મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 61

ભૂર્લોકો ઽથ ભુવર્લોકઃ સ્વર્લોકો ઽથ મહર્જનઃ
તપઃ સત્યં ચ સપ્તૈતે દેવલોકાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥

પર્યાયેણ તુ સર્વેષામ્ આધિપત્યં કથં ભવેત્
ઇહ લોકે શુભં રૂપમ્ આયુઃ સૌભાગ્યમેવ ચ
લક્ષ્મીશ્ચ વિપુલા નાથ કથં સ્યાત્પુરસૂદન ॥

પુરા હુતાશનઃ સાર્ધં મારુતેન મહીતલે
આદિષ્ટઃ પુરુહૂતેન વિનાશાય સુરદ્વિષામ્ ॥

નિર્દગ્ધેષુ તતસ્તેન દાનવેષુ સહસ્રશઃ
તારકઃ કમલાક્ષશ્ચ કાલદંષ્ટ્રઃ પરાવસુઃ
વિરોચનશ્ચ સંગ્રામાદ્ અપલાયંસ્તપોધન ॥

અમ્ભઃ સામુદ્રમાવિશ્ય સંનિવેશમકુર્વત
અશક્યા ઇતિ તે ઽપ્યગ્નિ મારુતાભ્યામુપેક્ષિતાઃ ॥

તતઃ પ્રભૃતિ તે દેવાન્ મનુષ્યાન્સહ જઙ્ગમાન્
સંપીડ્ય ચ મુનીન્સર્વાન્ પ્રવિશન્તિ પુનર્જલમ્ ॥

એવં વર્ષસહસ્રાણિ વીરાઃ પઞ્ચ ચ સપ્ત ચ
જલદુર્ગબલાદ્બ્રહ્મન્ પીડયન્તિ જગત્ત્રયમ્ ॥

તતઃ પરમથો વહ્નિ મારુતાવમરાધિપઃ
આદિદેશ ચિરાદમ્બુ નિધિરેષ વિશોષ્યતામ્ ॥

યસ્માદસ્મદ્દ્વિષામેષ શરણં વરુણાલયઃ
તસ્માદ્ભવદ્ભ્યામદ્યૈવ ક્ષયમેષ પ્રણીયતામ્ ॥

તાવૂચતુસ્તતઃ શક્રમ્ ઉભૌ શમ્બરસૂદનમ્
અધર્મ એષ દેવેન્દ્ર સાગરસ્ય વિનાશનમ્ ॥

યસ્માજ્જીવનિકાયસ્ય મહતઃ સંક્ષયો ભવેત્
તસ્માન્ન પાપમદ્યાવાં કરવાવ પુરંદર ॥

અસ્ય યોજનમાત્રે ઽપિ જીવકોટિશતાનિ ચ
નિવસન્તિ સુરશ્રેષ્ઠ સ કથં નાશમર્હતિ ॥

એવમુક્તઃ સુરેન્દ્રસ્તુ કોપાત્ સંરક્તલોચનઃ
ઉવાચેદં વચો રોષાન્ નિર્દહન્નિવ પાવકમ્ ॥

ન ધર્માધર્મસંયોગં પ્રાપ્નુવન્ત્યમરાઃ ક્વચિત્
ભવતોસ્તુ વિશેષેણ માહાત્મ્યં ચાધિતિષ્ઠતોઃ ॥

મદાજ્ઞાલઙ્ઘનં યસ્માન્ મારુતેન સમં ત્વયા
મુનિવ્રતમહિંસાદિ પરિગૃહ્ય ત્વયા કૃતમ્
ધર્માર્થશાસ્ત્રરહિતં શત્રું પ્રતિ વિભાવસો ॥

તસ્માદેકેન વપુષા મુનિરૂપેણ માનુષે
મારુતેન સમં લોકે તવ જન્મ ભવિષ્યતિ ॥

યદા ચ માનુષત્વે ઽપિ ત્વયાગસ્ત્યેન શોષિતઃ
ભવિષ્યત્યુદધિર્વહ્ને તદા દેવત્વમાપ્સ્યસિ ॥

ઇતીન્દ્રશાપાત્પતિતૌ તત્ક્ષણાત્તૌ મહીતલે
અવાપ્તાવેકદેહેન કુમ્ભાજ્જન્મ તપોધન ॥

મિત્રાવરુણયોર્વીર્યાદ્ વસિષ્ઠસ્યાનુજો ઽભવત્
અગસ્ત્ય ઇત્યુગ્રતપાઃ સંબભૂવ પુનર્મુનિઃ ॥

સમ્ભૂતઃ સ કથં ભ્રાતા વસિષ્ઠસ્યાભવન્મુનિઃ
કથં ચ મિત્રાવરુણૌ પિતરાવસ્ય તૌ સ્મૃતૌ
જન્મ કુમ્ભાદગસ્ત્યસ્ય કથં સ્યાત્પુરસૂદન ॥

પુરા પુરાણપુરુષઃ કદાચિદ્ગન્ધમાદને
ભૂત્વા ધર્મસુતો વિષ્ણુશ્ ચચાર વિપુલં તપઃ ॥

તપસા તસ્ય ભીતેન વિઘ્નાર્થં પ્રેષિતાવુભૌ
શક્રેણ માધવાનઙ્ગાવ્ અપ્સરોગણસંયુતૌ ॥

યદા ન ગીતવાદ્યેન નાઙ્ગરાગાદિના હરિઃ
ન કામમાધવાભ્યાં ચ વિષયાન્પ્રતિ ચુક્ષુભે ॥

તદા કામમધુસ્ત્રીણાં વિષાદમ્ અગમદ્ગણઃ
સંક્ષોભાય તતસ્તેષાં સ્વોરુદેશાન્નરાગ્રજઃ
નારીમુત્પાદયામાસ ત્રૈલોક્યજનમોહિનીમ્ ॥

સંક્ષુબ્ધાસ્તુ તયા દેવાસ્ તૌ તુ દેવવરાવુભૌ
અપ્સરોભિઃ સમક્ષં હિ દેવાનામબ્રવીદ્ધરિઃ ॥

અપ્સરા ઇતિ સામાન્યા દેવાનામબ્રવીદ્ધરિઃ
ઉર્વશીતિ ચ નામ્નેયં લોકે ખ્યાતિં ગમિષ્યતિ ॥

તતઃ કામયમાનેન મિત્રેણાહૂય સોર્વશી
ઉક્તા માં રમયસ્વેતિ બાઢમ્ ઇત્યબ્રવીત્તુ સા ॥

ગચ્છન્તી ચામ્બરં તદ્વત્ સ્તોકમિન્દીવરેક્ષણા
વરુણેન ધૃતા પશ્ચાદ્ વરુણં નાભ્યનન્દત ॥

મિત્રેણાહં વૃતા પૂર્વમ્ અદ્ય ભાર્યા ન તે વિભો
ઉવાચ વરુણશ્ચિત્તં મયિ સંન્યસ્ય ગમ્યતામ્ ॥

ગતાયાં બાઢમિત્યુક્ત્વા મિત્રઃ શાપમદાત્તદા
તસ્યૈ માનુષલોકે ત્વં ગચ્છ સોમસુતાત્મજમ્ ॥

ભજસ્વેતિ યતો વેશ્યા ધર્મ એષ ત્વયા કૃતઃ
જલકુમ્ભે તતો વીર્યં મિત્રેણ વરુણેન ચ
પ્રક્ષિપ્તમથ સંજાતૌ દ્વાવેવ મુનિસત્તમૌ ॥

નિમિર્નામ સહ સ્ત્રીભિઃ પુરા દ્યૂતમદીવ્યત
તત્રાન્તરે ઽભ્યાજગામ વસિષ્ઠો બ્રહ્મસમ્ભવઃ ॥

તસ્ય પૂજામકુર્વન્તં શશાપ સ મુનિર્નૃપમ્
વિદેહસ્ત્વં ભવસ્વેતિ તતસ્તેનાપ્યસૌ મુનિઃ ॥

અન્યોન્યશાપાચ્ચ તયોર્ વિગતે ઇવ ચેતસી
જગ્મતુઃ શાપનાશાય બ્રહ્માણં જગતઃ પતિમ્ ॥

અથ બ્રહ્મણ આદેશાલ્ લોચનેષ્વવસન્નિમિઃ
નિમેષાઃ સ્યુશ્ચ લોકાનાં તદ્વિશ્રામાય નારદ ॥

વસિષ્ઠો ઽપ્યભવત્તસ્મિઞ્ જલકુમ્ભે ચ પૂર્વવત્
તતઃ શ્વેતશ્ચતુર્બાહુઃ સાક્ષસૂત્રકમણ્ડલુઃ
અગસ્ત્ય ઇતિ શાન્તાત્મા બભૂવ ઋષિસત્તમઃ ॥

મલયસ્યૈકદેશે તુ વૈખાનસવિધાનતઃ
સભાર્યઃ સંવૃતો વિપ્રૈસ્ તપશ્ચક્રે સુદુશ્ચરમ્ ॥

તતઃ કાલેન મહતા તારકાદ્ અતિપીડિતમ્
જગદ્વીક્ષ્ય સ કોપેન પીતવાન્વરુણાલયમ્ ॥

તતો ઽસ્ય વરદાઃ સર્વે બભૂવુઃ શંકરાદયઃ
બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ ભગવાન્ વરદાનાય જગ્મતુઃ
વરં વૃણીષ્વ ભદ્રં તે યદભીષ્ટં ચ વૈ મુને ॥

યાવદ્બ્રહ્મસહસ્રાણાં પઞ્ચવિંશતિકોટયઃ
વૈમાનિકો ભવિષ્યામિ દક્ષિણાચલવર્ત્મનિ ॥

મદ્વિમાનોદયે કુર્યાદ્ યઃ કશ્ચિત્પૂજનં મમ
સ સપ્તલોકાધિપતિઃ પર્યાયેણ ભવિષ્યતિ ॥

એવમસ્ત્વિતિ તે ઽપ્યુક્ત્વા જગ્મુર્દેવા યથાગતમ્
તસ્માદર્ઘઃ પ્રદાતવ્યો હ્ય્ અગસ્ત્યસ્ય સદા બુધૈઃ ॥

કથમર્ઘપ્રદાનં તુ કર્તવ્યં તસ્ય વૈ વિભો
વિધાનં યદગસ્ત્યસ્ય પૂજને તદ્વદસ્વ મે ॥

પ્રત્યૂષસમયે વિદ્વાન્ કુર્યાદસ્યોદયે નિશિ
સ્નાનં શુક્લતિલૈસ્તદ્વચ્ છુક્લમાલ્યામ્બરો ગૃહી ॥

સ્થાપયેદવ્રણં કુમ્ભં માલ્યવસ્ત્રવિભૂષિતમ્
પઞ્ચરત્નસમાયુક્તં ઘૃતપાત્રસમન્વિતમ્
નાનાભક્ષ્યફલૈર્યુક્તં તામ્રપાત્રસમન્વિતમ્ ॥

અઙ્ગુષ્ઠમાત્રં પુરુષં તથૈવ સૌવર્ણમ્ અત્યાયતબાહુદણ્ડમ્
ચતુર્મુખં કુમ્ભમુખે નિધાય ધાન્યાનિ સપ્તામ્બરસંયુતાનિ ॥

સકાંસ્યપાત્રાક્ષતશુક્તિયુક્તં મન્ત્રેણ દદ્યાદ્દ્વિજપુંગવાય
ઉત્ક્ષિપ્ય લમ્બોદરદીર્ઘબાહુમ્ અનન્યચેતા યમદિઙ્મુખઃ સન્ ॥

શ્વેતાં ચ દદ્યાદ્યદિ શક્તિરસ્તિ રૌપ્યૈઃ ખુરૈર્ હેમમુખીં સવત્સામ્
ધેનું નરઃ ક્ષીરવતીં પ્રણમ્ય સવત્સઘણ્ટાભરણાં દ્વિજાય ॥

આ સપ્તરાત્રોદયમ્ એતદસ્ય દાતવ્યમેતત્સકલં નરેણ
યાવત્સમાઃ સપ્ત દશાથવા સ્યુર્ અથોર્ધ્વમપ્યત્ર વદન્તિ કેચિત્ ॥

કાશપુષ્પપ્રતીકાશ વહ્નિમારુતસમ્ભવ
મિત્રાવરુણયોઃ પુત્ર કુમ્ભયોને નમો ઽસ્તુ તે ॥

વિન્ધ્યવૃદ્ધિક્ષયકર મેઘતોયવિષાપહ
રત્નવલ્લભ દેવેશ લઙ્કાવાસિન્નમો ઽસ્તુ તે ॥

વાતાપી ભક્ષિતો યેન સમુદ્રઃ શોષિતઃ પુરા
લોપામુદ્રાપતિઃ શ્રીમાન્ યો ઽસૌ તસ્મૈ નમો નમઃ ॥

રાજપુત્રિ મહાભાગે ઋષિપત્નિ વરાનને
લોપામુદ્રે નમસ્તુભ્યમ્ અર્ઘો મે પ્રતિગૃહ્યતામ્
પ્રત્યબ્દં તુ ફલત્યાગમ્ એવં કુર્વન્ન સીદતિ ॥

હોમં કૃત્વા તતઃ પશ્ચાદ્ વર્જયેન્માનવઃ ફલમ્
અનેન વિધિના યસ્તુ પુમાનર્ઘ્યં નિવેદયેત્ ॥

ઇમં લોકં સ ચાપ્નોતિ રૂપારોગ્યસમન્વિતઃ
દ્વિતીયેન ભુવર્લોકં સ્વર્ગલોકં તતઃ પરમ્ ॥

સપ્તૈવ લોકાનાપ્નોતિ સપ્તાર્ઘાન્ યઃ પ્રયચ્છતિ
યાવદાયુશ્ચ યઃ કુર્યાત્ પરં બ્રહ્માધિગચ્છતિ ॥

ઇહ પઠતિ શૃણોતિ વા ય એતદ્ યુગલમુનિપ્રભવાર્ઘ્યસમ્પ્રદાનમ્
મતિમપિ ચ દદાતિ સો ઽપિ વિષ્ણોર્ ભવનગતઃ પરિપૂજ્યતે ઽમરૌઘૈઃ ॥