મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 4

અહો કષ્ટતરં ચૈતદ્ અઙ્ગજાગમનં વિભો
કથં ન દોષમગમત્ કર્મણાનેન પદ્મભૂઃ ॥

પરસ્પરં ચ સમ્બન્ધઃ સગોત્રાણામ્ અભૂત્ કથમ્
વૈવાહિકસ્તત્સુતાનાં છિન્દ્ધિ મે સંશયં વિભો ॥

દિવ્યેયમાદિસૃષ્ટિસ્તુ રજોગુણસમુદ્ભવા
અતીન્દ્રિયેન્દ્રિયા તદ્વદ્ અતીન્દ્રિયશરીરિકા ॥

દિવ્યતેજોમયી ભૂપ દિવ્યજ્ઞાનસમુદ્ભવા
ન મર્ત્યૈરભિતઃ શક્યા વક્તું વૈ માંસચક્ષુભિઃ ॥

યથા ભુજંગાઃ સર્પાણામ્ આકાશં વિશ્વપક્ષિણામ્
વિદન્તિ માર્ગં દિવ્યાનાં દિવ્યા એવ ન માનવાઃ ॥

કાર્યાકાર્યે ન દેવાનાં શુભાશુભફલપ્રદે
યસ્માત્તસ્માન્ન રાજેન્દ્ર તદ્વિચારો નૃણાં શુભઃ ॥

અન્યચ્ચ સર્વવેદાનામ્ અધિષ્ઠાતા ચતુર્મુખઃ
ગાયત્રી બ્રહ્મણસ્તદ્વદ્ અઙ્ગભૂતા નિગદ્યતે ॥

અમૂર્તં મૂર્તિમદ્ વાપિ મિથુનં તત્પ્રચક્ષતે
વિરિઞ્ચિર્ યત્ર ભગવાંસ્ તત્ર દેવી સરસ્વતી
ભારતી યત્ર યત્રૈવ તત્ર તત્ર પ્રજાપતિઃ ॥

યથાતપો ન રહિતશ્ છાયયા દૃશ્યતે ક્વચિત્
ગાયત્રી બ્રહ્મણઃપાર્શ્વં તથૈવ ન વિમુઞ્ચતિ ॥

વેદરાશિઃ સ્મૃતો બ્રહ્મા સાવિત્રી તદધિષ્ઠિતા
તસ્માન્ન કશ્ચિદ્દોષઃ સ્યાત્ સાવિત્રીગમને વિભો ॥

તથાપિ લજ્જાવનતઃ પ્રજાપતિર્ અભૂત્પુરા
સ્વસુતોપગમાદ્ બ્રહ્મા શશાપ કુસુમાયુધમ્ ॥

યસ્માન્મમાભિભવતા મનઃ સંક્ષોભિતં શરૈઃ
તસ્માત્ત્વદ્દેહમચિરાદ્ રુદ્રો ભસ્મીકરિષ્યતિ ॥

તતઃ પ્રસાદયામાસ કામદેવશ્ચતુર્મુખમ્
ન મામકારણે શપ્તું ત્વમિહાર્હસિ માનદ ॥

અહમેવંવિધઃ સૃષ્ટસ્ ત્વયૈવ ચતુરાનન
ઇન્દ્રિયક્ષોભજનકઃ સર્વેષામેવ દેહિનામ્ ॥

સ્ત્રીપુંસોરવિચારેણ મયા સર્વત્ર સર્વદા
ક્ષોભ્યં મનઃ પ્રયત્નેન ત્વયૈવોક્તં પુરા વિભો ॥

તસ્માદનપરાધો ઽહં ત્વયા શપ્તસ્તથા વિભો
કુરુ પ્રસાદં ભગવન્ સ્વશરીરાપ્તયે પુનઃ ॥

વૈવસ્વતે ઽન્તરે પ્રાપ્તે યાદવાન્વયસમ્ભવઃ
રામો નામ યદા મર્ત્યો મત્સત્ત્વબલમાશ્રિતઃ ॥

અવતીર્યાસુરધ્વંસી દ્વારકામ્ અધિવત્સ્યતિ
તદ્ભ્રાતુસ્તત્સમસ્ય ત્વં તદા પુત્રત્વમેષ્યસિ ॥

એવં શરીરમાસાદ્ય ભુક્ત્વા ભોગાનશેષતઃ
તતો ભરતવંશાન્તે ભૂત્વા વત્સનૃપાત્મજઃ ॥

વિદ્યાધરાધિપત્યં ચ યાવદ્ આભૂતસંપ્લવમ્
સુખાનિ ધર્મતઃ પ્રાપ્ય મત્સમીપં ગમિષ્યસિ ॥

એવં શાપપ્રસાદાભ્યામ્ ઉપેતઃ કુસુમાયુધઃ
શોકપ્રમોદાભિયુતો જગામ સ યથાગતમ્ ॥

કો ઽસૌ યદુરિતિ પ્રોક્તો યદ્વંશે કામસમ્ભવઃ
કથં ચ દગ્ધો રુદ્રેણ કિમથ કુસુમાયુધઃ ॥

ભરતસ્યાન્વયે કસ્ય કા ચ સૃષ્ટિઃ પુરાભવત્
એતત્સર્વં સમાચક્ષ્વ મૂલતઃ સંશયો હિ મે ॥

યા સા દેહાર્ધસમ્ભૂતા ગાયત્રી બ્રહ્મવાદિની
જનની યા મનોર્દેવી શતરૂપા શતેન્દ્રિયા ॥

રતિર્મનસ્તપો બુદ્ધિર્ મહાન્ દિક્સમ્ભ્રમસ્ તથા
તતઃ સ શતરૂપાયાં સપ્તાપત્યાન્યજીજનત્ ॥

યે મરીચ્યાદયઃ પુત્રા માનસાસ્તસ્ય ધીમતઃ
તેષામયમભૂલ્લોકઃ સર્વજ્ઞાનાત્મકઃ પુરા ॥

તતો ઽસૃજદ્વામદેવં ત્રિશૂલવરધારિણમ્
સનત્કુમારં ચ વિભું પૂર્વેષામપિ પૂર્વજમ્ ॥

વામદેવસ્તુ ભગવાન્ અસૃજન્મુખતો દ્વિજાન્
રાજન્યાન્ અસૃજદ્બાહ્વોર્ વિટ્છૂદ્રાન્ ઊરુપાદયોઃ ॥

વિદ્યુતો ઽશનિમેઘાંશ્ચ રોહિતેન્દ્રધનૂંષિ ચ
છન્દાંસિ ચ સસર્જાદૌ પર્જન્યં ચ તતઃ પરમ્ ॥

તતઃ સાધ્યગણાનીશસ્ ત્રિનેત્રાનસૃજત્પુનઃ
કોટીશ્ચ ચતુરશીતિં જરામરણવર્જિતાઃ ॥

વામો ઽસૃજન્નમર્ત્યાંસ્ તાન્ બ્રહ્મણા વિનિવારિતઃ
નૈવંવિધા ભવેત્સૃષ્ટિર્ જરામરણવર્જિતા ॥

શુભાશુભાત્મિકા યા તુ સૈવ સૃષ્ટિઃ પ્રશસ્યતે
એવં સ્થિતઃ સ તેનાદૌ સૃષ્ટેઃ સ્થાણુરતો ઽભવત્ ॥

સ્વાયમ્ભુવો મનુર્ધીમાંસ્ તપસ્તપ્ત્વા સુદુશ્ચરમ્
પત્નીમેવાપ રૂપાઢ્યામ્ અનન્તા નામ નામતઃ ॥

પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ મનુસ્તસ્યામ્ અજીજનત્
ધર્મસ્ય કન્યા ચતુરા સૂનૃતા નામ ભામિની ॥

ઉત્તાનપાદાત્તનયાન્ પ્રાપ મન્થરગામિની
અપસ્યતિમ્ અપસ્યન્તં કીર્તિમન્તં ધ્રુવં તથા ॥

ઉત્તાનપાદો ઽજનયત્ સૂનૃતાયાં પ્રજાપતિઃ
ધ્રુવો વર્ષસહસ્રાણિ ત્રીણિ કૃત્વા તપઃ પુરા ॥

દિવ્યમાપ તતઃ સ્થાનમ્ અચલં બ્રહ્મણો વરાત્
તમેવ પુરતઃ કૃત્વા ધ્રુવં સપ્તર્ષયઃ સ્થિતાઃ ॥

ધન્યા નામ મનોઃ કન્યા ધ્રુવાચ્છિષ્ટમ્ અજીજનત્
અગ્નિકન્યા તુ સુચ્છાયા શિષ્ટાત્સા સુષુવે સુતાન્ ॥

કૃપં રિપું જયં વૃત્તં વૃકં ચ વૃકતેજસમ્
ચક્ષુષં બ્રહ્મદૌહિત્ર્યાં વીરિણ્યાં સ રિપુંજયઃ ॥

વીરણસ્યાત્મજાયાં તુ ચક્ષુર્મનુમજીજનત્
મનુર્ વૈ રાજકન્યાયાં નડ્વલાયાં સ ચાક્ષુષઃ ॥

જનયામાસ તનયાન્ દશ શૂરાનકલ્મષાન્
ઊરુઃ પૂરુઃ શતદ્યુમ્નસ્ તપસ્વી સત્યવાગ્ઘવિઃ ॥

અગ્નિષ્ટુદતિરાત્રશ્ચ સુદ્યુમ્નશ્ચાપરાજિતઃ
અભિમન્યુસ્તુ દશમો નડ્વલાયામ્ અજાયત ॥

ઊરોર્ અજનયત્ પુત્રાન્ ષડ્ આગ્નેયી તુ સુપ્રભાન્
અગ્નિં સુમનસં ખ્યાતિં ક્રતુમઙ્ગિરસં ગયમ્ ॥

પિતૃકન્યા સુનીથા તુ વેનમઙ્ગાદજીજનત્
વેનમન્યાયિનં વિપ્રા મમન્થુસ્ તત્કરાદ્ અભૂત્
પૃથુર્નામ મહાતેજાઃ સ પુત્રૌ દ્વાવ્ અજીજનત્ ॥

અન્તર્ધાનસ્ તુ મારીચં શિખણ્ડિન્યામજીજનત્
હવિર્ધાનાત્ ષડ્ આગ્નેયી ધિષણાજનયત્ સુતાન્
પ્રાચીનબર્હિષં સાઙ્ગં યમં શુક્રં બલં શુભમ્ ॥

પ્રાચીનબર્હિર્ ભગવાન્ મહાન્ આસીત્ પ્રજાપતિઃ
હવિર્ધાનાઃ પ્રજાસ્ તેન બહવઃ સમ્પ્રવર્તિતાઃ ॥

સવર્ણાયાં તુ સામુદ્ર્યાં દશાધત્ત સુતાન્પ્રભુઃ
સર્વે પ્રચેતસો નામ ધનુર્વેદસ્ય પારગાઃ ॥

તત્તપોરક્ષિતા વૃક્ષા બભુર્ લોકે સમન્તતઃ
દેવાદેશાચ્ચ તાનગ્નિર્ અદહદ્રવિનન્દન ॥

સોમકન્યાભવત્ પત્ની મારીષા નામ વિશ્રુતા
તેભ્યસ્તુ દક્ષમેકં સા પુત્રમ્ અગ્ર્યમ્ અજીજનત્ ॥

દક્ષાદનન્તરં વૃક્ષાન્ ઔષધાનિ ચ સર્વશઃ
અજીજનત્સોમકન્યા નદીં ચન્દ્રવતીં તથા ॥

સોમાંશસ્ય ચ તસ્યાપિ દક્ષસ્યાશીતિકોટયઃ
વક્ષ્યે તાસાં તુ વિસ્તારં લોકે યઃ સુપ્રતિષ્ઠિતઃ ॥

દ્વિપદશ્ચાભવન્ કેચિત્ કેચિદ્ બહુપદા નરાઃ
વલીમુખાઃ શઙ્કુકર્ણાઃ કર્ણપ્રાવરણાસ્ તથા ॥

અશ્વઋક્ષમુખાઃ કેચિત્ કેચિત્ સિંહાનનાસ્તથા
શ્વસૂકરમુખાઃ કેચિત્ કેચિદુષ્ટ્રમુખાસ્ તથા ॥

જનયામાસ ધર્માત્મા મ્લેચ્છાન્સર્વાનનેકશઃ
સ સૃષ્ટ્વા મનસા દક્ષઃ સ્ત્રિયઃ પશ્ચાદજીજનત્ ॥

દદૌ સ દશ ધર્માય કશ્યપાય ત્રયોદશ
સપ્તવિંશતિં સોમાય દદૌ નક્ષત્રસંજ્ઞિતાઃ
દેવાસુરમનુષ્યાદિ તાભ્યઃ સર્વમભૂજ્જગત્ ॥