મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 49

પૂરોઃ પુત્રો મહાતેજા રાજા સ જનમેજયઃ
પ્રાચીત્વતઃ સુતસ્તસ્ય યઃ પ્રાચીમકરોદ્દિશમ્ ॥

પ્રાચીત્વતસ્ય તનયો મનસ્યુશ્ચ તથાભવત્
રાજા પીતાયુધો નામ મનસ્યોરભવત્સુતઃ ॥

દાયાદસ્તસ્ય ચાપ્યાસીદ્ ધુન્ધુર્નામ મહીપતિઃ
ધુન્ધોર્બહુવિધઃ પુત્રઃ સમ્પાતિસ્તસ્ય ચાત્મજઃ ॥

સમ્પાતેસ્તુ રંહવર્ચા ભદ્રાશ્વસ્તસ્ય ચાત્મજઃ
ભદ્રાશ્વસ્ય ધૃતાયાં તુ દશાપ્સરસિ સૂનવઃ ॥

ઔચેયુશ્ચ હૃષેયુશ્ચ કક્ષેયુશ્ચ સનેયુકઃ
ધૃતેયુશ્ચ વિનેયુશ્ચ સ્થલેયુશ્ચૈવ સત્તમઃ ॥

ધર્મેયુઃ સંનતેયુશ્ચ પુણ્યેયુશ્ચેતિ તે દશ
ઔચેયોર્જ્વલના નામ ભાર્યા વૈ તક્ષકાત્મજા ॥

તસ્યાં સ જનયામાસ અન્તિનારં મહીપતિમ્
અન્તિનારો મનસ્વિન્યાં પુત્રાઞ્જજ્ઞે પરાઞ્છુભાન્ ॥

અમૂર્તરયસં વીરં ત્રિવનં ચૈવ ધાર્મિકમ્
ગૌરી કન્યા તૃતીયા ચ માન્ધાતુર્જનની શુભા ॥

ઇલિના તુ યમસ્યાસીત્ કન્યા યાજનયત્સુતાન્
બ્રહ્મવાદપરાક્રાન્તાઞ્ છુભદા ત્વ્ ઇલિના હ્ય્ અભૂત્ ॥

ઉપદાનવી સુતાંલ્લેભે ચતુરસ્ત્વિલિનાત્મજાત્
ઋષ્યન્તમથ દુષ્યન્તં પ્રવીરમ્ અનધં તથા ॥

ચક્રવર્તી તતો યજ્ઞે દુષ્યન્તાત્સમિતિંજયઃ
શકુન્તલાયાં ભરતો યસ્ય નામ્ના ચ ભારતાઃ ॥

દૌષ્યન્તીં પ્રતિ રાજાનં વાગૂચે ચાશરીરિણી
માતા ભસ્ત્રા પિતુઃ પુત્રો યેન જાતઃ સ એવ સઃ ॥

ભરસ્વ પુત્રં દુષ્યન્ત માવમંસ્થાઃ શકુન્તલામ્
રેતોધાં નયતે પુત્રઃ પરેતં યમસાદનાત્
ત્વં ચાસ્ય ધાતા ગર્ભસ્ય સત્યમાહ શકુન્તલા ॥

ભરતસ્ય વિનષ્ટેષુ તનયેષુ પુરા કિલ
પુત્રાણાં માતૃકાત્ કોપાત્ સુમહાન્સંક્ષયઃ કૃતઃ ॥

તતો મરુદ્ભિરાનીય પુત્રઃ સ તુ બૃહસ્પતેઃ
સંક્રામિતો ભરદ્વાજો મરુદ્ભિર્ભરતસ્ય તુ ॥

ભરતસ્ય ભરદ્વાજઃ પુત્રાર્થં મારુતૈઃ કથમ્
સંક્રામિતો મહાતેજાસ્ તન્નો બ્રૂહિ યથાતથમ્ ॥

પત્ન્યામાપન્નસત્ત્વાયામ્ ઉશિજઃ સ સ્થિતો ભુવિ
ભ્રાતુર્ભાર્યાં સ દૃષ્ટ્વા તુ બૃહસ્પતિરુવાચ હ ॥

ઉપતિષ્ઠ સ્વલંકૃત્ય મૈથુનાય ચ માં શુભે
એવમુક્તાબ્રવીદેનં સ્વયમેવ બૃહસ્પતિમ્ ॥

ગર્ભઃ પરિણતશ્ચાયં બ્રહ્મ વ્યાહરતે ગિરા
અમોઘરેતાસ્ત્વં ચાપિ ધર્મં ચૈવં વિગર્હિતમ્ ॥

એવમુક્તો ઽબ્રવીદેનાં સ્વયમેવ બૃહસ્પતિઃ
નોપદેષ્ટવ્યો વિનયસ્ ત્વયા મે વરવર્ણિનિ ॥

ધર્ષમાણઃ પ્રસહ્યૈનાં મૈથુનાયોપચક્રમે
તતો બૃહસ્પતિં ગર્ભો ધર્ષમાણમુવાચ હ ॥

સંનિવિષ્ટો હ્ય્ અહં પૂર્વમ્ ઇહ નામ બૃહસ્પતે
અમોઘરેતાશ્ચ ભવાન્ નાવકાશ ઇહ દ્વયોઃ ॥

એવમુક્તઃ સ ગર્ભેણ કુપિતઃ પ્રત્યુવાચ હ
યસ્માત્ત્વમીદૃશે કાલે સર્વભૂતેપ્સિતે સતિ
અભિષેધસિ તસ્માત્ત્વં તમો દીર્ઘં પ્રવેક્ષ્યસિ ॥

તતઃ કામં સંનિવર્ત્ય તસ્યાનન્દાદ્બૃહસ્પતેઃ
તદ્રેતસ્ત્વપતદ્ભૂમૌ નિવૃત્તં શિશુકો ઽભવત્ ॥

સદ્યોજાતં કુમારં તુ દૃષ્ટ્વા તં મમતાબ્રવીત્
ગમિષ્યામિ ગૃહં સ્વં વૈ ભરસ્વૈનં બૃહસ્પતે ॥

એવમુક્ત્વા ગતા સા તુ ગતાયાં સો ઽપિ તં ત્યજત્
માતાપિતૃભ્યાં ત્યક્તં તુ દૃષ્ટ્વા તં મરુતઃ શિશુમ્
જગૃહુસ્તં ભરદ્વાજં મરુતઃ કૃપયા સ્થિતાઃ ॥

તસ્મિન્કાલે તુ ભરતો બહુભિર્ ઋતુભિર્વિભુઃ
પુત્રનૈમિત્તિકૈર્યજ્ઞૈર્ અયજત્પુત્રલિપ્સયા ॥

યદા સ યજમાનસ્તુ પુત્રં નાસાદયત્પ્રભુઃ
તતઃ ક્રતું મરુત્સોમં પુત્રાર્થે સમુપાહરત્ ॥

તેન તે મરુતસ્તસ્ય મરુત્સોમેન તુષ્ટુવુઃ
ઉપનિન્યુર્ભરદ્વાજં પુત્રાર્થં ભરતાય વૈ ॥

દાયાદો ઽઙ્ગિરસઃ સૂનોર્ ઔરસસ્તુ બૃહસ્પતેઃ
સંક્રામિતો ભરદ્વાજો મરુદ્ભિર્ભરતં પ્રતિ ॥

ભરતસ્તુ ભરદ્વાજં પુત્રં પ્રાપ્ય વિભુર્ બ્રવીત્
આદાવ્ આત્મહિતાય ત્વં કૃતાર્થો ઽહં ત્વયા વિભો ॥

પૂર્વં તુ વિતથે તસ્મિન્ કૃતે વૈ પુત્રજન્મનિ
તતસ્તુ વિતથો નામ ભરદ્વાજો નૃપો ઽભવત્ ॥

તસ્માદપિ ભરદ્વાજાદ્ બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા ભુવિ
દ્વ્યામુષ્યાયણકૌલીનાઃ સ્મૃતાસ્તે દ્વિવિધેન ચ ॥

તતો જાતે હિ વિતથે ભરતશ્ચ દિવં યયૌ
ભરદ્વાજો દિવં યાતો હ્ય્ અભિષિચ્ય સુતમૃષિઃ ॥

દાયાદો વિતથસ્યાસીદ્ ભુવમન્યુર્ મહાયશાઃ
મહાભૂતોપમાઃ પુત્રાશ્ ચત્વારો ભુવમન્યવઃ ॥

બૃહત્ક્ષત્રો મહાવીર્યો નરો ગર્ગશ્ચ વીર્યવાન્
નરસ્ય સંકૃતિઃ પુત્રસ્ તસ્ય પુત્રો મહાયશાઃ ॥

ગુરુધી રન્તિદેવશ્ચ સત્કૃત્યાં તાવ્ ઉભૌ સ્મૃતૌ
ગર્ગસ્ય ચૈવ દાયાદઃ શિબિર્વિદ્વાનજાયત ॥

સ્મૃતાઃ શૈબ્યાસ્તતો ગર્ગાઃ ક્ષત્રોપેતા દ્વિજાતયઃ
આહાર્યતનયશ્ચૈવ ધીમાનાસીદ્ ઉરુક્ષવઃ ॥

તસ્ય ભાર્યા વિશાલા તુ સુષુવે પુત્રકત્રયમ્
ત્ર્યુષણં પુષ્કરિં ચૈવ કવિં ચૈવ મહાયશાઃ ॥

ઉરુક્ષવાઃ સ્મૃતા હ્ય્ એતે સર્વે બ્રાહ્મણતાં ગતાઃ
કાવ્યાનાં તુ વરા હ્ય્ એતે ત્રયઃ પ્રોક્તા મહર્ષયઃ ॥

ગર્ગાઃ સંકૃતયઃ કાવ્યાઃ ક્ષત્રોપેતા દ્વિજાતયઃ
સંભૃતાઙ્ગિરસો દક્ષા બૃહત્ક્ષત્રસ્ય ચ ક્ષિતિઃ ॥

બૃહત્ક્ષત્રસ્ય દાયાદો હસ્તિનામા બભૂવ હ
તેનેદં નિર્મિતં પૂર્વં પુરં તુ ગજસાહ્વયમ્ ॥

હસ્તિનશ્ચૈવ દાયાદાસ્ ત્રયઃ પરમકીર્તયઃ
અજમીઢો દ્વિમીઢશ્ચ પુરુમીઢસ્તથૈવ ચ ॥

અજમીઢસ્ય પત્ન્યસ્તુ તિસ્રઃ કુરુકુલોદ્વહાઃ
નીલિની ધૂમિની ચૈવ કેશિની ચૈવ વિશ્રુતા ॥

સ તાસુ જનયામાસ પુત્રાન્વૈ દેવવર્ચસઃ
તપસો ઽન્તે મહાતેજા જાતા વૃદ્ધસ્ય ધાર્મિકાઃ ॥

ભારદ્વાજપ્રસાદેન વિસ્તરં તેષુ મે શૃણુ
આજમીઢસ્ય કેશિન્યાં કણ્વઃ સમભવત્કિલ ॥

મેધાતિથિઃ સુતસ્તસ્ય તસ્માત્કાણ્વાયના દ્વિજાઃ
અજમીઢસ્ય ભૂમિન્યાં જજ્ઞે બૃહદનુર્ નૃપઃ ॥

બૃહદનોર્ બૃહન્તો ઽથ બૃહન્તસ્ય બૃહન્મનાઃ
બૃહન્મનઃસુતશ્ચાપિ બૃહદ્ધનુરિતિ શ્રુતઃ ॥

બૃહદ્ધનોર્ બૃહદિષુઃ પુત્રસ્તસ્ય જયદ્રથઃ
અશ્વજિત્તનયસ્તસ્ય સેનજિત્ તસ્ય ચાત્મજઃ ॥

અથ સેનજિતઃ પુત્રાશ્ ચત્વારો લોકવિશ્રુતાઃ
રુચિરાશ્વશ્ચ કાવ્યશ્ચ રાજા દૃઢરથસ્તથા ॥

વત્સશ્ચાવર્તકો રાજા યસ્યૈતે પરિવત્સકાઃ
રુચિરાશ્વસ્ય દાયાદઃ પૃથુસેનો મહાયશાઃ ॥

પૃથુસેનસ્ય પૌરસ્તુ પૌરાન્નીપો ઽથ જજ્ઞિવાન્
નીપસ્યૈકશતં ત્વ્ આસીત્ પુત્રાણામ્ અમિતૌજસામ્ ॥

નીપા ઇતિ સમાખ્યાતા રાજાનઃ સર્વ એવ તે
તેષાં વંશકરઃ શ્રીમાન્ નીપાનાં કીર્તિવર્ધનઃ ॥

કાવ્યાચ્ચ સમરો નામ સદેષ્ટસમરો ઽભવત્
સમરસ્ય પારસમ્પારૌ સદશ્વ ઇતિ તે ત્રયઃ ॥

પુત્રાઃ સર્વગુણોપેતા જાતા વૈ વિશ્રુતા ભુવિ
પારપુત્રઃ પૃથુર્જાતઃ પૃથોસ્તુ સુકૃતો ઽભવત્ ॥

જજ્ઞે સર્વગુણોપેતો વિભ્રાજસ્તસ્ય ચાત્મજઃ
વિભ્રાજસ્ય તુ દાયાદસ્ ત્વ્ અણુહો નામ વીર્યવાન્ ॥

બભૂવ શુકજામાતા કૃત્વીભર્તા મહાયશાઃ
અણુહસ્ય તુ દાયાદો બ્રહ્મદત્તો મહીપતિઃ ॥

યુગદત્તઃ સુતસ્તસ્ય વિષ્વક્સેનો મહાયશાઃ
વિભ્રાજઃ પુનર્ આજાતઃ સુકૃતેનેહ કર્મણા ॥

વિષ્વક્સેનસ્ય પુત્રસ્તુ ઉદક્સેનો બભૂવ હ
ભલ્લાટસ્તસ્ય પુત્રસ્તુ તસ્યાસીજ્જનમેજયઃ
ઉગ્રાયુધેન તસ્યાર્થે સર્વે નીપાઃ પ્રણાશિતાઃ ॥

ઉગ્રાયુધઃ કસ્ય સુતઃ કસ્ય વંશે સ કથ્યતે
કિમર્થં તેન તે નીપાઃ સર્વે ચૈવ પ્રણાશિતાઃ ॥

ઉગ્રાયુધઃ સૂર્યવંશ્યસ્ તપસ્તેપે વરાશ્રમે
સ્થાણુભૂતો ઽષ્ટસાહસ્રં તં ભેજે જનમેજયઃ ॥

તસ્ય રાજ્યં પ્રતિશ્રુત્ય નીપાન્ આજઘ્નિવાન્ પ્રભુઃ
ઉવાચ સાન્ત્વં વિવિધં જઘ્નુસ્તે વૈ હ્ય્ ઉભાવ્ અપિ ॥

હન્યમાનાગતાન્ ઊચે યસ્માદ્ધેતોર્ન મે વચઃ
શરણાગતરક્ષાર્થં તસ્માદેવં શપામિ વઃ ॥

યદિ મે ઽસ્તિ તપસ્તપ્તં સર્વાન્નયતુ વો યમઃ
તતસ્તાન્ કૃપ્યમાણાંસ્તુ યમેન પુરતઃ સ તુ ॥

કૃપયા પરયાવિષ્ટો જનમેજયમ્ ઊચિવાન્
ગતાનેતાનિમાન્વીરાંસ્ ત્વં મે રક્ષિતુમર્હસિ ॥

અરે પાપા દુરાચારા ભવિતારો ઽસ્ય કિંકરાઃ
તથેત્યુક્તસ્તતો રાજા યમેન યુયુધે ચિરમ્ ॥

વ્યાધિભિર્નારકૈર્ઘોરૈર્ યમેન સહ તાન્બલાત્
વિજિત્ય મુનયે પ્રાદાત્ તદદ્ભુતમિવાભવત્ ॥

યમસ્તુષ્ટસ્તતસ્તસ્મૈ મુક્તિજ્ઞાનં દદૌ પરમ્
સર્વે યથોચિતં કૃત્વા જગ્મુસ્તે કૃષ્ણમવ્યયમ્ ॥

યેષાં તુ ચરિતં ગૃહ્ય હન્યતે નાપમૃત્યુભિઃ
ઇહ લોકે પરે ચૈવ સુખમક્ષય્યમશ્નુતે ॥

અજમીઢસ્ય ધૂમિન્યાં વિદ્વાઞ્જજ્ઞે યવીનરઃ
ધૃતિમાંસ્તસ્ય પુત્રસ્તુ તસ્ય સત્યધૃતિઃ સ્મૃતઃ
અથ સત્યધૃતેઃ પુત્રો દૃઢનેમિઃ પ્રતાપવાન્ ॥

દૃઢનેમિસુતશ્ચાપિ સુધર્મા નામ પાર્થિવઃ
આસીત્સુધર્મતનયઃ સાર્વભૌમઃ પ્રતાપવાન્ ॥

સાર્વભૌમેતિ વિખ્યાતઃ પૃથિવ્યામ્ એકરાડ્ બભૌ
તસ્યાન્વવાયે મહતિ મહાપૌરવનન્દનઃ ॥

મહાપૌરવપુત્રસ્તુ રાજા રુક્મરથઃ સ્મૃતઃ
અથ રુક્મરથસ્યાસીત્ સુપાર્શ્વો નામ પાર્થિવઃ ॥

સુપાર્શ્વતનયશ્ચાપિ સુમતિર્નામ ધાર્મિકઃ
સુમતેરપિ ધર્માત્મા રાજા સંનતિમાનપિ ॥

તસ્યાસીત્સંનતિમતઃ કૃતો નામ સુતો મહાન્
હિરણ્યનાભિનઃ શિષ્યઃ કૌશલ્યસ્ય મહાત્મનઃ ॥

ચતુર્વિંશતિધા યેન પ્રોક્તા વૈ સામસંહિતાઃ
સ્મૃતાસ્તે પ્રાચ્યસામાનઃ કાર્તા નામેહ સામગાઃ ॥

કાર્તિરુગ્રાયુધો ઽસૌ વૈ મહાપૌરવવર્ધનઃ
બભૂવ યેન વિક્રમ્ય પૃથુકસ્ય પિતા હતઃ ॥

નીલો નામ મહારાજઃ પાઞ્ચાલાધિપતિર્વશી
ઉગ્રાયુધસ્ય દાયાદઃ ક્ષેમો નામ મહાયશાઃ ॥

ક્ષેમાત્સુનીથઃ સંજજ્ઞે સુનીથસ્ય નૃપંજયઃ
નૃપંજયાચ્ચ વિરથ ઇત્યેતે પૌરવાઃ સ્તુતાઃ ॥