મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 53

પુરાણસંખ્યામાચક્ષ્વ સૂત વિસ્તરશઃ ક્રમાત્
દાનધર્મમશેષં તુ યથાવદનુપૂર્વશઃ ॥

ઇદમેવ પુરાણેષુ પુરાણપુરુષસ્તદા
યદુક્તવાન્સ વિશ્વાત્મા મનવે તન્નિબોધત ॥

પુરાણં સર્વશાસ્ત્રાણાં પ્રથમં બ્રહ્મણા સ્મૃતમ્
અનન્તરં ચ વક્ત્રેભ્યો વેદાસ્તસ્ય વિનિર્ગતાઃ ॥

પુરાણમેકમેવાસીત્ તદા કલ્પાન્તરે ઽનઘ
ત્રિવર્ગસાધનં પુણ્યં શતકોટિપ્રવિસ્તરમ્ ॥

નિર્દગ્ધેષુ ચ લોકેષુ વાજિરૂપેણ વૈ મયા
અઙ્ગાનિ ચતુરો વેદાન્ પુરાણં ન્યાયવિસ્તરમ્ ॥

મીમાંસાં ધર્મશાસ્ત્રં ચ પરિગૃહ્ય મયા કૃતમ્
મત્સ્યરૂપેણ ચ પુનઃ કલ્પાદાવુદકાર્ણવે ॥

અશેષમ્ એતત્કથિતમ્ ઉદકાન્તર્ગતેન ચ
શ્રુત્વા જગાદ ચ મુનીન્ પ્રતિ દેવાંશ્ચતુર્મુખઃ ॥

પ્રવૃત્તિઃ સર્વશાસ્ત્રાણાં પુરાણસ્યાભવત્તતઃ
કાલેનાગ્રહણં દૃષ્ટ્વા પુરાણસ્ય તતો નૃપ ॥

વ્યાસરૂપમહં કૃત્વા સંહરામિ યુગે યુગે
ચતુર્લક્ષપ્રમાણેન દ્વાપરે દ્વાપરે સદા ॥

તથાષ્ટાદશધા કૃત્વા ભૂર્લોકે ઽસ્મિન્પ્રકાશ્યતે
અદ્યાપિ દેવલોકે ઽસ્મિઞ્ છતકોટિપ્રવિસ્તરમ્ ॥

તદર્થો ઽત્ર ચતુર્લક્ષં સંક્ષેપેણ નિવશિતઃ
પુરાણાનિ દશાષ્ટૌ ચ સામ્પ્રતં તદિહોચ્યતે ॥

નામતસ્તાનિ વક્ષ્યામિ શૃણુધ્વં મુનિસત્તમાઃ
બ્રહ્મણાભિહિતં પૂર્વં યાવન્માત્રં મરીચયે ॥

બ્રાહ્મં ત્રિદશસાહસ્રં પુરાણં પરિકીર્ત્યતે
લિખિત્વા તચ્ચ યો દદ્યાજ્ જલધેનુસમન્વિતમ્
વૈશાખપૂર્ણિમાયાં ચ બ્રહ્મલોકે મહીયતે ॥

એતદેવ યદા પદ્મમ્ અભૂદ્ધૈરણ્મયં જગત્
તદ્વૃત્તાન્તાશ્રયં તદ્વત્ પાદ્મમિત્યુચ્યતે બુધૈઃ
પાદ્મં તત્પઞ્ચપઞ્ચાશત્ સહસ્રાણીહ કથ્યતે ॥

તત્પુરાણં ચ યો દદ્યાત્ સુવર્ણકમલાન્વિતમ્
જ્યેષ્ઠે માસિ તિલૈર્યુક્તમ્ અશ્વમેધફલં લભેત્ ॥

વારાહકલ્પવૃત્તાન્તમ્ અધિકૃત્ય પરાશરઃ
યત્પ્રાહ ધર્માનખિલાંસ્ તદ્યુક્તં વૈષ્ણવં વિદુઃ ॥

તદાષાઢે ચ યો દદ્યાદ્ ઘૃતધેનુસમન્વિતમ્
પૌર્ણમાસ્યાં વિપૂતાત્મા સ પદં યાતિ વારુણમ્
ત્રયોવિંશતિસાહસ્રં તત્પ્રમાણં વિદુર્બુધાઃ ॥

શ્વેતકલ્પપ્રસઙ્ગેન ધર્માન્વાયુરિહાબ્રવીત્
યત્ર તદ્વાયવીયં સ્યાદ્ રુદ્રમાહાત્મ્યસંયુતમ્
ચતુર્વિંશસહસ્રાણિ પુરાણં તદિહોચ્યતે ॥

શ્રાવણ્યાં શ્રાવણે માસિ ગુડધેનુસમન્વિતમ્
યો દદ્યાદ્વૃષસંયુક્તં બ્રાહ્મણાય કુટુમ્બિને
શિવલોકે સ પૂતાત્મા કલ્પમેકં વસેન્નરઃ ॥

યત્રાધિકૃત્ય ગાયત્રીં વર્ણ્યતે ધર્મવિસ્તરઃ
વૃત્રાસુરવધોપેતં તદ્ભાગવતમુચ્યતે ॥

સારસ્વતસ્ય કલ્પસ્ય મધ્યે યે સ્યુર્નરોત્તમાઃ
તદ્વૃત્તાન્તોદ્ભવં લોકે તદ્ભાગવતમુચ્યતે ॥

લિખિત્વા તચ્ચ યો દદ્યાદ્ ધેમસિંહસમન્વિતમ્
પૌર્ણમાસ્યાં પ્રૌષ્ઠપદ્યાં સ યાતિ પરમાં ગતિમ્
અષ્ટાદશ સહસ્રાણિ પુરાણં તત્પ્રચક્ષતે ॥

યત્રાહ નારદો ધર્માન્ બૃહત્કલ્પાશ્રયાણિ ચ
પઞ્ચવિંશત્સહસ્રાણિ નારદીયં તદુચ્યતે ॥

આશ્વિને પઞ્ચદશ્યાં તુ દદ્યાદ્ધેનુસમન્વિતમ્
પરમાં સિદ્ધિમાપ્નોતિ પુનરાવૃત્તિદુર્લભામ્ ॥

યત્રાધિકૃત્ય શકુનીન્ ધર્માધર્મવિચારણા
વ્યાખ્યાતા વૈ મુનિપ્રશ્ને મુનિભિર્ધર્મચારિભિઃ ॥

માર્કણ્ડેયેન કથિતં તત્સર્વં વિસ્તરેણ તુ
પુરાણં નવસાહસ્રં માર્કણ્ડેયમ્ ઇહોચ્યતે ॥

પ્રતિલિખ્ય ચ યો દદ્યાત્ સૌવર્ણકરિસંયુતમ્
કાર્ત્તિક્યાં પુણ્ડરીકસ્ય યજ્ઞસ્ય ફલભાગ્ભવેત્ ॥

યત્ તદ્ ઈશાનકં કલ્પં વૃત્તાન્તમધિકૃત્ય ચ
વસિષ્ઠાયાગ્નિના પ્રોક્તમ્ આગ્નેયં તત્પ્રચક્ષતે ॥

લિખિત્વા તચ્ચ યો દદ્યાદ્ ધેમપદ્મસમન્વિતમ્
માર્ગશીર્ષ્યાં વિધાનેન તિલધેનુસમન્વિતમ્ ॥

તચ્ચ ષોડશસાહસ્રં સર્વક્રતુફલપ્રદમ્
યઃ પ્રદધન્નરઃ સો ઽથ સ્વર્ગલોકે મહીયતે ॥

યત્રાધિકૃત્ય માહાત્મ્યમ્ આદિત્યસ્ય ચતુર્મુખઃ
અઘોરકલ્પવૃત્તાન્ત પ્રસઙ્ગેન જગત્સ્થિતિમ્
મનવે કથયામાસ ભૂતગ્રામસ્ય લક્ષણમ્ ॥

ચતુર્દશ સહસ્રાણિ તથા પઞ્ચ શતાનિ ચ
ભવિષ્યચરિતપ્રાયં ભવિષ્યં તદિહોચ્યતે ॥

તત્પૌષે માસિ યો દદ્યાત્ પૌર્ણમાસ્યાં વિમત્સરઃ
ગુડકુમ્ભસમાયુક્તમ્ અગ્નિષ્ટોમફલં ભવેત્ ॥

રથંતરસ્ય કલ્પસ્ય વૃત્તાન્તમધિકૃત્ય ચ
સાવર્ણિના નારદાય કૃષ્ણમાહાત્મ્યમુત્તમમ્ ॥

યત્ર બ્રહ્મવરાહસ્ય ચોદન્તં વર્ણિતં મુહુઃ
તદષ્ટાદશસાહસ્રં બ્રહ્મવૈવર્તમુચ્યતે ॥

પુરાણં બ્રહ્મવૈવર્તં યો દદ્યાન્માઘમાસિ ચ
પૌર્ણમાસ્યાં શુભદિને બ્રહ્મલોકે મહીયતે ॥

યત્રાગ્નિલિઙ્ગમધ્યસ્થઃ પ્રાહ દેવો મહેશ્વરઃ
ધર્માર્થકામમોક્ષાર્થમ્ આગ્નેયમધિકૃત્ય ચ ॥

કલ્પાન્તે લૈઙ્ગમિત્યુક્તં પુરાણં બ્રહ્મણા સ્વયમ્
તદેકાદશસાહસ્રં ફાલ્ગુન્યાં યઃ પ્રયચ્છતિ
તિલધેનુસમાયુક્તં સ યાતિ શિવસામ્યતામ્ ॥

મહાવરાહસ્ય પુનર્ માહાત્મ્યમધિકૃત્ય ચ
વિષ્ણુનાભિહિતં ક્ષોણ્યૈ તદ્વારાહમ્ ઇહોચ્યતે ॥

માનવસ્ય પ્રસઙ્ગેન કલ્પસ્ય મુનિસત્તમાઃ
ચતુર્વિંશત્સહસ્રાણિ તત્પુરાણમિહોચ્યતે ॥

કાઞ્ચનં ગરુડં કૃત્વા તિલધેનુસમન્વિતમ્
પૌર્ણમાસ્યાં મધૌ દદ્યાદ્ બ્રાહ્મણાય કુટુમ્બિને
વરાહસ્ય પ્રસાદેન પદમાપ્નોતિ વૈષ્ણવમ્ ॥

યત્ર માહેશ્વરાન્ધર્માન્ અધિકૃત્ય ચ ષણ્મુખઃ
કલ્પે તત્પુરુષં વૃત્તં ચરિતૈરુપબૃંહિતમ્ ॥

સ્કાન્દં નામ પુરાણં ચ હ્ય્ એકાશીતિર્નિગદ્યતે
સહસ્રાણિ શતં ચૈકમ્ ઇતિ મર્ત્યેષુ ગદ્યતે ॥

પરિલિખ્ય ચ યો દદ્યાદ્ ધેમશૂલસમન્વિતમ્
શૈવં પદમવાપ્નોતિ મીને ચોપાગતે રવૌ ॥

ત્રિવિક્રમસ્ય માહાત્મ્યમ્ અધિકૃત્ય ચતુર્મુખઃ
ત્રિવર્ગમભ્યધાત્તચ્ચ વામનં પરિકીર્તિતમ્ ॥

પુરાણં દશસાહસ્રં કૂર્મકલ્પાનુગં શિવમ્
યઃ શરદ્વિષુવે દદ્યાદ્ વૈષ્ણવં યાત્યસૌ પદમ્ ॥

યત્ર ધર્માર્થકામાનાં મોક્ષસ્ય ચ રસાતલે
માહાત્મ્યં કથયામાસ કૂર્મરૂપી જનાર્દનઃ ॥

ઇન્દ્રદ્યુમ્નપ્રસઙ્ગેન ઋષિભ્યઃ શક્રસંનિધૌ
અષ્ટાદશ સહસ્રાણિ લક્ષ્મીકલ્પાનુષઙ્ગિકમ્ ॥

યો દદ્યાદયને કૂર્મં હેમકૂર્મસમન્વિતમ્
ગોસહસ્રપ્રદાનસ્ય ફલં સમ્પ્રાપ્નુયાન્નરઃ ॥

શ્રુતીનાં યત્ર કલ્પાદૌ પ્રવૃત્ત્યર્થં જનાર્દનઃ
મત્સ્યરૂપેણ મનવે નરસિંહોપવર્ણનમ્ ॥

અધિકૃત્યાબ્રવીત્સપ્ત કલ્પવૃત્તં મુનીશ્વરાઃ
તન્માત્સ્યમિતિ જાનીધ્વં સહસ્રાણિ ચતુર્દશ ॥

વિષુવે હેમમત્સ્યેન ધેન્વા ચૈવ સમન્વિતમ્
યો દદ્યાત્પૃથિવી તેન દત્તા ભવતિ ચાખિલા ॥

યદા ચ ગારુડે કલ્પે વિશ્વાણ્ડાદ્ગરુડોદ્ભવમ્
અધિકૃત્યાબ્રવીત્કૃષ્ણો ગારુડં તદિહોચ્યતે ॥

તદ્ અષ્ટાદશકં ચૈકં સહસ્રાણીહ પઠ્યતે
સૌવર્ણહંસસંયુક્તં યો દદાતિ પુમાનિહ
સ સિદ્ધિં લભતે મુખ્યાં શિવલોકે ચ સંસ્થિતિમ્ ॥

બ્રહ્મા બ્રહ્માણ્ડમાહાત્મ્યમ્ અધિકૃત્યાબ્રવીત્પુનઃ
તચ્ચ દ્વાદશસાહસ્રં બ્રહ્માણ્ડં દ્વિશતાધિકમ્ ॥

ભવિષ્યાણાં ચ કલ્પાનાં શ્રૂયતે યત્ર વિસ્તરઃ
તદ્બ્રહ્માણ્ડપુરાણં ચ બ્રહ્મણા સમુદાહૃતમ્ ॥

યો દદ્યાત્તદ્વ્યતીપાતે પીતોર્ણાયુગસંયુતમ્
રાજસૂયસહસ્રસ્ય ફલમાપ્નોતિ માનવઃ
હેમધેન્વા યુતં તચ્ચ બ્રહ્મલોકફલપ્રદમ્ ॥

ચતુર્લક્ષમિદં પ્રોક્તં વ્યાસેનાદ્ભુતકર્મણા
મત્પિતુર્મમ પિત્રા ચ મયા તુભ્યં નિવેદિતમ્ ॥

ઇહ લોકહિતાર્થાય સંક્ષિપ્તં પરમર્ષિણા
ઇદમદ્યાપિ દેવેષુ શતકોટિપ્રવિસ્તરમ્ ॥

ઉપભેદાન્પ્રવક્ષ્યામિ લોકે યે સમ્પ્રતિષ્ઠિતાઃ
પાદ્મે પુરાણે યત્રોક્તં નરસિંહોપવર્ણનમ્
તચ્ચાષ્ટાદશસાહસ્રં નારસિંહમિહોચ્યતે ॥

નન્દાયા યત્ર માહાત્મ્યં કાર્ત્તિકેયેન વર્ણ્યતે
નન્દીપુરાણં તલ્લોકૈર્ આખ્યાતમિતિ કીર્ત્યતે ॥

યત્ર સામ્બં પુરસ્કૃત્ય ભવિષ્યતિ કથાનકમ્
પ્રોચ્યતે તત્પુનર્લોકે સામ્બમેતન્મુનિવ્રતાઃ ॥

પુરાતનસ્ય કલ્પસ્ય પુરાણાનિ વિદુર્બુધાઃ
ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં પુરાણાનામનુક્રમમ્
એવમાદિત્યસંજ્ઞા ચ તત્રૈવ પરિગદ્યતે ॥

અષ્ટાદશભ્યસ્તુ પૃથક્ પુરાણં યત્પ્રદિશ્યતે
વિજાનીધ્વં દ્વિજશ્રેષ્ઠાસ્ તદેતેભ્યો વિનિર્ગતમ્ ॥

પઞ્ચાઙ્ગાનિ પુરાણેષુ આખ્યાનકમિતિ સ્મૃતમ્
સર્ગશ્ચ પ્રતિસર્ગશ્ચ વંશો મન્વન્તરાણિ ચ
વંશ્યાનુચરિતં ચૈવ પુરાણં પઞ્ચલક્ષણમ્ ॥

બ્રહ્મવિષ્ણ્વર્કરુદ્રાણાં માહાત્મ્યં ભુવનસ્ય ચ
સસંહારપ્રદાનાં ચ પુરાણે પઞ્ચવર્ણકે ॥

ધર્મશ્ચાર્થશ્ચ કામશ્ચ મોક્ષશ્ચૈવાત્ર કીર્ત્યતે
સર્વેષ્વપિ પુરાણેષુ તદ્વિરુદ્ધં ચ યત્ફલમ્ ॥

સાત્ત્વિકેષુ પુરાણેષુ માહાત્મ્યમધિકં હરેઃ
રાજસેષુ ચ માહાત્મ્યમ્ અધિકં બ્રહ્મણો વિદુઃ ॥

તદ્વદગ્નેશ્ચ માહાત્મ્યં તામસેષુ શિવસ્ય ચ
સંકીર્ણેષુ સરસ્વત્યાઃ પિતૄણાં ચ નિગદ્યતે ॥

અષ્ટાદશ પુરાણાનિ કૃત્વા સત્યવતીસુતઃ
ભારતાખ્યાનમખિલં ચક્રે તદુપબૃંહિતમ્
લક્ષેણૈકેન યત્પ્રોક્તં વેદાર્થપરિબૃંહિતમ્ ॥

વાલ્મીકિના તુ યત્પ્રોક્તં રામોપાખ્યાનમુત્તમમ્
બ્રહ્મણાભિહિતં યચ્ચ શતકોટિપ્રવિસ્તરમ્ ॥

આહૃત્ય નારદાયૈવં તેન વાલ્મીકયે પુનઃ
વાલ્મીકિના ચ લોકેષુ ધર્મકામાર્થસાધનમ્
એવં સપાદાઃ પઞ્ચૈતે લક્ષા મર્ત્યે પ્રકીર્તિતાઃ ॥

પુરાતનસ્ય કલ્પસ્ય પુરાણાનિ વિદુર્બુધાઃ
ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં પુરાણાનામનુક્રમમ્
યઃ પઠેચ્છૃણુયાદ્વાપિ સ યાતિ પરમાં ગતિમ્ ॥

ઇદં પવિત્રં યશસો નિધાનમ્ ઇદં પિતૄણામતિવલ્લભં ચ
ઇદં ચ દેવેષ્વ્ અમૃતાયિતં ચ નિત્યં ત્વિદં પાપહરં ચ પુંસામ્ ॥