,224}ઉપશ્લેષલક્ષણસ્ સમ્બન્ધો ભવેત્, અર્થો ઽપિ શબ્દદેશ એવ સ્યાત્, મુખં ચ તસ્ય દેશ ઇતિ ક્ષુરમોદકશબ્દોચ્ચારણે મુખસ્ય પાટનપૂરણે સ્યાતામ્, ન ચ તે સ્તઃ, તસ્માન્ મોદકાદ્યર્થક્રિયાનુપલમ્ભાચ્ છબ્દદેશે તદ્દેશાનન્તરાદૃષ્ટેર્ ઇતિ સિદ્ધો હેતુઃ. સામાનાધિકરણ્યબુદ્ધિસ્ તુ શબ્દાર્થયોર્ નાસ્ત્ય્ એવ. ન હિ નીલિમ્નેવાનુરક્તમ્ ઉત્પલં શબ્દાનુરક્તમ્ અર્થમ્ ઉપલભામહે. ગાદિસાસ્નાદિમદ્રૂપા હિ તયોર્ બુદ્ધિર્ ઉદેતિ. અત્ર સિદ્ધાન્તભાષ્યં યો ઽત્ર વ્યપદેશ્યસ્ સમ્બન્ધઃ તદ્ એતન્ (તમ્ એકં) ન વ્યપદિશતિ ભવાન્ ઇત્યાદિ. તસ્યાભિપ્રાયમ્ આહ -- અથે તિ હીનતા ન્તેન. અત્રાયમ્ અભિપ્રાયઃ -- પ્રત્યાય્યપ્રત્યાયકશક્તિરૂપો હિ નશ્ શબ્દાર્થયોસ્ સમ્બન્ધો ઽભિપ્રેતઃ, તદ્ યદિ સંશ્લેષલક્ષણસમ્બન્ધાભાવસ્ સાધ્યતે, તદા સિદ્ધસાધ્યતાદોષઃ. સમ્બન્ધાભાવમાત્રે તુ યૌનાદિસમ્બન્ધૈર્ અનૈકાન્તિકત્વમ્. હિમવદ્વિન્ધ્યયોર્ અપિ ચૈકભૂમ્યાદિસમ્બન્ધાત્ સાધ્યહીનો દૃષ્ટાન્ત ઇતિ ॥ 8 -- 10 ॥
યદિ તુ વાચ્યવાચકસમ્બન્ધમ્ એવાભિપ્રેત્ય ન શબ્દો ઽર્થેન સઙ્ગત ઇતિ સાધ્યતે તતો લૌકિકવિરોધ ઇત્ય્ આહ -- વાચ્યે તિ. દૂષણાન્તરમ્ આહ -- વિરોધ ઇતિ. અત્ર કારણમ્ આહ -- ન હી તિ પરા ન્તેન. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- ચતુર્વિધો હિ પુરુષઃ, પ્રતિપન્નો ઽપ્રતિપન્નસ્ સન્દિગ્ધો વિપર્યસ્તશ્ ચેતિ. તત્ર પ્રતિપન્નઃ પ્રતિપાદયિતા, ઇતરે સાપેક્ષાઃ પ્રતિપાદ્યાઃ, તત્પ્રતિપાદનાર્થા ચ પ્રતિજ્ઞા, તદ્ ય એવ તેષામ્ અન્યતમઃ પરઃ પ્રતિપાદયિતુમ્ અભિપ્રેતો ભવતિ સ એવ વાચ્યવાચકસમ્બન્ધવર્જિતૈઃ પ્રતિજ્ઞાર્થગોચરૈઃ પદૈઃ પ્રતિપાદયિતુમ્ અશક્યઃ, અતઃ પ્રતિજ્ઞાં પ્રયુઞ્જાનૈર્ આશ્રિતશ્ શબ્દાર્થયોર્ વાચ્યવાચકલક્ષણસમ્બન્ધ ઇતિ તન્નિરાકરણે સ્વવાગ્વિરોધ ઇતિ. સ ચાયમ્ અભિધયા સ્વવાગ્વિરોધઃ. પઞ્ચધા હિ તદ્વિરોધઃ. ઉચ્ચારણાભિધાધર્મધર્મ્યુભયોક્તિભિર્ ઇતિ

{3,225} વાચ્યવાચકસમ્બન્ધસ્વરૂપમ્ ઇદાનીમ્ અભિદ્યોતયતિ -- અભિધાને તિ. અસ્યાર્થઃ -- એકસ્યામ્ અભિધાનક્રિયાયાં શબ્દઃ કરણં કર્તા વા, વિવક્ષાતઃ કારકપ્રવૃત્તેઃ. અર્થસ્ તુ કર્મૈવ. અતો (?યદ્।અ)નયોઃ કર્મકરણત્વં (કર્મ)કર્તૃત્વં વા. નિરૂપિતઃ -- સમ્બન્ધ ઇતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધ ઇતિ. યદ્ વા -- એકસ્યાં ગવાદ્યર્થપ્રતિપત્તૌ સાધ્યમાનાયામ્ એકેન વક્ત્રોપાદીયમાનાવરુણૈકહાયનીવદ્વિવક્ષિતસાહિત્યૌ શબ્દાર્થૌ યન્નિયમ્યેતે સો ઽનયોઃ સમ્બન્ધ ઇત્ય્ આહ -- પ્રતિપત્તાવ્ ઇતિ. ઉપાદાનાદ્ ઇત્ય્ ઉપાદીયમાનતયા વિશેષણવિવક્ષાં દર્શયતિ. ઉપાદેયસ્ય હિ વિશેષણં વિવક્ષિતં ભવતિ પશોર્ ઇવૈકત્વં - પશુના યજેતેતિ. ઉદ્દેશ્યવિશેષણં ત્વ્ અવિવક્ષિતં ભવતિ, યથા ગ્રહવિશેષણમ્ એકત્વમ્, ઉદ્દેશ્યા હિ ગ્રહાઃ, તેષુ સમ્માર્જનવિધાનાત્. ઇહ ચાર્થપ્રતિપત્તાવ્ એકસ્યામ્ ઉપાદેયૌ શબ્દાર્થૌ, પશુર્ ઇવ યાગે. અતો વિવક્ષિતમ્ અનયોઃ સાહિત્યં વિશેષણમ્ ઇત્ય્ અરુણૈકહાયન્યોર્ ઇવાનયોર્ નિયમઃ સમ્બન્ધ ઇતિ. (?ન ત્વ્ એ।ન્ વે)વમ્ અરુણૈકહાયન્યોઃ શ્રૂયમાણયોઃ સાહિત્યવિવક્ષા યુક્તા. સમુદાયે હિ તત્ર વાક્યં સમાપ્યતે. (શબ્દાર્થૌ તુ) નૈવ પ્રતીતિક્રિયા(યાં વિશેષ)ણતયા શ્રુતૌ, કથમ્ અનયોઃ સાહિત્યવિવક્ષા. ન શ્રૂયમાણતા વિશેષણવિવક્ષાહેતુઃ. અપિ તુ અર્થસંવ્યવહારો ઽપિ હિ. પાકાદૌ યદૌદનાદિસ્થાલ્યાદિ ... (ક્રિયા)વ્યવહારદર્શનાત્ અનભિહિતમ્ અપ્ય્ અર્થં જાનાતિ તદા સ્થાલ્યાદીનાં વિવક્ષિતં સાહિત્યં મન્યતે, તથા મન્વાનઃ સ્વયમ્ અપિ પક્તુકામસ્ તત્ સર્વમ્ આહરતિ. એવમ્ ઇહાપિ બાલઃ પ્રયોજ્યવૃદ્ધસ્ય વિશિષ્ટાર્થવ્યવહારદર્શનેન તદ્વિષયાં બુદ્ધિમ્ અનુમાય શબ્દાનન્તરભાવિતયા શબ્દકારણતાં તાવદવધારયતિ. વક્તુશ્ ચાસ્યાં પ્રયોજ્યવૃદ્ધપ્રતિપત્તૌ દર્શનપારાર્થ્યાત્ પ્રધાનભૂતાયા(મ્ ઉપા)દીયમાનયોઃ શબ્દાર્થયોઃ સાહિત્યં વિવક્ષિતમ્ ઇતિ. એવં ચ વિદિત્વા સ્વયમ્ અપિ પરાર્થપ્રયોગે સહિતૌ શબ્દાર્થૌ હૃદયમ્ આવેશિતાવ્ ઉપાદાય શબ્દં ચોચ્ચાર્ય પરપ્રતિપત્તિં ભાવયતીતિ સૂક્તં સાહિત્યવિવક્ષા વર્ણસાહિત્યવિવક્ષાવદ્ ઇતિ ॥ 12 -- 13 ॥
{3,226} નન્વ્ એવં વદતા શબ્દાર્થયોઃ ક્રિયાસમ્બન્ધ એવ દર્શિતઃ, ન પરસ્પરસમ્બન્ધઃ. તથા હિ -- યત્ તાવદ્ ઉક્તમ્ અભિધાનક્રિયાયાં હિ ઇતિ, અનેનાભિધાનક્રિયાસમ્બન્ધ એવ કર્મકરણાદિરૂપેણોભયોર્ ઉપવર્ણિતઃ, ન પરસ્પરસમ્બન્ધઃ. પ્રતિપત્તાવ્ ઉપાદાનાદ્ ઇત્ય્ અપિ પ્રતિપાદ્યપ્રતિપાદકતયા પ્રતિપત્તિક્રિયાસમ્બન્ધમાત્ર એવ દર્શિતઃ, ન પરસ્પરમ્, ગુણપ્રધાનભાવમ્ અન્તરેણ સમ્બન્ધાયોગાત્. વક્ષ્યતિ હિ -- ગુણાનાં ચ પરાર્થત્વાદ્ અસમ્બન્ધઃ સમત્વાત્ ઇતિ. સ્યાદ્ એતત્. ક્રિયાકારકસમ્બન્ધપૂર્વકત્વાત્ સર્વસમ્બન્ધાનાં ક્રિયાકારકસમ્બન્ધ એવ દર્શિત ઇતિ. અસ્તુ તાવત્, તદુત્તરકાલભાવી તુ કો ઽનયોઃ સમ્બન્ધ ઇતિ વાચ્યમ્ એવ. તદ્ એતત્ સર્વમ્ અનુભાષ્ય પરિહરતિ -- તત્રે તિ તયોર્ અન્તેન. અસ્યાર્થઃ -- યદ્ય્ અપિ કારકાણાં પ્રધાનાર્થત્વાન્ ન પરસ્પરસમ્બન્ધઃ, તથાપિ પ્રતિપત્ત્યભિધાનયોર્ યા કાચિત્ ક્રિયા ગૃહ્યતે, તસ્યાં ચ ક્રિયાકારકસમ્બન્ધોત્તરકાલભાવી પરસ્પરોપકાર્યોપકારકલક્ષણઃ શબ્દાર્થયોર્ અસ્તિ સમ્બન્ધઃ ॥
તત્ પુનર્ ઇદં પૂર્વાપરવિરુદ્ધં પ્રદેશાન્તરવિરુદ્ધં ચ. તથા હિ -- અત્ર તાવદ્ એકસ્યાં ક્રિયાયામ્ ઉપકાર્યોપકારકત્વં શબ્દાર્થયોઃ સમ્બન્ધ ઇત્ય્ ઉક્તમ્, પ્રતિપત્તાવ્ ઉપાદાનાત્ ઇતિ ક્રિયાનુમાનાઙ્ગત્વમ્ એવ પરસ્પરનિયમાત્મકો દર્શિતઃ સમ્બન્ધઃ. અભિધાનક્રિયાયાં હિ ઇતિ ચ કર્મત્વકરણત્વે સમ્બન્ધ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. પ્રદેશાન્તરે શક્તિર્ એવ સમ્બન્ધ ઇતિ વક્ષ્યતિ. ક્વચિચ્ ચ શબ્દશક્તિનિયમમ્ એવ સમ્બન્ધમ્ આહ --
વાચ્યવાચકશક્ત્યોશ્ ચ નિયમઃ ફલલક્ષણઃ ।
ઇતિ બ્રુવાનઃ. અન્યત્રાપ્ય્ ઉક્તમ્ --
{3,227} એકાભિધાનિમિત્તત્વં કર્મકર્તૃત્વયોશ્ ચ યત્ ।
યો વા કરણકર્મત્વનિયમો ઽભિધયૈકયા ॥
સ નો ઽર્થશબ્દસમ્બન્ધઃ
ઇતિ. અતો વિવેચનીયમ્ ઇદમ્ -- કો ઽત્ર સમ્બન્ધઃ શબ્દાર્થયોર્ વાર્ત્તિકકારસ્યાભિમત ઇતિ.
અત્રોચ્યતે -- યથૈકેન ક્રયકર્મણા પરિગૃહીતયોર્ દ્રવ્યગુણયોર્ ઇતરેતરાકાંક્ષાપરિપૂરણેન પરસ્પરોપકાર્યોપકારકલક્ષણઃ સમ્બન્ધઃ. ન હ્ય્ અનાશ્રિતઃ ક્રયક્રિયામ્ અભિનિર્વર્તયતિ. ન દ્રવ્યં ગુણવિશેષાનવચ્છિન્નમ્ ઉત્સહતે ક્રયક્રિયાં નિર્વર્તયિતુમ્. ન ચ ગુણેન સ્વમહિમ્ના આશ્રયભૂતદ્રવ્યમાત્રમ્ ઉપાદીયમાનમ્ અપિ ક્રયે ગૃહ્યતે, (સ્વકીયગો) દ્રવ્યાવરોધાત્. દ્રવ્યે(ગુણમાત્રા)વચ્છેદાત્ તદ્ ગુણમાત્રમ્ ઉપાદીયમાનમ્ અપિ ક્રયક્રિયા ન પ્રતીચ્છતિ સ્વકીયારુણિમ્ અગુણાવરોધાત્. સો ઽયમ્ અર્થો નિયમઃ સમ્પદ્યતે. તદ્ એવમ્ ઇહાપ્ય્ એકાર્થપ્રતિપત્ત્યભિધાનક્રિયાસિદ્ધ્યર્થમ્ ઉપાદીયમાનયોર્ વિવક્ષિતસાહિત્યયોઃ શબ્દાર્થયોઃ ક્રિયાકારકસમ્બન્ધોત્તરકાલભાવી યો યમ્ ઉપકાર્યોપકારકભાવઃ, સ એવ સમ્બન્ધઃ.
કઃ પુનર્ અનયોઃ પરસ્પરોપકારઃ. શ્રૂયતામ્ -- અર્થો હિ ન પ્રતિપાદકમ્ અન્તરેણ પ્રતિપાદ્યો ભવતિ, શબ્દો ન પ્રતિપાદ્યમ્ અન્તરેણ પ્રતિપાદકઃ. અતઃ પ્રતિપાદ્યપ્રતિપાદકતયાવતિષ્ઠમાનાવ્ અન્યોન્યસ્યોપકાર્યોપકારકૌ ભવતઃ. તચ્ ચેદં રૂપમ્ અનયોર્ નિયતમ્ ઇત્ય્ અત્યન્તસન્નિકર્ષમાત્રેણ નિયમે સમ્બન્ધાભિધાનમ્, ન તુ નિયમ એવ સમ્બન્ધઃ. શક્તિસમ્બન્ધવાદો ઽપિ ચાત એવ. વાચ્યવાચકશક્ત્યોર્ એવ હિ સત્યોર્ ઉપકાર્યોપકારકભાવો ભવતિ. ન તુ શક્તિર્ એવ સમ્બન્ધઃ. તદ્ અત્ર પ્રત્યાસત્તેર્ અભેદોપચારેણ શક્તિઃ સમ્બન્ધઃ, નિયમઃ સમ્બન્ધઃ, કર્તૃત્વં કરણત્વં વા સમ્બન્ધ ઇત્ય્ એવમાદયઃ સમુલ્લાપાઃ. વસ્તુતસ્ તૂપકાર્યોપકારકત્વમ્ એવ સમ્બન્ધઃ ॥
કથં પુનસ્ તદ્રૂપમ્ અનયોર્ નિયતમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. ન હ્ય્ અનુચ્ચરિતે શબ્દે પરસ્પરોપકાર્યોપકારકભાવઃ શબ્દાર્થયોર્ અસ્તિ. ન ચ તદાનીં તૌ ન સ્તઃ, નિત્યત્વાત્. તસ્માદ્ અસદ્ એતત્. તન્ ન. શક્ત્યાત્મના વિદ્યમાનત્વાત્{3,228} અનુચ્ચરિતે ઽપિ હિ શબ્દે ઽસ્તિ પ્રતિપાદકશક્તિઃ, અર્થે ચ પ્રતિપાદ્યશક્તિઃ, અત એવ સમ્બન્ધો નિત્ય ઇત્ય્ ઉચ્યતે.

નન્વ્ એવમ્ અપિ કરહસ્તાદિભિર્ અનેકૈઃ શબ્દૈર્ એકત્રાર્થે પ્રતિપાદ્યે અનેકાર્થવચને ચૈકસ્મિન્ ગવાદિશબ્દે કથમ્ અવ્યભિચારઃ શક્યતે ઽવગન્તુમ્. અતઃ પ્રકરણાદીનામ્ અપિ પદાર્થાવધારણાપોયત્વાદ્ વૃદ્ધવ્યવહારે હિ બાલેન કેવલપદાપ્રયોગાદાવાપોદ્ધારભેદેનૈતદ્ અવધારિતમ્ -- યદા યદર્થવિવક્ષયા શબ્દઃ પ્રયુજ્યતે સ તસ્યાર્થ ઇતિ. વિવક્ષા ચાર્થપ્રકરણાદિવશોન્નેયા. ગામાનય દોગ્ધુમ્ ઇત્ય્ ઉક્તે અર્થાદ્ એતદ્ અવગમ્યતે સાસ્નાદિમત્યસ્ય વિવક્ષેતિ. યોત્સ્યામીત્ય્ ઉક્તે અર્થાદિ(?મુ)ષૌ પ્રતીતિર્ ઉદેતિ. તદ્ એવમ્ અર્થપ્રકરણાદિભેદભિન્નમ્ અન્યયાન્યયા ચ શક્ત્યોપહિતમ્ અન્યદ્ અન્યચ્ ચ પદમ્ અન્યસ્યાન્યસ્ય વાચકમ્ ઇતિ ન પદવ્યભિચારઃ. અર્થો ઽપિ ચોદ્ભૂતતત્પદાભિધાનયોગ્યાવસ્થાભેદભિન્નો હસ્તાદિર્ અન્યોન્યશ્ ચ કરાદિપદાનાં વાચ્ય ઇતિ ન પદં વ્યભિચરતિ. અપિ ચૈકસ્યાં ક્રિયાયામ્ અયં નિયમ ઇત્ય્ ઉક્તઃ. ન ચૈકસ્યાં પ્રતિપત્તાવ્ અભિધાને વોપાદીયમાનયોઃ શબ્દાર્થયોર્ અન્યોન્યવ્યભિચારો ઽસ્તિ. તદ્ ઇદમ્ ઉક્તં હિ નિયમ્યેતે યદ્ એકસ્યામ્ ઇતિ ॥ 14 -- 15 ॥
નન્વ્ એવમ્ એકક્રિયાનિમિત્તકો નિયમઃ શબ્દાર્થયોઃ સમ્બન્ધ ઇત્ય્ ઉચ્યમાને ઽનુમાનાઙ્ગમ્ અવિનાભાવ એવાશ્રિતો ભવેત્, અતસ્ તદ્બલેન ધૂમાદિવાગ્નિજ્ઞાનં શબ્દાદ્ અર્થજ્ઞાનમ્ ઉપજાયમાનમ્ અનુમાનં સ્યાદ્ અત આહ -- ન ચાપી તિ. ઇદં ચ શાબ્દે પ્રસાધિતમ્ ઇત્ય્ આહ -- સાધિતમ્ ઇતિ. નનુ યદ્ય્ અવિનાભાવો નોપયુજ્યતે, કસ્ તર્હ્ય્ ઉપયુજ્યતે. ઉક્તં ભાષ્યકારેણ -- સંજ્ઞાસંજ્ઞિસમ્બન્ધઃ ઇતિ. નનુ ચાયમ્ અપિ સમ્બન્ધો ઽનુપયોગ્ય્ એવ. તદ્ એતદ્ આશઙ્કતે -- સંજ્ઞે તિ. તદઙ્ગં ગમકત્વાઙ્ગમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

કથમ્ અનઙ્ગમ્ અત આહ -- ગમયન્તી તિ. વ્યવહારદર્શનેન{3,229}ગમયન્તી એષા સંજ્ઞા કલ્પ્યત ઇતિ. કિમ્ અતો યદ્ય્ એવમ્ અત આહ -- ન ચૈષે તિ. એતદ્ ઉક્તં ભવતિ. ગમકત્વમ્ એવ સંજ્ઞાત્વં ન તત્સમ્બન્ધાન્તરમ્ અન્તરેણેતિ

યતશ્ ચૈવમ્ અતો ધૂમાદેર્ ઇવ ગમકત્વં સમ્બન્ધાન્તરપૂર્વકમ્ એવ પશ્ચાદાપતિતમ્ ઇત્ય્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ. તત્તુલ્યત્વે દોષમ્ આહ -- સાનઙ્ગમ્ ઇતિ. યથૈવાવિનાભાવ એવ ધૂમાદૌ પ્રતીત્યઙ્ગં ન તદુત્તરકાલભાવિ ગમકત્વમ્, એવં તત્રાપિ સ્યાદ્ ઇતિ. ધૂમાદિવૈષમ્યેણેદાનીં પરિહારમ્ આહ -- નેયમ્ ઇતિ

વૈષમ્યમ્ એવ દર્શયતિ -- નિરૂપિત ઇતિ. તત્ર હિ ધૂમાદૌ મહાનસાદિદેશે ઽગ્ન્યવિનાભાવનિરૂપણોત્તરકાલં તત્કૃતૈવાસૌ ગમકતેતિ. અપિ ચ ધૂમે પ્રથમં ગમકત્વં નાવગમ્યત ઇત્ય્ આહ -- ગમકત્વેને તિ

શબ્દે તુ વિપરીતમ્ ઇત્ય્ આહ -- ઇહે તિ સાર્ધેન

ગમકત્વેનૈવ શબ્દે પ્રથમં વ્યુત્પત્તિર્ ઇત્ય્ ઉક્તં તદ્ વિવૃણોતિ -- કથયન્તી તિ ત્રયેણ. અયમ્ અર્થઃ -- ત્રેધા હિ શબ્દે વ્યુત્પત્તિઃ, વૃદ્દોપદેશાત્ તદ્વ્યવહારાત્ પદાન્તરસમભિવ્યાહારાદ્ વા. સર્વત્ર ચાત્ર ગમકતૈવાદાવ્ અવગમ્યતે. તથા હિ -- વૃદ્ધોપદેશે તાવદ્ અયમ્ અસ્ય વાચ્યઃ અયમ્ અસ્ય વાચક{3,230}ઇતિ ગમ્યગમકભાવ એવાવગમ્યતે. યત્રાપિ ક્વચિદુચ્ચરિતાદ્ વાક્યાત્ પ્રયોજ્યવૃદ્ધસ્યાર્થવિષયાં ક્રિયાં દૃષ્ટ્વા ચેષ્ટાનુમાનેન ગવાદ્યર્થબોદ્ધૃત્વમ્ ઉપકલ્પ્યતે તત્રાપિ યસ્માદ્ અતશ્ શબ્દાદ્ અનેનાયમ્ અર્થો વગતઃ, તસ્માદ્ અયમ્ અસ્યાર્થ ઇતિ ગમકતૈવ શબ્દસ્યાદાવ્ અવગમ્યતે. પ્રસિદ્ધપદાન્તરસમભિવ્યાહારે ઽપિ ઇહ સહકારતરૌ મધુરં પિકો રૌતીત્યેવમાદૌ વિદિતસહકારાદ્યર્થો ઽવિદિતપિકાદ્યર્થશ્ ચ યો ઽયં સહકારતરૌ રૌતિ તસ્ય પિકશબ્દો ગમક ઇતિ ગમકત્વમ્ એવાવગચ્છતીતિ સિદ્ધં સર્વત્ર ગમકત્વં ન વ્યુત્પત્તિર્ ઇતિ ॥ 21 -- 23 ॥
નન્વ્ આકૃતિઃ શબ્દાર્થ ઇતિ વસ્ સિદ્ધાન્તઃ. ન ચ તદ્વાચ્યત્વમ્ અન્વયવ્યતિરેકાવ્ અન્તરેણ શક્યતે ઽવગન્તુમ્. અતસ્ તત્પ્રધાનૈવ શબ્દપ્રતીતિર્ આપદ્યેત. અત આહ -- ઇત્થમ્ ઇતિ. અયમ્ અર્થઃ -- અન્વયવ્યતિરેકયોર્ અત્ર નિષ્કૃષ્ટાર્થનિયમમાત્રે વ્યાપારઃ, વાચકતા તુ નાનાજાત્યાદિસઙ્કીર્ણાર્થવિષયા સિદ્ધૈવેતિ

નન્વ્ આગોપાલં શબ્દાર્થવ્યવહારો દૃશ્યતે. ન ચ તે ઽન્વયવ્યતિરેકાભ્યામ્ અર્થનિષ્કર્ષં કુર્વન્તિ. ન ચ તાન્ પ્રત્યવાચકાશ્ શબ્દા ઇતિ યુક્તં વક્તુમ્. તુલ્યવત્ પ્રતીતેઃ. પિકાદ્યર્થનિર્ણયસ્ય ચ મ્લેચ્છાદિનિબન્ધનસ્ય{3,231} વક્ષ્યમાણત્વાદ્ અત આહ -- બહુજાતી તિ સાર્ધેન. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- લૌકિકા હિ હાનોપાદાનાદિવ્યવહારમાત્રાર્થિનઃ, ન ચ તેષાં વ્યવહારઃ શબ્દોચ્ચારણક્ષણોપજાતસઙ્કીર્ણાર્થબોધસાધ્ય એવેતિ, શ્રૌતલાક્ષણિકાદિવિવેકં પ્રત્યનાદૃતા ઇતિ ॥ 25 -- 26 ॥
તેન તર્હિ કિમ્ અર્થં વિવિઞ્ચતે અત આહ -- બલાબલાદી તિ. શાસ્ત્રસ્થા હ્ય્ અનિરૂપિતશક્તયો ન શાસ્ત્રાર્થમ્ અનુષ્ઠાતું શક્નુવન્તીતિ તેષાં હાનોપાદાનોપયોગી શબ્દશક્તિવિવેક ઇતિ તે વિવિઞ્ચત ઇતિ

એતદ્ એવ પ્રપઞ્ચયતિ કક્ષ્યાન્તરિતે તિ દ્વયેન. અસ્યાર્થઃ -- દ્વિવિધં સામાન્યં પરમ્ અપરં ચ. પરં સત્તાખ્યમ્, અપરાણિ દ્રવ્યત્વાદીનિ. તાનિ સામાન્યાન્ય્ અપિ સન્તિ. વ્યાવૃત્તિબુદ્ધેર્ અપિ હેતુત્વાત્ વિશેષસજ્ઞામ્ અપિ લભન્ત ઇતિ, તાનિ સામાન્યવિશેષશબ્દેનાપદિશન્તિ, તત્ર ચ સામાન્યવિશેષાઃ સામાન્યશબ્દસ્ય સ્વાર્થેન કક્ષ્યયાન્તરિતા ભવન્તિ. યથા સચ્છબ્દસ્ય સત્તામાચક્ષાણસ્ય તદન્તરિતા દ્રવ્યત્વાદયઃ સામાન્યવિશેષાઃ, તેષુ ચાસૌ લક્ષણાબલેન પ્રવર્તમાનો દુર્બલો જાયતે. સ્વાર્થે તુ શ્રુત્યા વર્તતે ઇતિ સ તત્ર બલવાન્. કા પુનર્ ઇયં લક્ષણા નામ -- અભિધેયાવિનાભાવેન પ્રતીતિઃ. યથોક્તમ્ --
અભિધેયાવિનાભાવપ્રતીતિર્ લક્ષણેષ્યતે ।
ઇતિ. ક્રિયા કિયદ્વાભિધેયાવિનાભાવેન લક્ષ્યતે કિયત્ સ્વમહિમ્ના શબ્દેનોચ્યત ઇતિ શાસ્ત્રસ્થાનામ્ અનુષ્ઠાનવિશેષાર્થં વિવેકો યુક્તઃ. સા?એચ?લક્ષણા પ્રાયેણ નિત્યસમ્બન્ધાદ્ ભવતીતિ નિત્યસમ્બન્ધાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. સમ્બન્ધમાત્રમ્ એવ તુ લક્ષણાયા બીજમ્. આહ -- કઃ પુનરનુષ્ઠાને શ્રૌતલાક્ષણિકવિવેકસ્યોપયોગઃ. શ્રૂયતામ્ -- લોકે તાવદ્{3,232}બ્રાહ્મણેભ્યો દધિ દીયતાં તક્રં કૌણ્ડિન્યાયેતિ બ્રાહ્મણસામાન્યસ્થા બ્રાહ્મણશ્રુતિર્ લક્ષણયા તદ્વિશેષં કૌણ્ડિન્યમ્ અવતરન્તી દુર્બલા ભવતિ ઇત્ય્ અવ્યવહિતવિશેષસ્થયા કૌણ્ડિન્યશ્રુત્યા બાધ્યતે. વેદે ઽપ્ય્ એવમ્ એવ. યજુસ્સામાન્યસ્થા ઉપાંશુ યજુષા ઇતિ શ્રુતિસ્ તદ્વિશેષસ્થયા ઉચ્ચૈર્નિગદેન ઇતિ શ્રુત્યા બાધ્યત ઇત્યેવમાદિ દર્શયિતવ્યમ્ ઇતિ. સામાન્યશબ્દેનાત્ર વિશેષાન્ વિશિંષન્ ન સામાન્યાતિરિક્તાઃ કેચન વિશેષા વિદ્યન્ત ઇતિ દર્શયતિ. અસ્તિ હિ કેષાઞ્ચિદ્ દર્શનં - નિત્યા દ્રવ્યવૃત્તયો ઽન્ત્યા વિશેષાઃ. તે ચ વ્યાવૃત્તિબુદ્ધેર્ એવ હેતુત્વાદ્ વિશેષા એવેતિ. પરમાણુકારણકં હિ કાણાદા દ્વ્યણુકાદિક્રમેણ જગતો નિર્માણમ્ આતિષ્ઠન્તે. ન ચાણુત્વેન પરસ્પરમ્ અનતિશયાનૈર્ અણુભિર્ અસઙ્કીર્ણાકારજગદુત્પાદયિતું શક્યતે. અતઃ સન્તિ કેચનાણુસમવાયિનો વેશેષા નામ યે તાન્ ઇતરેતરતો વ્યાવર્તયન્તીતિ સઙ્ગિરન્તે. તે ચ નિર્ધૂતનિખિલકાલુષ્યૈર્ અપરોક્ષમ્ ઈક્ષન્ત એવેતિ. તાન્ પ્રત્યુચ્યતે. ન તાવદક્ષાધીનેષુ ભાવેષ્વ્ અવાન્તરસામાન્યાતિરિક્તાન્ વિશેષાનીક્ષામહે. દ્રવ્યત્વેન હિ પૃથિવ્યાદયો ગુણકર્મભ્યો વિશિષ્યન્તે (?દ્રવ્ય।પૃથિવી)ત્વેન પૃથિવી અબાદિભ્યો દ્રવ્યાન્તરેભ્યઃ, વૃક્ષત્વેન વૃક્ષાઃ પાર્થિવાન્તરેભ્યઃ, શિંશપાત્વેન શિંશપા વૃક્ષાન્તરેભ્ય ઇત્ય્ એવમ્ અણૂન્ યાવદ્ ઇયં વિશેષકથા વર્તયિતવ્યા. કિમ્ અત્ર વિશેષાન્તરેણ. અણુષુ ત્વ્ એકજાતીયેષ્વ્ અપિ કાર્યવિભાગાદ્ રૂપમ્ એવ વિભક્તમ્ અનુમાસ્યામહે. નો ખલ્વ્ અવિભક્તાકારં પૂર્વવસ્તુ વિભક્તાકારકાર્યઘટનાયોત્સહત ઇતિ. પૃથક્ત્વાખ્યો વા ગુણસ્ તેષામ્ અન્યોન્યસ્ય વિશેષકત્વાદ્ વિશેષો ભવિષ્યતિ. સ એવાનપેક્ષિતવિશેષાન્તરો ન સિધ્યતીતિ ચેતિ. વિશેષા વા કથમ્ અનપેક્ષિતવિશેષાન્તરાઃ સેત્સ્યન્તિ. અપેક્ષણે વા તદાનન્ત્યમ્, અતો મન્દ એવાયં વિશેષાન્તરાભ્યુપગમઃ. યોગિનસ્ તુ તાન્ પશ્યન્તીતિ શ્રદ્ધધાના બુધ્યન્તે વયમ્ અશ્રદ્ધધાનાઃ સ્મઃ, યે યુક્તિં પ્રાર્થયામહ
ઇતિ સૂક્તં સામાન્યવિશેષેષ્વ્ ઇતિ ॥ 27 -- 28 ॥
{3,233} અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં વાક્યજ્ઞાસ્ તુ વિવિઞ્ચતે ઇત્ય્ ઉક્તમ્. તાવ્ અન્વયવ્યતિરેકૌ દર્શયતિ -- તત્રે તિ દ્વયેન. તત્ર સામાન્યે ગવાદૌ ગોશબ્દસ્ય બહુલં પ્રયોગાત્ તદ્વિશેષેષુ ચ શાબલેયાદિષુ અસત્સ્વ્ અપિ બાહુલેયાદિષુ પ્રયો(?ગા।ગ)દર્શનાત્ પરસામાન્યે ચ સત્તાદૌ સત્ય્ અપિ ભાવાન્તરે ઽપ્રયોગાત્ સાસ્નાદિભિસ્ સહૈકાવયવિરૂપાર્થસમ્બન્ધિગોત્વમાત્રસ્ય ગોશબ્દો વાચકમ્ ઇત્ય્ અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં જ્ઞાનં જન્યતે. સાસ્નાદ્યેકાર્થસમ્બન્ધી તિ ચાવિનાભાવિના ચિહ્નેન ગોત્વમ્ ઉપલક્ષયતીતિ. અતસ્ સિદ્ધં ગમ્યગમકભાવ એવ શબ્દાર્થયોસ્ સમ્બન્ધઃ પ્રથમમ્ અવગમ્યતે ન પુનરવિનાભાવ ઇતિ ॥ 29 -- 30 ॥
ઉપસંહરતિ -- તસ્માદ્ ઇતિ. નનુ -- સંજ્ઞાસંજ્ઞિસમ્બન્ધો ભાષ્યકારેણોક્તઃ, ન ચ ગમકં સંજ્ઞેતિ લૌકિકા મન્યન્તે, ન હ્ય્ અગ્નેર્ ધૂમઃ સંજ્ઞેત્ય્ ઉચ્યતે, અત આહ -- અભિધાયકતે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- અસ્યાર્થસ્યાયં ગમક ઇતિ જ્ઞાતે નાવ્યાપ્રિયમાણસ્યાવગતૌ કારણત્વમ્ ઉપપદ્યત ઇતિ તદ્વ્યાપારો ઽવસીયતે, શબ્દવ્યાપારશ્ ચાભિધેત્ય્ ઉચ્યતે. અતો ઽત્રાભિધાનક્રિયાસમ્બન્ધાદ્ ગમકત્વસ્યૈવ વિશેષો ઽભિધાયકતા શબ્દે જ્ઞાયતે. અભિધાયકતૈવ સંજ્ઞાત્વમ્ ઇત્ય્ ઉપપન્નસ્ સંજ્ઞાસંજ્ઞિસમ્બન્ધ ઇતિ. અવિનાભાવિતા તુ સમ્બન્ધનિયમઃ, ન સમ્બન્ધ ઇત્ય્ આહ -- સમ્બન્ધે તિ. ઇદં ચ નિષ્કૃષ્ટે ઽર્થે નિયમ્યતે ઇત્ય્ અત્રોક્તમ્ અસ્માભિઃ. તસ્માદ્ ઇતિ પદાનુષઙ્ગેણોપસંહૃતમ્ ઇતિ{3,234}વેદિતવ્યમ્. અન્વયવ્યતિરેકાવિનાભાવશબ્દૌ પર્યાયાવ્ ઇતિ નાર્થભેદશ્ શઙ્કિતવ્ય ઇતિ ॥ 31 -- 32 ॥
યદિ પ્રત્યાયકઃ ઇતિ ભાષ્યકારેણ પ્રયોગો ઽન્તર્ણીતઃ, તમ્ આહ -- સમ્બન્ધે તિ. દેવદત્તાદયો હિ યદૃચ્છાશબ્દા યત્રૈવ સઙ્કેત્યન્તે તમ્ એવ પ્રતિપાદયન્તિ. ન ચૈષાં ક્વચિદ્ અપિ સ્વાભાવિકી શક્તિઃ. તદ્ અયં પ્રયોગાર્થઃ -- ગવાદિશબ્દો ધર્મી, નાભિધાશક્ત ઇતિ સાધ્યમ્, ઉપાયાન્તરાપેક્ષત્વાદ્ ઇતિ હેતુઃ. યદુપાયાન્તરાપેક્ષં તન્ ન સ્વરૂપતશ્ શક્તમ્, દેવદત્તાદિપદમ્ ઇવ સઙ્કેતગ્રહણાપેક્ષમ્ ઇતિ

અત્ર ભાષ્યકારેણ યદિ પ્રત્યાયકશ્ શબ્દઃ પ્રથમશ્રુતઃ કિં ન પ્રત્યાયતિ ઇતિ પરિચોદ્ય સર્વત્ર નો દર્શનં પ્રમાણમ્ ઇત્યાદિના દર્શનબલેન ગૃહીતશક્તિકઃ પ્રત્યાયયતીતિ પરિહાર ઉક્તઃ, તદ્દર્શયતિ -- યથૈવે તિ. અસ્યાર્થઃ -- ગમકત્વમ્ એવ તાવત્ શબ્દસ્ય કિમ્ અભ્યુપગમ્યતે, વ્યવહારદર્શનબલેનેતિ ચેત્, સમાનમ્ ઇદં શક્તિસંવેદને ઽપિ. ન હ્ય્ અવિદિતશક્તયશ્ શબ્દાદ્ અર્થમ્ અવયન્તો દૃશ્યન્ત ઇતિ

સ્યાદ્ એતત્ -- પ્રકાશકાઃ પ્રદીપાદયો ઽવિદિતસમ્બન્ધા અપિ સ્વાર્થં પ્રકાશયન્તો દૃશ્યન્તે, તદ્વિધર્મા ચ શદ્બઃ, અતો ન પ્રકાશક ઇતિ. તચ્ ચ નૈવમ્, શક્તિવૈલક્ષણ્યાત્. વિચિત્રશક્તયો ઽપિ હિ ભાવાઃ. તત્પ્રદીપઃ પ્રત્યક્ષપરિકરતયાગૃહીતસમ્બન્ધો ઽપિ પ્રકાશયતુ નામ. નૈતાવતા શબ્દેનાપિ તદ્ધર્મેણ ભવિતવ્યમ્. અતો ઽયમ્ અપર્યનુયોગઃ. અપિ ચ વ્રીહ્યાદયો ઽગૃહીતસ્વરૂપા અપિ કાર્યમ્ આરભન્ત એવેતિ શબ્દે તદ્ધર્મઃ કિં નારોપ્યતે. કારકહેતવો હિ વ્રીહ્યાદયઃ, શબ્દસ્ તુ જ્ઞાપકહેતુઃ. અતો ઽપેક્ષતે સ્વરૂપગ્રહણમ્ ઇતિ ચેત્. કેન વેદમ્ આજ્ઞાપિતં જ્ઞાપકેન સ્વરૂપગ્રહણમ્ અપેક્ષિતવ્યં ન સમ્બન્ધગ્રહણમ્ ઇતિ, દર્શનબલેનેતિ ચેતિ, સમાનમ્ ઇદં સમ્બન્ધગ્રહણાપેક્ષાયામ્{3,235}અપિ, દર્શનબલાદ્ એવ હિ લિઙ્ગશબ્દાદયો જ્ઞાપકવિશેષાસ્ સમ્બન્ધગ્રહણમ્ અપેક્ષન્તે. ન ચક્ષુરાદયઃ. સર્વત્ર હિ નો દર્શનં પ્રમાણમ્. કારકાશ્ ચક્ષુરાદય ઇતિ નાનુમન્યામહે, જ્ઞાનકારણસ્યૈવ જ્ઞાપકત્વાત્, તદ્ એતદ્ આહ -- સ્વરૂપે તિ

નનુ ચ સમ્બન્ધગ્રહણાત્ પ્રાગ્ અપ્ય્ અભિધાને શબ્દશ્ શક્તો ન વા. યદિ શક્તઃ, કિં સમ્બન્ધગ્રહણાપેક્ષયા. ન ચેત્ સમ્બન્ધગ્રહણમ્ એત હિ તદાગમન્યાયેન કારણમ્ આપદ્યેત, અત આહ -- યત્સાધકતમે તિ. ન તાવત્ સમ્બન્ધગ્રહણાત્ પૂર્વમ્ અશક્તમ્ એવ શબ્દમ્ અવગચ્છામઃ. ન ચ શક્તસ્યાનુગ્રાહકાપેક્ષા સ્વશક્તિં વિહ(?રતી।ન્તી)તિ

કિં પુનર્ ન વિહન્ત્ય્ અત આહ -- ન હી તિ. યદિ હ્ય્ અનુગ્રાહકાપેક્ષા સ્વશાક્તિં વિહન્યાત્ સર્વમ્ એવ લૌકિકં વૈદિકં કરણં કરણતાં જહ્યાત. અપેક્ષતે હિ સર્વમ્ એવ કરણમ્ ઇતિકર્તવ્યતાજનિતમ્ અનુગ્રહમ્ ઇતિ

કિઞ્ ચ -- અસ્તુ તાવદ્ ઇતિકર્તવ્યતાપેક્ષા કરણભાવં ન વિહન્તીતિ, પ્રત્યુત તયાપિ નૈવ કરણત્વં નાસ્તિ, પ્રતિકરણસ્વરૂપં તદપેક્ષાનિયમાદિત્ય્ આહ -- પ્રત્યાત્મે તિ. નન્વ્ એવમ્ ઉભયસમવધાનમ્ એવાન્તરેણ કાર્યાનિષ્પત્તેઃ કથં કરણેતિકર્તવ્યતાવિભાગો દર્શયિતવ્યઃ, અત આહ -- બાહ્યાન્તરે તિ નાન્તેન. યત્કાર્યસિદ્ધૌ સન્નિહિતં તત્કરણમ્ ઇતરદ્ બાહ્યમ્ ઇતિકર્તવ્યતેતિ, બાહ્યમ્ અપિ ક્વચિદ્ વિવક્ષાતઃ કારકપ્રવૃત્તેઃ કરણતયા વિવક્ષ્યત ઇત્ય્ આહ -- ક્વચિત્ સ્યાદ્ વે તિ

{3,236} એતદ્ એવ દર્શયતિ -- ઉદ્વિગ્ન ઇતિ. જ્ઞાનોત્પત્તાવ્ અન્તરઙ્ગમ્ અપિ ચક્ષુર્ ન કરણતયા મન્યતે, કિન્ તુ કુતશ્ચિત્ તારતમ્યવિશેષાદ્ બાહ્યમ્ એવ પ્રદીપં કરણતયા વિવક્ષતીતિ

સ ચાયં વિવક્ષાનિબન્ધઃ કરણભાવઃ કાદાચિત્કઃ. નિત્યવૃત્તૌ નિત્યં તુ કાર્યસિદ્ધૌ આન્તરસ્ય ચક્ષુષઃ કરણત્વમ્ અવગમ્યત ઇત્ય્ આહ -- નિત્યવૃત્તાવ્ ઇતિ. અન્ધાનાં દૃષ્ટિર્ દર્શનં નાસ્તીત્ય્ અર્થઃ

નન્વ્ અસ્તુ વિજ્ઞાનકાર્યાસત્તિવિશેષણાત્ પ્રદીપાદ્યપેક્ષયા ચક્ષુષઃ કરણભાવઃ, આત્મમનસ્સંયોગસ્ તુ જ્ઞાનોત્પત્તાવ્ અત્યન્તમ્ આસન્નઃ, અતઃ કથં તદપેક્ષયા ચક્ષુષઃ કરણત્વં ભવિષ્યતીત્ય્ અત આહ -- શરીરે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- નાસત્તિવિશેષ એવ કરણત્વે કારણમ્, અપિ તર્હિ બાહ્યપ્રદીપાદ્યપેક્ષયાસત્તિઃ, આભ્યન્તરાત્મમનસ્સંયોગાપેક્ષયા ત્વ્ અસાધારણ્યમ્, આત્મમનસ્સંયોગો હિ રસાદિજ્ઞાનસાધારણો નાવ્યભિચારિતયા રૂપદર્શનકારણમ્ ઇતિ શક્યતે ઽવગન્તુમ્. ચક્ષુષઃ પુનરસાધરણતયૈવ રૂપજ્ઞાને કારણત્વમ્ ઇતિ ચક્ષૂરૂપાદિભેદસ્ તુ ઇત્ય્ અત્રોક્તમ્ ઇતિ

તદ્ એવં દૃષ્ટાન્તે વિવક્ષાસન્નિકર્ષવિશેષકૃતકરણેતિકર્તવ્યતાવિભાગં દર્શયિત્વા પ્રકૃતે યોજયતિ -- તથૈવે તિ. અનેન યત્તદાગમન્યાયેન સમ્બન્ધગ્રહણમ્ એવ કારણમ્ આપદ્યેતેત્ય્ ઉક્તં તદ્ અપિ વિવક્ષાવિશેષવશેનાસ્ત્વ્ ઇતિ દર્શિતમ્ ઇતિ

અપરમ્ અપિ -- યથા ચક્ષુર્દ્રષ્ટૃ ન બાહ્યેન પ્રકાશેન વિના ઇત્યાદિ પરિહારભાષ્યં, તસ્યાભિપ્રાયમ્ આહ -- યથે તિ. ચક્ષુર્ હિ પ્રદીપાદ્યુપાયાન્તરાપેક્ષમ્{3,237}અપિ રૂપપ્રકાશને સ્વભાવતશ્ શક્તમ્ ઇત્ય્ અનૈકાન્તિકો હેતુઃ. દૃષ્ટાન્તો ઽપિ સાધ્યવિકલ ઇત્ય્ આહ -- દેવદત્તે તિ

યદૃચ્છાશબ્દાનામ્ અપિ જ્ઞાનસામર્થ્યં વિદ્યમાનમ્ એવ નિયોગેનાભિવ્યજ્યત ઇત્ય્ અધ્યાસવાદે વર્ણિતમ્. અત્ર ચ યથા ચક્ષુર્ ઇતિ ભાષ્યે ચક્ષુષઃ કરણભાવો દર્શિતઃ. કથં પુનસ્ તુલ્યે ઽપિ ચક્ષુઃપ્રદીપયોર્ જ્ઞાનકારણત્વે ચક્ષુષઃ કરણત્વમ્ ઇત્ય્ અત્રોપપત્તિમ્ આહ -- પ્રકાશ ઇતિ. ઇદં ચ નિત્યવૃત્તૌ ઇત્ય્ અત્રોક્તમ્ અપ્ય્ અધુના ભાષ્યસમર્થનાર્થમ્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ અપૌનરુક્ત્યમ્ ઇતિ

તદ્ એવમ્ ઉપપાદિતસ્ સંજ્ઞાસંજ્ઞિસમ્બન્ધઃ કૃતકત્વેન ભાષ્યકૃતાક્ષિપ્તઃ -- યદિ પ્રથમશ્રુતો ન પ્રત્યાયયતિ કૃતકસ્ તર્હિ ઇતિ, તદ્ એતદ્વાર્તિકકારો દર્શયતિ -- પુરુષે તિ. એવં ચાત્ર પ્રયોગઃ -- યઃ સંજ્ઞાસંજ્ઞિસમ્બન્ધઃ સ કૃતકઃ, પુરુષાપેક્ષત્વાત્, રજ્જુઘટસંયોગવદ્ ઇતિ

અપરમ્ અપિ[731]સ્વાભાવતો હ્ય્ અસમ્બન્ધાવ્ એતૌ શબ્દાર્થૌ ઇત્યાદિ ભાષ્યં, તસ્યાભિપ્રાયમ્ આહ -- ભિન્ને તિ. અયમ્ અર્થઃ -- યથા રજ્જુસર્પાદિષુ ભિન્નદેશકાલાધિષ્ઠાનેષુ કિઞ્ચિદ્ દેશાદિ સમં નાસ્તિ, એવં તયોશ્ શબ્દાર્થયોઃ. અતસ્ તદ્વદ્ એવ તાવ્ અપિ સ્વભાવતો ઽસમ્બન્ધાવ્ ઇતિ. ઈદૃશી ચાત્ર પ્રયોગરચનાશબ્દાર્થૌ સ્વભાવતો ઽસઙ્ગતૌ, અસમદેશકાલત્વાત્, રજ્જ્વાદિવત્. તાવ્ એવ ન સમદેશકાલૌ, ભિન્નદેશાદ્યધિષ્ઠાનોપલમ્ભાત્, તદ્વદ્ એવેતિ