મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 5

દેવાનાં દાનવાનાં ચ ગન્ધર્વોરગરક્ષસામ્
ઉત્પત્તિં વિસ્તરેણૈવ સૂત બ્રૂહિ યથાતથમ્ ॥

સંકલ્પાદ્ દર્શનાત્સ્પર્શાત્ પૂર્વેષાં સૃષ્ટિરુચ્યતે
દક્ષાત્પ્રાચેતસાદ્ ઊર્ધ્વં સૃષ્ટિર્ મૈથુનસમ્ભવા ॥

પ્રજાઃ સૃજેતિ વ્યાદિષ્ટઃ પૂર્વં દક્ષઃ સ્વયમ્ભુવા
યથા સસર્જ ચૈવાદૌ તથૈવ શૃણુત દ્વિજાઃ ॥

યદા તુ સૃજતસ્તસ્ય દેવર્ષિગણપન્નગાન્
ન વૃદ્ધિમ્ અગમલ્લોકસ્ તદા મૈથુનયોગતઃ
દક્ષઃ પુત્રસહસ્રાણિ પાઞ્ચજન્યામજીજનત્ ॥

તાંસ્ તુ દૃષ્ટ્વા મહાભાગઃ સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ
નારદઃ પ્રાહ હર્યશ્વાન્ દક્ષપુત્રાન્સમાગતાન્ ॥

ભુવઃ પ્રમાણં સર્વત્ર જ્ઞાત્વોર્ધ્વમ્ અધ એવ ચ
તતઃ સૃષ્ટિં વિશેષેણ કુરુધ્વમૃષિસત્તમાઃ ॥

તે તુ તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રયાતાઃ સર્વતો દિશમ્
અદ્યાપિ ન નિવર્તન્તે સમુદ્રાદિવ સિન્ધવઃ ॥

હર્યશ્વેષુ પ્રનષ્ટેષુ પુનર્દક્ષઃ પ્રજાપતિઃ
વૈરિણ્યામેવ પુત્રાણાં સહસ્રમસૃજત્પ્રભુઃ ॥

શબલા નામ તે વિપ્રાઃ સમેતાઃ સૃષ્ટિહેતવઃ
નારદો ઽનુગતાન્પ્રાહ પુનસ્તાન્પૂર્વવત્સ તાન્ ॥

ભુવઃ પ્રમાણં સર્વત્ર જ્ઞાત્વા ભ્રાતૄન્ અથો પુનઃ
આગત્ય ચાથ સૃષ્ટિં ચ કરિષ્યથ વિશેષતઃ ॥

તે ઽપિ તેનૈવ માર્ગેણ જગ્મુર્ભ્રાતૃપથા તદા
તતઃ પ્રભૃતિ ન ભ્રાતુઃ કનીયાન્માર્ગમ્ ઇચ્છતિ
અન્વિષ્યન્દુઃખમાપ્નોતિ તેન તત્પરિવર્જયેત્ ॥

તતસ્તેષુ વિનષ્ટેષુ ષષ્ટિં કન્યાઃ પ્રજાપતિઃ
વૈરિણ્યાં જનયામાસ દક્ષઃ પ્રાચેતસસ્તથા ॥

પ્રાદાત્સ દશ ધર્માય કશ્યપાય ત્રયોદશ
સપ્તવિંશતિં સોમાય ચતસ્રો ઽરિષ્ટનેમયે ॥

દ્વે ચૈવ ભૃગુપુત્રાય દ્વે કૃશાશ્વાય ધીમતે
દ્વે ચૈવાઙ્ગિરસે તદ્વત્ તાસાં નામાનિ વિસ્તરાત્ ॥

શૃણુધ્વં દેવમાતૄણાં પ્રજાવિસ્તારમ્ આદિતઃ
મરુત્વતી વસુર્ યામી લમ્બા ભાનુર્ અરુન્ધતી ॥

સંકલ્પા ચ મુહૂર્તા ચ સાધ્યા વિશ્વા ચ ભામિની
ધર્મપત્ન્યઃ સમાખ્યાતાસ્ તાસાં પુત્રાન્ નિબોધત ॥

વિશ્વે દેવાસ્તુ વિશ્વાયાઃ સાધ્યા સાધ્યાનજીજનત્
મરુત્વત્યાં મરુત્વન્તો વસોસ્ તુ વસવસ્તથા ॥

ભાનોસ્તુ ભાનવસ્તદ્વન્ મુહૂર્તાયાં મુહૂર્તકાઃ
લમ્બાયાં ઘોષનામાનો નાગવીથી તુ યામિજા ॥

પૃથિવીતલસમ્ભૂતમ્ અરુન્ધત્યામ્ અજાયત
સંકલ્પાયાસ્તુ સંકલ્પો વસુસૃષ્ટિં નિબોધત ॥

જ્યોતિષ્મન્તસ્તુ યે દેવા વ્યાપકાઃ સર્વતો દિશમ્
વસવસ્તે સમાખ્યાતાસ્ તેષાં સર્ગં નિબોધત ॥

આપો ધ્રુવશ્ચ સોમશ્ચ ધરશ્ચૈવાનિલો ઽનલઃ
પ્રત્યૂષશ્ચ પ્રભાસશ્ચ વસવો ઽષ્ટૌ પ્રકીર્તિતાઃ ॥

આપસ્ય પુત્રાશ્ ચત્વારઃ શાન્તો વૈ દણ્ડ એવ ચ
શામ્બો ઽથ મણિવક્ત્રશ્ચ યજ્ઞરક્ષાધિકારિણઃ ॥

ધ્રુવસ્ય કાલઃ પુત્રસ્તુ વર્ચાઃ સોમાદજાયત
દ્રવિણો હવ્યવાહશ્ચ ધરપુત્રાવ્ ઉભૌ સ્મૃતૌ ॥

કલ્યાણિન્યાં તતઃ પ્રાણો રમણઃ શિશિરો ઽપિ ચ
મનોહરા ધરાત્પુત્રાન્ અવાપાથ હરેઃ સુતા ॥

શિવા મનોજવં પુત્રમ્ અવિજ્ઞાતગતિં તથા
અવાપ ચાનલાત્ પુત્રાવ્ અગ્નિપ્રાયગુણૌ પુનઃ ॥

અગ્નિપુત્રઃ કુમારસ્તુ શરસ્તમ્બે વ્યજાયત
તસ્ય શાખો વિશાખશ્ચ નૈગમેયશ્ ચ પૃષ્ઠજાઃ ॥

અપત્યં કૃત્તિકાનાં તુ કાર્ત્તિકેયસ્ તતઃ સ્મૃતઃ
પ્રત્યૂષસ ઋષિઃ પુત્રો વિભુર્ નામ્નાથ દેવલઃ
વિશ્વકર્મા પ્રભાસસ્ય પુત્રઃ શિલ્પી પ્રજાપતિઃ ॥

પ્રાસાદભવનોદ્યાન પ્રતિમાભૂષણાદિષુ
તડાગારામકૂપેષુ સ્મૃતઃ સો ઽમરવર્ધકિઃ ॥

અજૈકપાદહિર્બુધ્ન્યો વિરૂપાક્ષો ઽથ રૈવતઃ
હરશ્ચ બહુરૂપશ્ચ ત્ર્યમ્બકશ્ચ સુરેશ્વરઃ ॥

સાવિત્રશ્ચ જયન્તશ્ચ પિનાકી ચાપરાજિતઃ
એતે રુદ્રાઃ સમાખ્યાતા એકાદશ ગણેશ્વરાઃ ॥

એતેષાં માનસાનાં તુ ત્રિશૂલવરધારિણામ્
કોટયશ્ચતુરશીતિસ્ તત્પુત્રાશ્ ચાક્ષયા મતાઃ ॥

દિક્ષુ સર્વાસુ યે રક્ષાં પ્રકુર્વન્તિ ગણેશ્વરાઃ
પુત્રપૌત્રસુતાશ્ચૈતે સુરભીગર્ભસમ્ભવાઃ ॥