મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 58

જલાશયગતં વિષ્ણુમ્ ઉવાચ રવિનન્દનઃ
તડાગારામકૂપાનાં વાપીષુ નલિનીષુ ચ ॥

વિધિં પૃચ્છામિ દેવેશે દેવતાયતનેષુ ચ
કે તત્ર ચર્ત્વિજો નાથ વેદી વા કીદૃશી ભવેત્ ॥

દક્ષિણાવલયઃ કાલઃ સ્થાનમાચાર્ય એવ ચ
દ્રવ્યાણિ કાનિ શસ્તાનિ સર્વમાચક્ષ્વ તત્ત્વતઃ ॥

શૃણુ રાજન્મહાબાહો તડાગાદિષુ યો વિધિઃ
પુરાણેષ્વિતિહાસો ઽયં પઠ્યતે વેદવાદિભિઃ ॥

પ્રાપ્ય પક્ષં શુભં શુક્લમ્ અતીતે ચોત્તરાયણે
પુણ્યે ઽહ્નિ વિપ્રકથિતે કૃત્વા બ્રાહ્મણવાચનમ્ ॥

પ્રાગુદક્પ્રવણે દેશે તડાગસ્ય સમીપતઃ
ચતુર્હસ્તાં શુભાં વેદીં ચતુરસ્રાં ચતુર્મુખામ્ ॥

તથા ષોડશહસ્તઃ સ્યાન્ મણ્ડપશ્ચ ચતુર્મુખઃ
વેદ્યાશ્ચ પરિતો ગર્તા રત્નિમાત્રાસ્ત્રિમેખલાઃ ॥

નવ સપ્તાથ વા પઞ્ચ નાતિરિક્તા નૃપાત્મજ
વિતસ્તિમાત્રા યોનિઃ સ્યાત્ ષટ્સપ્તાઙ્ગુલિવિસ્તૃતા ॥

ગર્તાશ્ચ તત્ર સપ્ત સ્યુસ્ ત્રિપર્વોચ્છ્રિતમેખલાઃ
સર્વતસ્તુ સવર્ણાઃ સ્યુઃ પતાકાધ્વજસંયુતાઃ ॥

અશ્વત્થોદુમ્બરપ્લક્ષ વટશાખાકૃતાનિ તુ
મણ્ડપસ્ય પ્રતિદિશં દ્વારાણ્યેતાનિ કારયેત્ ॥

શુભાસ્તત્રાષ્ટ હોતારો દ્વારપાલાસ્તથાષ્ટ વૈ
અષ્ટૌ તુ જાપકાઃ કાર્યા બ્રાહ્મણા વેદપારગાઃ ॥

સર્વલક્ષણસમ્પૂર્ણો મન્ત્રવિદ્વિજિતેન્દ્રિયઃ
કુલશીલસમાયુક્તઃ પુરોધાઃ સ્યાદ્દ્વિજોત્તમઃ ॥

પ્રતિગર્તેષુ કલશી યજ્ઞોપકરણાનિ ચ
વ્યજનં ચામરે શુભ્રે તામ્રપાત્રે સુવિસ્તૃતે ॥

તતસ્ત્વનેકવર્ણાઃ સ્યુશ્ ચરવઃ પ્રતિદૈવતમ્
આચાર્યઃ પ્રક્ષિપેદ્ભૂમાવ્ અનુમન્ત્ર્ય વિચક્ષણઃ ॥

ત્ર્યરત્નિમાત્રો યૂપઃ સ્યાત્ ક્ષારવૃક્ષવિનિર્મિતઃ
યજમાનપ્રમાણો વા સંસ્થાપ્યો ભૂતિમિચ્છતા ॥

હેમાલંકારિણઃ કાર્યાઃ પઞ્ચવિંશતિઋત્વિજઃ
કુણ્ડલાનિ ચ હૈમાનિ કેયૂરકટકાનિ ચ ॥

તથાઙ્ગુલ્યઃ પવિત્રાણિ વાસાંસિ વિવિધાનિ ચ
પૂજયેત્તુ સમં સર્વાન્ આચાર્યો દ્વિગુણં પુનઃ
દદ્યાચ્છયનસંયુક્તમ્ આત્મનશ્ચાપિ યત્પ્રિયમ્ ॥

સૌવર્ણકૂર્મમકરૌ રાજતૌ મત્સ્યદુન્દુભૌ
તામ્રૌ કુલીરમણ્ડૂકાવ્ આયસઃ શિશુમારકઃ
એવમાસાદ્ય તત્સર્વમ્ આદાવેવ વિશાં પતે ॥

શુક્લમાલ્યામ્બરધરઃ શુક્લગન્ધાનુલેપનઃ
સર્વૌષધ્યુદકૈસ્તત્ર સ્નાપિતો વેદપારગૈઃ ॥

યજમાનઃ સપત્નીકઃ પુત્રપૌત્રસમન્વિતઃ
પશ્ચિમં દ્વારમાસાદ્ય પ્રવિશેદ્યાગમણ્ડપમ્ ॥

તતો મઙ્ગલશબ્દેન ભેરીણાં નિઃસ્વનેન ચ
અઞ્જસા મણ્ડલં કુર્યાત્ પઞ્ચવર્ણેન તત્ત્વવિત્ ॥

ષોડશારં તતશ્ચક્રં પદ્મગર્ભં ચતુર્મુખમ્
ચતુરસ્રં ચ પરિતો વૃત્તં મધ્યે સુશોભનમ્ ॥

વેદ્યાશ્ચોપરિ તત્કૃત્વા ગ્રહાંલ્લોકપતીંસ્તતઃ
વિન્યસેન્મન્ત્રતઃ સર્વાન્ પ્રતિદિક્ષુ વિચક્ષણઃ ॥

કૂર્માદિ સ્થાપયેન્મધ્યે વારુણં મન્ત્રમાશ્રિતઃ
બ્રહ્માણં ચ શિવં વિષ્ણું તત્રૈવ સ્થાપયેદ્બુધઃ ॥

વિનાયકં ચ વિન્યસ્ય કમલામમ્બિકાં તથા
શાન્ત્યર્થં સર્વલોકાનાં ભૂતગ્રામં ન્યસેત્તતઃ ॥

પુષ્પભક્ષ્યફલૈર્યુક્તમ્ એવં કૃત્વાધિવાસનમ્
કુમ્ભાન્ સજલગર્ભાંસ્તાન્ વાસોભિઃ પરિવેષ્ટયેત્ ॥

પુષ્પગન્ધૈરલંકૃત્ય દ્વારપાલાન્સમન્તતઃ
પઠધ્વમિતિ તાન્બ્રૂયાદ્ આચાર્યસ્ત્વભિપૂજયેત્ ॥

બહ્વૃચૌ પૂર્વતઃ સ્થાપ્યૌ દક્ષિણેન યજુર્વિદૌ
સામગૌ પશ્ચિમે તદ્વદ્ ઉત્તરેણ ત્વથર્વણૌ ॥

ઉદઙ્મુખો દક્ષિણતો યજમાન ઉપાવિશેત્
યજધ્વમિતિ તાન્બ્રૂયાદ્ ધૌત્રિકાન્પુનરેવ તુ ॥

ઉત્કૃષ્ટાન્મન્ત્રજાપેન તિષ્ઠધ્વમિતિ જાપકાન્
એવમાદિશ્ય તાન્સર્વાન્ પર્યુક્ષ્યાગ્નિં સ મન્ત્રવિત્ ॥

જુહુયાદ્વારુણૈર્મન્ત્રૈર્ આજ્યં ચ સમિધસ્તથા
ઋત્વિગ્ભિશ્ચાથ હોતવ્યં વારુણૈરેવ સર્વતઃ ॥

ગ્રહેભ્યો વિધિવદ્ધુત્વા તથેન્દ્રાયેશ્વરાય ચ
મરુદ્ભ્યો લોકપાલેભ્યો વિધિવદ્વિશ્વકર્મણે ॥

રાત્રિસૂક્તં ચ રૌદ્રં ચ પાવમાનં સુમઙ્ગલમ્
જપેયુઃ પૌરુષં સૂક્તં પૂર્વતો બહ્વૃચઃ પૃથક્ ॥

શાક્રં રૌદ્રં ચ સૌમ્યં ચ કૂષ્માણ્ડં જાતવેદસમ્
સૌરસૂક્તં જપેન્મન્ત્રં દક્ષિણેન યજુર્વિદઃ ॥

વૈરાજ્યં પૌરુષં સૂક્તં સૌવર્ણં રુદ્રસંહિતામ્
શૈશવં પઞ્ચનિધનં ગાયત્રં જ્યેષ્ઠસામ ચ ॥

વામદેવ્યં બૃહત્સામ રૌરવં સરથંતરમ્
ગવાં વ્રતં ચ કાણ્વં ચ રક્ષોઘ્નં વયસસ્તથા
ગાયેયુઃ સામગા રાજન્ પશ્ચિમં દ્વારમાશ્રિતાઃ ॥

અથર્વણશ્ચોત્તરતઃ શાન્તિકં પૌષ્ટિકં તથા
જપેયુર્મનસા દેવમ્ આશ્રિત્ય વરુણં પ્રભુમ્ ॥

પૂર્વેદ્યુરમિતો રાત્રાવ્ એવં કૃત્વાધિવાસનમ્
ગજાશ્વરથ્યાવલ્મીકાત્ સંગમાદ્ધ્રદગોકુલાત્
મૃદમાદાય કુમ્ભેષુ પ્રક્ષિપેચ્ચત્વરાત્તથા ॥

રોચનાં ચ સસિદ્ધાર્થાં ગન્ધં ગુગ્ગુલમેવ ચ
સ્નપનં તસ્ય કર્તવ્યં પઞ્ચગવ્યસમન્વિતમ્ ॥

પ્રત્યેકં તુ મહામન્ત્રૈર્ એવ કૃત્વા વિધાનતઃ
એવં ક્ષપાતિવાહ્યાથ વિધિયુક્તેન કર્મણા ॥

તતઃ પ્રભાતે વિમલે સંજાતે ઽથ શતં ગવામ્
બ્રાહ્મણેભ્યઃ પ્રદાતવ્યમ્ અષ્ટષષ્ટિશ્ચ વા પુનઃ
પઞ્ચાશદ્વાથ ષટ્ત્રિંશત્ પઞ્ચવિંશતિરપ્યથ ॥

તતઃ સાંવત્સરપ્રોક્તે શુભે લગ્ને સુશોભને
વેદશબ્દૈશ્ચ ગાન્ધર્વૈર્ વાદ્યૈશ્ચ વિવિધૈઃ પુનઃ ॥

કનકાલંકૃતાં કૃત્વા જલે ગામવતારયેત્
સામગાય ચ સા દેયા બ્રાહ્મણાય વિશાં પતે ॥

પાત્રીમાદાય સૌવર્ણીં પઞ્ચરત્નસમન્વિતામ્
તતો નિક્ષિપ્ય મકર મત્સ્યાદીંશ્ચૈવ સર્વશઃ
ધૃતાં ચતુર્વિધૈર્ વિપ્રૈર્ વેદવેદાઙ્ગપારગૈઃ ॥

મહાનદીજલોપેતાં દધ્યક્ષતસમન્વિતામ્
ઉત્તરાભિમુખીં ધેનું જલમધ્યે તુ કારયેત્ ॥

અથર્વણેન સંસ્નાતાં પુનર્મામેત્યથેતિ ચ
આપો હિ ષ્ઠેતિ મન્ત્રેણ ક્ષિપ્ત્વાગત્ય ચ મણ્ડપમ્ ॥

પૂજયિત્વા સરસ્તત્ર બલિં દદ્યાત્સમન્તતઃ
પુનર્દિનાનિ હોતવ્યં ચત્વારિ મુનિસત્તમાઃ ॥

ચતુર્થીકર્મ કર્તવ્યં દેયા તત્રાપિ શક્તિતઃ
દક્ષિણા રાજશાર્દૂલ વરુણક્ષ્માપણં તતઃ ॥

કૃત્વા તુ યજ્ઞપાત્રાણિ યજ્ઞોપકરણાનિ ચ
ઋત્વિગ્ભ્યસ્તુ સમં દત્ત્વા મણ્ડપં વિભજેત્પુનઃ
હેમપાત્રીં ચ શય્યાં ચ સ્થાપકાય નિવેદયેત્ ॥

તતઃ સહસ્રં વિપ્રાણામ્ અથવાષ્ટશતં તથા
ભોજનીયં યથાશક્તિ પઞ્ચાશદ્વાથ વિંશતિઃ
એવમેષ પુરાણેષુ તડાગવિધિરુચ્યતે ॥

કૂપવાપીષુ સર્વાસુ તથા પુષ્કરિણીષુ ચ
એષ એવ વિધિર્દૃષ્ટઃ પ્રતિષ્ઠાસુ તથૈવ ચ ॥

મન્ત્રતસ્તુ વિશેષઃ સ્યાત્ પ્રાસાદાદ્યાનભૂમિષુ
અયં ત્વશક્તાવર્ધેન વિધિર્દૃષ્ટઃ સ્વયમ્ભુવા
અલ્પેષ્વેકાગ્નિવત્કૃત્વા વિત્તશાઠ્યાદૃતે નૃણામ્ ॥

પ્રાવૃટ્કાલે સ્થિતે તોયે હ્ય્ અગ્નિષ્ટોમફલં સ્મૃતમ્
શરત્કાલે સ્થિતં યત્સ્યાત્ તદુક્તફલદાયકમ્
વાજપેયાતિરાત્રાભ્યાં હેમન્તે શિશિરે સ્થિતમ્ ॥

અશ્વમેધસમં પ્રાહુર્ વસન્તસમયે સ્થિતમ્
ગ્રીષ્મે ઽપિ તત્સ્થિતં તોયં રાજસૂયાદ્વિશિષ્યતે ॥

એતાન્મહારાજ વિશેષધર્માન્ કરોતિ યો ઽપ્યાગમશુદ્ધબુદ્ધિઃ
સ યાતિ રુદ્રાલયમાશુ પૂતઃ કલ્પાનનેકાન્દિવિ મોદતે ચ ॥

અનેકલોકાન્સ મહત્તમાદીન્ ભુક્ત્વા પરાર્ધદ્વયમઙ્ગનાભિઃ
સહૈવ વિષ્ણોઃ પરમં પદં યત્ પ્રાપ્નોતિ તદ્યાગફલેન ભૂયઃ ॥