મીમાંસાશ્લોકવાર્ત્તિક · અધ્યાય 11

વેદોપયોગમ્ અર્થાપત્તેર્ દર્શયતિ -- સ્મૃત્યે તિ. ભૂયાન્ ખલુ વેદભાગઃ શ્રુતાર્થાપત્તિપ્રમાણકઃ સ તામ્ અન્તરેણ ન સિધ્યેત્, યથૈવ હિ પાઠેનાભિવ્યક્તા શ્રુતિર્ આત્માનં લભતે, એવં શ્રુતાર્થાપત્તિપ્રમાણકા હિ. યદાહ --
યથૈવ પાઠઃ પ્રતિપ્રત્ત્યુપાયસ્ તથૈવ સામર્થ્યમ્ અપિ શ્રુતીનામ્ ।
તેનૈવ ચૈકાં ન સમામનન્તિ સહસ્રભાગં તુ સમામનેયુઃ ॥ ઇતિ.
યથા તાવદષ્ટકાદિવિષયાં મન્વાદિસ્મૃતિમ્ ઉપલભ્ય તન્મૂલકારણાન્વિચ્છાયામ્ અસમ્ભવત્સુ ભ્રમવિપ્રલિપ્સાનુભવપુંવાક્યાન્તરેષુ સ્મૃતેસ્ સ્વમૂલકારણમ્ અન્તરેણાનુપપત્ત્યા શ્રુતિર્ એવ મૂલતયા કલ્પ્યતે. તથા લિઙ્ગાદિભિઃ સ્વવિનિયોજિકા શ્રુતિર્ ઉપકલ્પ્યતે -- યથા તાવત્ પ્રકરણામ્નાતે મન્ત્રે સ્વાધ્યાયવિધ્યધ્યાપિતે પ્રયોજનમ્ અન્તરેણાનુપપદ્યમાને ક્રત્વપેક્ષયા ચ સામાન્યતઃ ક્રતૂપકારાવગતૌ વિશેષાપેક્ષાયાં મન્ત્રશક્તિનિરીક્ષયા યચ્છક્નુયાદ્ ઇત્ય્ ઉપબન્ધેન શક્યાર્થવિષયા{3,188}મન્ત્રસ્ય વિનિયોજિકા શ્રુતિર્ ઉપકલ્પ્યતે. યથા બહિર્મન્ત્રે ઽનેન લુનીયાદ્ ઇતિ સો ઽયં લૈઙ્ગિકો વિનિયોગઃ વાક્યેન તુ યથા -- તસ્મિન્ન્ એવ મન્ત્રે દામીત્ય્ એતત્ પદં લવને શક્તમ્ ઇતિ તદ્ એવ લિઙ્ગે વિનિયુજ્યતે, પદાન્તરાણિ તુ તત્સમભિવ્યાહારાત્મના વાક્યેનૈવ. પ્રકરણવિનિયોગસ્ તુ દર્શપૂર્ણમાસપ્રકરણામ્નાતાનાં સમિદાદીનામ્, તે હિ પ્રયોજનાકાઙ્ક્ષાઃ, ક્રતુશ્ ચોપકારસાકાઙ્ક્ષઃ, તદ્ એવમ્ ઉભયાકાઙ્ક્ષાયામ્ એભિઃ ક્રતુમ્ ઉપકુર્યાદ્ ઇતિ શ્રુતિઃ કલ્પ્યત ઇતિ. સ્થાનવિનિયોગસ્ તુ યથા -- દર્શપૂર્ણમાસયોર્ એવોપાંશુયાજક્રમાધીતસ્ય દબ્ધિર્ નામાસીતિ મન્ત્રસ્ય. તસ્ય ચાનેનોપાંશુયાજમ્ ઉપકુર્યાદ્ ઇતિ શ્રુતિઃ કલ્પ્યત ઇતિ. સમાખ્યાવિનિયોગસ્ તુ યથા -- આધ્વર્યસમાખ્યાતેષુ પદાર્થેષુ ગુણભૂતં કર્તારમ્ અપેક્ષમાણેષુ સમાખ્યયા કર્તૃનિયમઃ ક્રિયતે. ભવતિ ચાત્ર શ્રુતિઃ, અધ્વર્યુર્ એતાન્ કુર્યાદ્ ઇતિ. અશ્રુતફલેતિકર્તવ્યતાકેષુ ચ કર્મસુ વિશ્વજિત્સૌર્યાદિષુ પૂરણસમર્થા શ્રુતિઃ કલ્પ્યતે વિશ્વજિતા યજેત સ્વર્ગકામ ઇતિ, સૌર્યં ચરું નિર્વપેદ્ બ્રહ્મવર્ચસકામ ઇતિ, આગ્નેયવદ્ ઇતિકર્તવ્યતેતિ. ભૂયાન્ એવઞ્જાતીયકઃ શ્રુતાર્થાપત્તેર્ વેદોપયોગઃ. ન ચાયમ્ અનુમાનાદ્ એવ સિધ્યતિ. ન હ્ય્ અત્રાનુપપદ્યમાનસ્ય કલ્પનીયેન સમ્બન્ધઃ કેનચિદ્ દૃષ્ટઃ. ન ચાનપેક્ષિતસમ્બન્ધમ્ અનુમાનં ભવતિ, અતો ઽર્થાપત્તિર્ એવાત્ર શરણમ્. સમ્બન્ધદૃગ્ ઇતિ. બુદ્ધાવ્ ઔપચારિકો દૃગ્ભાવ ઇતિ. યદિ નાર્થાપત્તિઃ પ્રમાણમ્ આશ્રીયતે સર્વમ્ ઇદમ્ અસમઞ્જસં સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ -- તત્ સર્વમ્ ઇતિ. યદિ તુ લક્ષણતો ભિન્નાપિ પશ્ચાદનુમાનસામાન્યાદ્ અનુમાનશબ્દેન વક્તુમ્ ઇષ્યતે તદ્ અસ્તુ, સિદ્ધં નઃ પ્રમાણાન્તરમ્ ઇત્ય્ આહ -- એવમ્ ઇતિ.
ઇત્ય્ ઉપાધ્યાયસુચરિતમિશ્રકૃતૌ કાશિકાટીકાયાં
અર્થાપત્તિપરિચ્છેદઃ સમાપ્તઃ ॥
{3,189} અત્ર ભાષ્યમ્ -- અભાવો ઽપિ પ્રમાણાભાવો નાસ્તીત્ય્ અસ્યાર્થસ્યાસન્નિકૃષ્ટસ્યેતિ. કિં પુનર્ અનેન લક્ષ્યતે. ન તાવત્ પ્રમાણમ્. ન હિ પ્રમાણાભાવેન પ્રમાણં લક્ષ્યત ઇતિ યુક્તમ્. પૂર્વોક્તપ્રમાણાભાવો લક્ષણમ્ ઇતિ ચેત્. એવં તર્હિ સર્વેષાં પ્રમાણાનાં સમાનમ્ ઇદમ્, સર્વાણ્ય્ અપિ હિ પ્રમાણાનીતરેતરાભાવરૂપાણિ શક્યન્તે પ્રમાણાભાવ ઇતિ વદિતુમ્. ન ચ સર્વપ્રમાણસાધારણં કિઞ્ચિદ્ એકં લક્ષણમ્ અસ્તિ, યદભાવેન ષષ્ઠં લક્ષ્યતે. અપિ ચ -- પ્રમાણં નામ કસ્યચિત્ પ્રમેયસ્ય વ્યવસ્થાપકં ભવતિ. તદ્ અનેન કિં વ્યવસ્થાપ્યત ઇતિ ન વિદ્મઃ. નનૂક્તં નાસ્તીત્ય્ અસ્યાર્થસ્યાસન્નિકૃષ્ટસ્યેતિ. કિમ્ ઉક્તં ભવતિ. પ્રત્યક્ષાદ્યવિષયો નાસ્તીત્ય્ અયમ્ અર્થો ઽભાવસ્ય પ્રમેયમ્ ઇતિ. તદ્ અયુક્તમ્. નાસ્તીતિ નેદમ્ ઇહ પ્રમીયત ઇત્ય્ અર્થઃ. ન ચાપ્રમીયમાણસ્ય પ્રમેયતેતિ શક્યતે ઽવગન્તુમ્. કસ્ય ચ પ્રમાણસ્ય પ્રમેયમ્ ઇદમ્, યદિ પ્રમાણાભાવસ્ય. તન્ ન. પ્રમાણાભાવો હિ પ્રમિતેર્ અનુત્પત્તિઃ. સા ચ પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ અલૌકિકમ્ ઇવ પ્રતિભાતિ. યદિ મતમ્ -- અસ્તિ તાવન્ નાસ્તીતિ બુદ્ધિઃ સર્વલૌકિકપરીક્ષકાણામ્ અવિવાદસિદ્ધા, ન ચ બુદ્ધેર્ અનાલમ્બનત્વં સ્વાંશાલમ્બનત્વં વેતિ વિજ્ઞાનવાદે વર્ણિતમ્ એવ. અતો ઽસ્યા એવ બુદ્ધેર્ દ્રઢિમ્નઃ પ્રમેયમ્ ઉપકલ્પ્યતે. સો ઽભાવસ્ય વિષયઃ. તદ્ ઇદં નાસ્તીતિ વિજ્ઞાનં પ્રમાણં ઘટાદ્યભાવઃ પ્રમેયમ્ ઇતિ મન્યન્તે. અત એવ પ્રાગભાવાદિભેદેન ચતુર્ધાભાવં વિભજન્તે. ન હ્ય્ અવસ્તુનો વિભાગસ્ સમ્ભવતિ. યદિ તુ નાભાવસ્ તત્ત્વાન્તરમ્ ઇષ્યતે, કસ્ તર્હિ ક્ષીરે દધ્યભાવઃ. યં પ્રાગભાવ ઇત્ય્ આચક્ષતે. અતશ્ ચૈષ દધ્નિ ક્ષીરાભાવઃ, યઃ પ્રધ્વંસાભાવ ઇત્ય્ ઉચ્યત ઇતિ. અપિ ચ -- ઇહ ઘટો નાસ્તીતિ ધિયઃ કિમ્ આલમ્બનમ્ ઇતિ વક્તવ્યમ્. યદિ ભૂતલમ્ એવ, તન્ ન. ઘટવત્ય્ અપિ પ્રસઙ્ગાત્. કેવલમ્ એવ ભૂતલમ્ આલમ્બનમ્ ઇતિ ચેત્. કઃ કેવલાર્થઃ. યદિ ભૂતલમ્ એવ, સ એવ પ્રસઙ્ગઃ. અથ ભાવાન્તરવિષેકઃ સ તર્હિ તત્ત્વાન્તરમ્ ઇતિ સિદ્ધઃ પ્રમેયભેદઃ, તદ્ભેદાચ્ ચ પ્રમાણભેદઃ. ન હિ તત્ પ્રત્યક્ષેણ શક્યતે ઽનુભવિતુમ્. અક્ષાધીનત્વાત્ પ્રત્યક્ષસ્ય, અક્ષાણાં ચ ભાવરૂપાણાં ભાવેનૈવ સન્નિકર્ષઃ, નાભાવેન. અસત્ય્ અપિ ચ તદ્વ્યાપારે નાસ્તીતિ બુદ્ધેર્ ઉત્પત્તિર્ દૃષ્ટા, યથા સ્વરૂપમાત્રદૃષ્ટે ગૃહાદૌ દેશાન્તરગમને કસ્યચિદ્ અભાવં{3,190}પ્રત્યનુયુક્તેન તદૈવ

તદભાવો ઽવસીયતે. તદ્ એવમ્ અસત્ય્ અપીન્દ્રિયસન્નિકર્ષે જાયમાનં નાસ્તીતિ વિજ્ઞાનં નૈન્દ્રિયકમ્. ન ચાસ્ય કિઞ્ચિલ્ લિઙ્ગં જનકમ્ અસ્તિ. અનુપલબ્ધિર્ લિઙ્ગમ્ ઇતિ ચેત્. ન. અવિજ્ઞાનાત્. ન હ્ય્ અવિજ્ઞાતરૂપં લિઙ્ગં લિઙ્ગિનમ્ અનુમાપયતિ. ન ચાજ્ઞાતસમ્બન્ધમ્. ન ચ તથાનુપલબ્ધિર્ જ્ઞાતા સત્યભાવં પ્રકાશયતિ. તસ્યા અપ્ય્ અભાવરૂપત્વેનાપરસજાતીયાપેક્ષાયામ્ અનવસ્થાપાતાત્. અતઃ પ્રમાણાન્તરમ્ એવેદં ભાવાનામ્ અસઙ્કરસિધ્યર્થમ્ આસ્થેયમ્. અસ્તિ ચ મીમાંસકાનાં પ્રસિદ્ધિઃ - ષષ્ઠં કિલેદં પ્રમાણમ્ ઇતિ. અતસ્ તલ્લક્ષણાર્થો ઽયં ગ્રન્થ ઇતિ. તદ્ અયુક્તમ્. ન હ્ય્ અનેન પ્રમાણં (?વ।લ)ક્ષ્યેત. ગ્રન્થતો હિ પ્રમાણાભાવ એવાવસીયતે ન પ્રમાણમ્, નાસ્તીત્ય્ અપ્ય્ ઉક્તે પ્રમેયાભાવમ્ એવ લૌકિકાઃ પ્રતિબુધ્યન્તે ન પ્રમેયં કિઞ્ચિત્. અતો ન તાવત્ ગ્રન્થાનુગુણં પ્રમાણાન્તરમ્, ન ચ યુક્ત્યા સઙ્ગચ્છતે, સિદ્ધસ્ય હિ જ્ઞાનસ્ય પ્રમાણમ્ અપ્રમાણં વેતિ વિચારણા યુક્તા. ન ચ ભૂતલોપલમ્ભાદ્ અન્યન્ નાસ્તીતિ વિજ્ઞાનમ્ અસ્તિ. તદ્ એવ હિ દ્વેધા પ્રકાશતે. અન્યસહિતમ્ અસહિતં ચ તત્. યદા ઘટાદિસહિતં તદ્ ઉપલભ્યતે તદા ઘટો ઽસ્તીતિ વ્યવહારઃ પ્રવર્તતે. તન્માત્રબોધે તુ નાસ્તીતિ. ન ચ વાચ્યં સત્સ્વ્ અપિ સૂક્ષ્મેષુ ભાવેષુ તન્માત્રબોધો દૃષ્ટઃ. અતસ્ તત્રાપિ નાસ્તીતિ પ્રકાશત ઇતિ. તદ્ એવ હિ દ્વેધા પ્રકાશતે. દ્વેધા હિ તન્માત્રબોધઃ, દૃશ્યતે પ્રતિયોગિન્ય્ અદૃશ્યે વા. તત્ર યા દૃશ્યે પ્રતિયોગિનિ તન્માત્રબુદ્ધિઃ સૈવ ઘટાદેર્ નાસ્તિત્વમ્. યેષામ્ અપ્ય્ અભાવઃ પ્રમેયસ્ તેષામ્ અપિ દૃશ્યાદર્શનાદ્ એવ નાસ્તીત્ય્ અભાવો નિશ્ચીયતે. અતો યેયં સર્વવાદિસિદ્ધા તન્માત્રબુદ્ધિઃ સૈવ નાસ્તીતિ વ્યપદિશ્યતે. યચ્ ચાભાવસ્ય કારણમ્ ઇષ્યતે તત્તન્માત્રબુદ્ધેર્ એવોભયવાદિસિદ્ધાયાઃ કારણમ્ આશ્રીયતામ્. અતો યત્રૈવ પ્રાક્ સંસૃષ્ટબુદ્ધિર્ આસીત્ તત્રૈવ વિલક્ષણકારણોપનિપાતે તન્માત્રબુદ્ધિર્ એવ જાયતે ન પુનર્ઘટાદ્યભાવઃ. (અવશ્યં) ચૈતદ્ એવાભ્યુપગન્તવ્યમ્. અન્યથા હિ નાભાવો ગૃહીતું શક્યતે, પ્રમાણાભાવો હિ તત્ર પ્રમાણમ્, ન ચાગૃહીતેન સ પ્રતિપાદયિતું શક્યતે. અસ્તિ હિ સુષુપ્તસ્યાપિ પ્રમાણા ... (?તઃ।ભાવઃ). ન ચ નાસ્તીતિ નિશ્ચયઃ. અતો નાગૃહીતમ્ અદર્શનમ્ અભાવં નિશ્ચાયયતિ, તદ્ગ્રહીતિર્ અપિ ચાભાવરૂપત્વાદ્ અપરેણાદર્શનેનેત્ય્ એવમ્ અનવસ્થાપાતઃ. યદિ ચ સન્માત્રમ્ એવાદર્શનં નિશ્ચાયયતિ, તતો નિવૃત્તે ઽપ્ય્ અદર્શને
પ્રાક્ દેવદત્તો{3,191}નાસીદ્ ઇતિ પ્રતિપત્તિર્ ન સ્યાત્. ભવતિ હિ કદાચિદ્ એતત્. યો યત્ર ન દૃષ્ટસ્ તસ્મિન્ પુનર્દૃશ્યમાન એવાસત્ય્ અપ્ય્ અદર્શને પ્રચીનાભાવજ્ઞાનં તદ્ અસત્ય્ અદર્શને ન સ્યાત્. અતઃ પ્રચીનાદર્શનવિમર્શજમ્ એવ તજ્જ્ઞાનમ્ ઇતિ વાચ્યમ્. એવં ચ ગૃહ્યમાણમ્ એવ તદભાવં પ્રકાશયતિ. ગ્રહણે ચાનવસ્થાપ્રસઙ્ગઃ. તન્માત્રસંવિદ્ એવ ત્વ્ અદર્શનમ્ ઇત્ય્ આશ્રીયમાણે ન કિઞ્ચિદ્ દુષ્યતિ. સ્વપ્રકાશા હિ સા ફલભૂતા ન પ્રકાશાન્તરમ્ અપેક્ષતે. અતસ્ તન્માત્રાનુભાવ એવ સ્વપ્રકાશો ભાવઃ. યદા ચાસૌ ઘટાદ્યદર્શનરૂપતયા વિમૃશ્યતે તદા તદભાવત્વેનાપદિશ્યતે. અતો ન પ્રમેયાન્તરમ્ અભાવઃ. ન ચ નાસ્તીતિ જ્ઞાનં પ્રમાણમ્, ઉભયોર્ અભાવાત્. જ્ઞાનાભાવ એવાયં જ્ઞાનભ્રમઃ, આલોકાદર્શને ઽન્ધકારદર્શનભ્રમવદ્ ઇતિ ન વિદ્મઃ કિમ્ અત્ર લક્ષ્યતે ઇતિ. અત્રાહ -- કિમ્ અત્ર ન જ્ઞાયતે, યથોક્તં ભવતા ગ્રન્થતસ્ તાવત્ પ્રમાણાભાવ એવાવસીયતે, કેચિત્ કિલાભાવં નામ પ્રમાણમ્ આતિષ્ઠન્તે, તન્નિરાકરણાર્થ એવાયં ભાષ્યકારસ્ય પ્રયત્નઃ. કથમ્ અનેન નિરાક્રિયતે. શ્રૂયતામ્. યદ્ એકે વદન્તિ -- નાસ્તીત્ય્ અસ્યાર્થસ્ય અસન્નિકૃષ્ટસ્યેતિ, પ્રત્યક્ષાદ્યવિષયસ્યાભાવઃ પ્રમાણમ્ ઇતિ, તન્ ન, પ્રમાણાભાવો હ્ય્ અસૌ -- પ્રમાણં ન ભવતીત્ય્ અર્થઃ. અપ્રમાણત્વે ચોક્તો હેતુઃ. એતદ્ અપિ નોપપદ્યતે. યદિ ગ્રન્થાનુગુણ્યેનાયમ્ અર્થો વ્યાખ્યાસ્યતે તતો વિસ્પષ્ટઃ પ્રદેશાન્તરે ભાષ્યવિરોધઃ, એવં હિ ચિત્રાપરિહારે ભાષ્યકારો વક્ષ્યતિ -- સ્યાદ્ એવં યદિ પઞ્ચૈવ પ્રમાણાન્યભવિષ્યન્ન્ ઇતિ. તત્ર સ્ફુટમ્ એવ હિ ષટ્ પ્રમાણાનિ દર્શયતિ. ન ચ તદ્વ્યવહારાભિપ્રાયમ્, ન હિ પ્રમાણગતા સંખ્યા વ્યવહારં ભિનત્તીતિ સામ્પ્રતમ્. ઇહાપિ ચાપ્રામાણ્યે ન ભાષ્યકારેણ કશ્ચિદ્ ધેતુર્ ઉક્તઃ. ન ચ પ્રતિજ્ઞામાત્રેણ પ્રતિપક્ષનિરાકરણં ભવતીતિ સામ્પ્રતમ્. તસ્માદ્ વ્યાખ્યેયમ્ એતત્. અત્રાહ -- પ્રમાણે તિ. અયમ્ અર્થઃ. પ્રમાણલક્ષણમ્ એવેદમ્. યત્ તૂક્તં તદભાવેન કથં તલ્લક્ષ્યતે ઇતિ. સત્યમ્. ન પ્રમાણમાત્રવિવક્ષયા પ્રમાણશબ્દઃ અપિ તુ સામાન્યવચનો ઽપિ પ્રમાણશબ્દો ઽધિકારાદ્ વિશેષે ઽવતિષ્ઠતે. પ્રમાણાભાવ ઇતિ કિમ્ ઉક્તં ભવતિ, પૂર્વોક્તપ્રમાણપઞ્ચકાભાવ ઇતિ. અસ્તિ ચ પઞ્ચાનાં ભાવોપધાનમ્ એકમ્, સર્વાણિ હિ ભાવપ્રમાણાનિ, અતો ભાવપ્રમાણાભાવો{3,192}ભાવપ્રમાણમ્ ઇતિ. સ ચોપરિષ્ઠાદ્

દ્વેધા વ્યાકરિષ્યતે -- આત્મનો ઽપરિણામો વા નાસ્તીતિ વા ભાવજ્ઞાનમ્ ઇતિ. અસ્તિ વા ભૂતલમાત્રોપલમ્ભાદ્ અન્યન્ નાસ્તીતિ વિજ્ઞાનમ્. બાઢમ્. કો ઽસ્ય વિષયઃ. ચતુર્ધા વ્યૂઢઃ પ્રમેયાભાવઃ. અસતિ હિ તસ્મિન્ કાર્યકારણાદીનામ્ ઇતરેતરસઙ્કરો વાર્તિકકૃતા દર્શિત એવ. યશ્ ચાયં પાદવિહારાદિવ્યવહારઃ કણ્ટકાદ્યભાવાવધારણપુરસ્સરઃ સો ઽપ્ય્ અભાવસ્યાસતિ પ્રમેયત્વે ન સ્યાત્. યદિ ભૂતલમાત્રમ્ અત્રોપલભ્યતે ન કણ્ટકાદિવિવેકઃ, સત્સ્વ્ અપિ તેષૂપલભ્યત ઇતિ નાસીતિ ધિયા ગૃહ્યેત. બુધ્યપલાપસ્ તુ સંવિદ્વિરુદ્ધ એવ. ન હિ ભાવાભાવયોઃ પ્રકાશો વિશિષ્યતે. યત્ તૂક્તં તન્માત્રધીર્ એવ ઘટો નાસ્તીતિ વ્યપદિશ્યત ઇતિ. તત્ર ન વિદ્મઃ કિં માત્રશબ્દેન વ્યવચ્છિદ્યત ઇતિ. યદિ ન કિઞ્ચિદ્ વ્યાવર્તયતિ, અનર્થકસ્ તર્હિ. અથ વ્યાવર્તયતિ. અસ્તિ તર્હિ વ્યાવૃત્તિર્ વિષયઃ, ઇતરથા સદાત્વ એવ વ્યાવર્તયતીતિ વ્યવહારો ભવેત્. અયમ્ એવ સંસૃષ્ટધિયસ્ તન્માત્રધિયો વિશેષઃ. યદ્ અસૌ વિવિક્તવિષયા. વિષયાન્તરવિવેકશ્ ચાભાવઃ. બુદ્ધિર્ એવ વિષયઃ ન તતો ઽન્ય ઇતિ ચેત્. સા તર્હિ સંસર્ગોપલમ્ભે ઽપ્ય્ અસ્તીતિ નાસ્તીતિ પ્રકાશેત. અપિ ચ યદ્ય્ અત્ર પ્રતિષિધ્યતે તત્ તત્ર નાસ્તીત્ય્ ઉચ્યતે. ન ચેહ ઘટો નાસ્તીતિ બુદ્ધિઃ પ્રતિષિધ્યતે, બુદ્ધિગોચરે હિ નાસ્તીતિ શબ્દે બુદ્ધેર્ એવાભાવઃ સ્યાત્. અથોચ્યતે ઘટો નાસ્તીત્ય્ અયમ્ અર્થઃ -- ભૂતલમાત્રમ્ ઉપલભ્યત ઇતિ. ન તાવદ્ એવં લૌકિકા બુધ્યન્તે. અપિ ચૈવં સૂક્ષ્મસ્ય વસ્તુનસ્ સદસદ્ભાવૌ પ્રતિ જિજ્ઞાસા ન સ્યાત્, યદ્ય્ અભાવો નામ ન કશ્ચિદ્ અસ્તિ, તર્હિ વસ્તુન્ય્ ઉપલબ્ધે કો ઽયમ્ અપરસ્ સંશયસ્ સૂક્ષ્મેષુ કેશકીટાદિષુ, તન્માત્રોપલમ્ભો હિ ભાવાન્તરાણામ્ અભાવઃ, સ ચ જ્ઞાત એવાસંશયિતવ્યશ્ ચ, સંવિદઃ સ્વપ્રકાશત્વાત્ કિમ્ અપરમ્ અન્વિષ્યતે. દૃશ્યે પ્રતિયોગિનિ તન્માત્રબોધો ઽભાવો નાદૃશ્ય ઇતિ ચેત્, કિં પુ(ન)રદૃશ્યતયા, યદા બુદ્ધેર્ અભાવો નાતિરિચ્યતે. યદિ તત્ત્વાન્તરમ્ અભાવો ભવેત્, તદા તદવધારણે દૃશ્યાદર્શનમ્ ઉપયુજ્યતે. આત્મેન્દ્રિયમનો ઽર્થસન્નિકર્ષો હિ જ્ઞાનજનનકારણમ્, તદ્ યદા સત્સ્વ્ અપ્ય્ અવિગુણેષ્વ્ ઇન્દ્રિયાદિષુ જિજ્ઞાસિતો ઽપ્ય્ અર્થઃ પ્રયત્નેનાન્વિષ્ટો ન દૃશ્યતે તદા તદભાવાદ્ અદર્શનમ્ ઇતિ કલ્પ્યતે. તદ્ એવં{3,193}દૃશ્યત્વસિદ્ધ્યર્થા યુક્તા સૂક્ષ્મજિજ્ઞાસા. તન્માત્રોપલમ્ભે સ્વભાવે ઽદૃષ્ટાર્થમ્ એવ દૃશ્યવિશેષણમ્ આપદ્યેત. યચ્ ચોક્તમ્ -- યદભાવસ્ય કારણં તત્તન્માત્રધિય એવ કલ્પનાલાઘવાદ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ. તદ્
અયુક્તમ્. ન હિ કલ્પનાલાઘવં ભવતીતિ પ્રમાણાવગતમ્ ઉપેક્ષિતું શક્યમ્. ન ચ યદભાવસ્ય કારણં તત્તન્માત્રધિય ઇતિ યુક્તમ્. મુદ્ગરપ્રહારાદિર્ હ્ય્ અભાવસ્ય કારણમ્. ન ચ તેન તન્માત્રબોધો જન્યતે. ભૂતલાદિવસ્તુરૂપપ્રકાશો હીન્દ્રિયાદિકારણકઃ, નાસૌ ઘટાદેર્ ઉત્સારણં પ્રહરણં વાપેક્ષતે. યત્ તુ નાનિરૂપિતમ્ અદર્શનમ્ અભાવં નિશ્ચાયયતિ, સુષુપ્તે પ્રસઙ્ગાદ્ ઇતિ. તદ્ અયુક્તમ્. ન હ્ય્ અગૃહીતે વસ્તુનિ નિરાશ્રયો ઽભાવઃ પ્રકાશતે, ક્વચિદ્ ધિ કસ્યચિદ્ અભાવઃ પ્રતિભાતિ ન સ્વતન્ત્રઃ. અત એવાહ -- વસ્તુરૂપે ન જાયત ઇતિ. ન ચ સુષુપ્તસ્ય કિઞ્ચિત્ પ્રકાશતે. ક્વ ચાભાવઃ પરિચ્છિન્દ્યાત્. અપિ ચ યોગ્યપ્રમાણાનુત્પત્તિર્ અભાવં નિશ્ચાયયતિ, ન ચ સુષુપ્તસ્ય પ્રમાણયોગ્યો ઽર્થઃ, યો ન પ્રકાશત ઇતિ કથમ્ અભાવનિશ્ચયો જાયતે, અતો નાદર્શનમ્ અગૃહીતમ્ ઇતિ સુષુપ્તસ્યાભાવો ન પ્રકાશતે, કિન્ તુ યોગ્યાદર્શનમ્ એતન્ ન ભવતીતિ. યચ્ ચાપિ નિવૃત્તે ઽપ્ય્ અદર્શને પ્રાઙ્નાસ્તિત્વં વ્યપદિશ્યતે સમ્પ્રતિ દૃશ્યમાનસ્યાપીતિ. તન્ ન. તત્ર હિ સમાનોપલમ્ભયોગ્યેષુ બહુષુ સ્મર્યમાણેષુ યદ્ એકો ન સ્મર્યતે, તેન સ્મૃતિનિવૃત્ત્યા ફલતઃ પ્રત્યક્ષનિવૃત્ત્યા તદભાવઃ પ્રતીયતે સ્મૃત્ય્ એવ ભાવાન્તરાણામ્. તદાનીન્તનો ઽભાવઃ સ્મૃતિનિવૃત્તિશ્ ચ તદાનીમ્ અસ્ત્ય્ એવ. ન ચાવગમ્યતે. વસ્ત્વભાવમ્ એવ તુ પ્રાચીનમ્ અવગમયતીતિ નાનવસ્થા. અતો નાસ્તીતિ જ્ઞાનં પ્રમાણમ્, અભાવશ્ ચ પ્રાગભાવાદિભેદભિન્નઃ પ્રમેયમ્ ઇતિ સામ્પ્રતમ્. તદ્ અયમ્ અર્થો ભવતિ. યત્ર પઞ્ચ પ્રમાણાનિ સમ્ભવત્પ્રતિપત્તીનિ યથાયથં પટાદેર્ વસ્તુનસ્ સત્તાં બોધયિતું ન જાયન્તે, તસ્મિન્ વિષયે ઽભાવસ્ય પ્રમાણતા સમ્ભવતિ, તદ્ અનેન પ્રમાણશબ્દો ઽધિકારાત્ પ્રમાણપઞ્ચકે પ્રયુક્ત ઇતિ દર્શિતમ્. વસ્તુરૂપે ન જાયત ઇતિ ચ સ્વતન્ત્રાભાવમાત્રજ્ઞાનં ન પ્રમાણમ્ ઇતિ દર્શયતિ. લૌકિકપ્રમાણલક્ષણકથનાચ્ ચ યત્રૈવ પ્રમાણાનાં શક્તિસમ્ભવસ્ તત્રૈવ તેષામ્ અનુત્પાદઃ પ્રમાણમ્ અભાવો ઽભાવાવધારણે. તાદૃશેનૈવ હિ લૌકિકા નાસ્તીતિ બુધ્યન્ત ઇતિ. ભાષ્યસ્યાપ્ય્ અયમ્ અર્થઃ -- અભાવો ઽપિ ન પરીક્ષણીયઃ. અવ્યભિચારાત્. પ્રમાણાભાવો હ્ય્ અસન્નિકૃષ્ટે ઽર્થે ઽભાવાખ્યે નાસ્તીત્ય્ અનેન રૂપેણ પ્રકાશમાને યાં બુદ્ધિમ્ ઉત્પાદયતિ સાભાવપ્રમા(?ણઃ).{3,194}ન ચૈવઞ્જાતીયકસ્ય વ્યભિચારસ્ સમ્ભવતીતિ. વ્યવહિતમ્ અપિ ચાકાઙ્ક્ષાવશાત્ યાં બુદ્ધિમ્ ઉત્પાદયતીતિ
સમ્બન્ધનીયમ્.
યેન યસ્યાભિસમ્બન્ધો દૂરસ્થેનાપિ તેન તત્ ।
ઇતિ ન્યાયાત્