મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 52

ઇદાનીં પ્રાહ યદ્વિષ્ણુઃ પૃષ્ટઃ પરમમુત્તમમ્
તદિદાનીં સમાચક્ષ્વ ધર્માધર્મસ્ય વિસ્તરમ્ ॥

એવમેકાર્ણવે તસ્મિન્ મત્સ્યરૂપી જનાર્દનઃ
વિસ્તારમાદિસર્ગસ્ય પ્રતિસર્ગસ્ય ચાખિલમ્ ॥

કથયામાસ વિશ્વાત્મા મનવે સૂર્યસૂનવે
કર્મયોગં ચ સાંખ્યં ચ યથાવદ્વિસ્તરાન્વિતમ્ ॥

શ્રોતુમિચ્છામહે સૂત કર્મયોગસ્ય લક્ષણમ્
યસ્માદવિદિતં લોકે ન કિંચિત્તવ સુવ્રત ॥

કર્મયોગં ચ વક્ષ્યામિ યથા વિષ્ણુવિભાષિતમ્
જ્ઞાનયોગસહસ્રાદ્ધિ કર્મયોગઃ પ્રશસ્યતે ॥

કર્મયોગોદ્ભવં જ્ઞાનં તસ્માત્તત્પરમં પદમ્
કર્મજ્ઞાનોદ્ભવં બ્રહ્મ ન ચ જ્ઞાનમકર્મણઃ ॥

તસ્માત્કર્મણિ યુક્તાત્મા તત્ત્વમાપ્નોતિ શાશ્વતમ્
વેદો ઽખિલો ધર્મમૂલમ્ આચારશ્ચૈવ તદ્વિદામ્ ॥

અષ્ટાવાત્મગુણાસ્ તસ્મિન્ પ્રધાનત્વેન સંસ્થિતાઃ
દયા સર્વેષુ ભૂતેષુ ક્ષાન્તી રક્ષાતુરસ્ય તુ ॥

અનસૂયા તથા લોકે શૌચમન્તર્બહિર્દ્વિજાઃ
અનાયાસેષુ કાર્યેષુ માઙ્ગલ્યાચારસેવનમ્ ॥

ન ચ દ્રવ્યેષુ કાર્પણ્યમ્ આર્તેષૂપાર્જિતેષુ ચ
તથાસ્પૃહા પરદ્રવ્યે પરસ્ત્રીષુ ચ સર્વદા ॥

અષ્ટાવાત્મગુણાઃ પ્રોક્તાઃ પુરાણસ્ય તુ કોવિદૈઃ
અયમેવ ક્રિયાયોગો જ્ઞાનયોગસ્ય સાધકઃ ॥

કર્મયોગં વિના જ્ઞાનં કસ્યચિન્ નેહ દૃશ્યતે
શ્રુતિસ્મૃત્યુદિતં ધર્મમ્ ઉપતિષ્ઠેત્પ્રયત્નતઃ ॥

દેવતાનાં પિતૄણાં ચ મનુષ્યાણાં ચ સર્વદા
કુર્યાદહરહર્યજ્ઞૈર્ ભૂતર્ષિગણતર્પણમ્ ॥

સ્વાધ્યાયૈરર્ચયેચ્ચર્ષીન્ હોમૈર્વિદ્વાન્યથાવિધિ
પિતૄઞ્છ્રાદ્ધૈર્ અન્નદાનૈર્ ભૂતાનિ બલિકર્મભિઃ ॥

પઞ્ચૈતે વિહિતા યજ્ઞાઃ પઞ્ચસૂનાપનુત્તયે
કણ્ડની પેષણી ચુલ્લી જલકુમ્ભી પ્રમાર્જની ॥

પઞ્ચ સૂના ગૃહસ્થસ્ય તેન સ્વર્ગં ન ગચ્છતિ
તત્પાપનાશનાયામી પઞ્ચ યજ્ઞાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥

દ્વાવિંશતિસ્તથાષ્ટૌ ચ યે સંસ્કારાઃ પ્રકીર્તિતાઃ
તદ્યુક્તો ઽપિ ન મોક્ષાય યસ્ત્વાત્મગુણવર્જિતઃ ॥

તસ્માદાત્મગુણોપેતઃ શ્રુતિકર્મ સમાચરેત્
ગોબ્રાહ્મણાનાં વિત્તેન સર્વદા ભદ્રમાચરેત્ ॥

ગોભૂહિરણ્યવાસોભિર્ ગન્ધમાલ્યોદકેન ચ
પૂજયેદ્બ્રહ્મવિષ્ણ્વર્ક રુદ્રવસ્વાત્મકં શિવમ્ ॥

વ્રતોપવાસૈર્ વિધિવચ્ છ્રદ્ધયા ચ વિમત્સરઃ
યો ઽસાવ્ અતીન્દ્રિયઃ શાન્તઃ સૂક્ષ્મો ઽવ્યક્તઃ સનાતનઃ
વાસુદેવો જગન્મૂર્તિસ્ તસ્ય સમ્ભૂતયો હ્ય્ અમી ॥

બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ ભગવાન્ માર્તણ્ડો વૃષવાહનઃ
અષ્ટૌ ચ વસવસ્તદ્વદ્ એકાદશ ગણાધિપાઃ
લોકપાલાધિપાશ્ચૈવ પિતરો માતરસ્તથા ॥

ઇમા વિભૂતયઃ પ્રોક્તાશ્ ચરાચરસમન્વિતાઃ
બ્રહ્માદ્યાશ્ ચતુરો મૂલમ્ અવ્યક્તાધિપતિઃ સ્મૃતઃ ॥

ઓં ઓં બ્રહ્મણા ચાથ સૂર્યેણ વિષ્ણુનાથ શિવેન વા
અભેદાત્પૂજિતેન સ્યાત્ પૂજિતં સચરાચરમ્ ॥

બ્રહ્માદીનાં પરં ધામ ત્રયાણામપિ સંસ્થિતિઃ
વેદમૂર્તાવ્ અતઃ પૂષા પૂજનીયઃ પ્રયત્નતઃ ॥

તસ્માદગ્નિદ્વિજમુખાન્ કૃત્વા સમ્પૂજયેદિમાન્
દાનૈર્વ્રતોપવાસૈશ્ચ જપહોમાદિના નરઃ ॥

ઇતિ ક્રિયાયોગપરાયણસ્ય વેદાન્તશાસ્ત્રસ્મૃતિવત્સલસ્ય
વિકર્મભીતસ્ય સદા ન કિંચિત્ પ્રાપ્તવ્યમસ્તીહ પરે ચ લોકે ॥