મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 44

કિમર્થં તદ્વનં દગ્ધમ્ આપવસ્ય મહાત્મનઃ
કાર્તવીર્યેણ વિક્રમ્ય સૂત પ્રબ્રૂહિ તત્ત્વતઃ ॥

રક્ષિતા સ તુ રાજર્ષિઃ પ્રજાનામિતિ નઃ શ્રુતમ્
સ કથં રક્ષિતા ભૂત્વા અદહત્તત્તપોવનમ્ ॥

આદિત્યો દ્વિજરૂપેણ કાર્તવીર્યમુપસ્થિતઃ
તૃપ્તિમેકાં પ્રયચ્છસ્વ આદિત્યો ઽહં નરેશ્વર ॥

ભગવન્કેન તૃપ્તિસ્તે ભવત્યેવ દિવાકર
કીદૃશં ભોજનં દદ્મિ હુત્વા તુ વિદધામ્યહમ્ ॥

સ્થાવરં દેહિ મે સર્વમ્ આહારં દદતાં વર
તેન તૃપ્તો ભવેયં વૈ સા મે તૃપ્તિર્હિ પાર્થિવ ॥

ન શક્યાઃ સ્થાવરાઃ સર્વે તેજસા ચ બલેન ચ
નિર્દગ્ધું તપતાં શ્રેષ્ઠ તેન ત્વાં પ્રણમામ્યહમ્ ॥

તુષ્ટસ્તે ઽહં શરાન્દદ્મિ અક્ષયાન્સર્વતોમુખાન્
યે પ્રક્ષિપ્તા જ્વલિષ્યન્તિ મમ તેજઃસમન્વિતાઃ ॥

આવિષ્ટા મમ તેજોભિઃ શોષયિષ્યન્તિ સ્થાવરાન્
શુષ્કાન્ ભસ્મીકરિષ્યન્તિ તેન તૃપ્તિર્નરાધિપ ॥

તતઃ શરાંસ્તદાદિત્યસ્ ત્વ્ અર્જુનાય પ્રયચ્છત
તતો દદાહ સમ્પ્રાપ્તાન્ સ્થાવરાન્ સર્વમેવ ચ ॥

ગ્રામાંસ્તથાશ્રમાંશ્ચૈવ ઘોષાણિ નગરાણિ ચ
તપોવનાનિ રમ્યાણિ વનાન્યુપવનાનિ ચ ॥

એવં પ્રાચીમન્વદહત્ તતઃ સર્વાં સ દક્ષિણામ્
નિર્વૃક્ષા નિસ્તૃણા ભૂમિર્ હતા ઘોરેણ તેજસા ॥

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ આપવો જલમાસ્થિતઃ
દશ વર્ષસહસ્રાણિ તત્રાસ્તે સ મહાનૃષિઃ ॥

પૂર્ણે વ્રતે મહાતેજા ઉદતિષ્ઠંસ્તપોધનઃ
સો ઽપશ્યદાશ્રમં દગ્ધમ્ અર્જુનેન મહામુનિઃ ॥

ક્રોધાચ્છશાપ રાજર્ષિં કીર્તિતં વો યથા મયા
ક્રોષ્ટોઃ શૃણુત રાજર્ષેર્ વંશમુત્તમપૌરુષમ્ ॥

યસ્યાન્વવાયે સમ્ભૂતો વિષ્ણુર્વૃષ્ણિકુલોદ્વહઃ
ક્રોષ્ટોરેવાભવત્પુત્રો વૃજિનીવાન્મહારથઃ ॥

વૃજિનીવતશ્ચ પુત્રો ઽભૂત્ સ્વાહો નામ મહાબલઃ
સ્વાહપુત્રો ઽભવદ્ રાજન્ રુષઙ્ગુર્ વદતાં વરઃ ॥

સ તુ પ્રસૂતિમિચ્છન્ વૈ રુષઙ્ગુઃ સૌમ્યમાત્મજમ્
ચિત્રશ્ચિત્રરથશ્ચાસ્ય પુત્રઃ કર્મભિરન્વિતઃ ॥

અથ ચૈત્રરથિવીરો જજ્ઞે વિપુલદક્ષિણઃ
શશબિન્દુરિતિ ખ્યાતશ્ ચક્રવર્તી બભૂવ હ ॥

અત્રાનુવંશશ્લોકો ઽયં ગીતસ્ તસ્મિન્પુરાભવત્
શશબિન્દોસ્તુ પુત્રાણાં શતાનામ્ અભવચ્છતમ્ ॥

ધીમતાં ચાભિરૂપાણાં ભૂરિદ્રવિણતેજસામ્
તેષાં શતપ્રધાનાનાં પૃથુસાહ્વા મહાબલાઃ ॥

પૃથુશ્રવાઃ પૃથુયશાઃ પૃથુધર્મા પૃથુંજયઃ
પૃથુકીર્તિઃ પૃથુમના રાજાનઃ શશબિન્દવઃ ॥

શંસન્તિ ચ પુરાણજ્ઞાઃ પૃથુશ્રવસમુત્તમમ્
અન્તરસ્ય સુયજ્ઞસ્ય સુયજ્ઞસ્તનયો ઽભવત્ ॥

ઉશના તુ સુયજ્ઞસ્ય યો રક્ષન્પૃથિવીમિમામ્
આજહારાશ્વમેધાનાં શતમુત્તમધાર્મિકઃ ॥

તિતિક્ષુરભવત્પુત્ર ઔશનઃ શત્રુતાપનઃ
મરુત્તસ્તસ્ય તનયો રાજર્ષીણામનુત્તમઃ ॥

આસીન્મરુત્તતનયૌ વીરઃ કમ્બલબર્હિષઃ
પુત્રસ્તુ રુક્મકવચો વિદ્વાન્કમ્બલબર્હિષઃ ॥

નિહત્ય રુક્મકવચઃ પરાન્કવચધારિણઃ
ધન્વિનો વિવિધૈર્બાણૈર્ અવાપ્ય પૃથિવીમિમામ્ ॥

અશ્વમેધે દદૌ રાજા બ્રાહ્મણેભ્યસ્તુ દક્ષિણામ્
યજ્ઞે તુ રુક્મકવચઃ કદાચિત્પરવીરહા ॥

જજ્ઞિરે પઞ્ચ પુત્રાસ્તુ મહાવીર્યા ધનુર્ભૃતઃ
રુક્મેષુઃ પૃથુરુક્મશ્ચ જ્યામઘઃ પરિઘો હરિઃ ॥

પરિઘં ચ હરિં ચૈવ વિદેહે ઽસ્થાપયત્પિતા
રુક્મેષુરભવદ્રાજા પૃથુરુક્મસ્તદાશ્રયઃ ॥

તેભ્યઃ પ્રવ્રાજિતો રાજ્યાજ્ જ્યામઘસ્તુ તદાશ્રમે
પ્રશાન્તશ્ચાશ્રમસ્થશ્ચ બ્રાહ્મણેનાવબોધિતઃ ॥

જગામ ધનુરાદાય દેશમન્યં ધ્વજી રથી
નર્મદાં નૃપ એકાકી કેવલં વૃત્તિકામતઃ ॥

ઋક્ષવન્તં ગિરિં ગત્વા ભુક્તમન્યૈરુપાવિશત્
જ્યામઘસ્યાભવદ્ભાર્યા ચૈત્રા પરિણતા સતી ॥

અપુત્રો ન્યવસદ્રાજા ભાર્યામન્યાં ન વિન્દત
તસ્યાસીદ્વિજયો યુદ્ધે તત્ર કન્યામવાપ્ય સઃ ॥

ભાર્યામુવાચ સંત્રાસાત્ સ્નુષેયં તે શુચિસ્મિતે
એવમુક્તાબ્રવીદેનં કસ્ય ચેયં સ્નુષેતિ ચ ॥

યસ્તે જનિષ્યતે પુત્રસ્ તસ્ય ભાર્યા ભવિષ્યતિ
તસ્માત્સા તપસોગ્રેણ કન્યાયાઃ સમ્પ્રસૂયત ॥

પુત્રં વિદર્ભં સુભગા ચૈત્રા પરિણતા સતી
રાજપુત્ર્યાં ચ વિદ્વાન્સ સ્નુષાયાં ક્રથકૈશિકૌ
લોમપાદં તૃતીયં તુ પુત્રં પરમધાર્મિકમ્ ॥

તસ્યાં વિદર્ભો ઽજનયચ્ છરાન્રણવિશારદાન્
લોમપાદાન્મનુઃ પુત્રા જ્ઞાતિસ્તસ્ય તુ ચાત્મજઃ ॥

કૈશિકસ્ય ચિદિઃ પુત્રસ્ તસ્માચ્ચૈદ્યા નૃપાઃ સ્મૃતાઃ
ક્રથો વિદર્ભપુત્રસ્તુ કુન્તિસ્ તસ્યાત્મજો ઽભવત્ ॥

કુન્તેર્ધૃષ્ટઃ સુતો જજ્ઞે રણધૃષ્ટઃ પ્રતાપવાન્
ધૃષ્ટસ્ય પુત્રો ધર્માત્મા નિર્વૃતિઃ પરવીરહા ॥

તદેકો નિર્વૃતેઃ પુત્રો નામ્ના સ તુ વિદૂરથઃ
દશાર્હસ્તસ્ય વૈ પુત્રો વ્યોમસ્તસ્ય ચ વૈ સ્મૃતઃ
દાશાર્હાચ્ચૈવ વ્યોમાત્તુ પુત્રો જીમૂત ઉચ્યતે ॥

જીમૂતપુત્રો વિમલસ્ તસ્ય ભીમરથઃ સુતઃ
સુતો ભીમરથસ્યાસીત્ સ્મૃતો નવરથઃ કિલ ॥

તસ્ય ચાસીદ્ દૃઢરથઃ શકુનિસ્તસ્ય ચાત્મજઃ
તસ્માત્કરમ્ભઃ કારમ્ભિર્ દેવરાતો બભૂવ હ ॥

દેવક્ષત્રો ઽભવદ્રાજા દૈવરાતિર્મહાયશાઃ
દેવગર્ભસમો જજ્ઞે દેવનક્ષત્રનન્દનઃ ॥

મધુર્નામ મહાતેજા મધોઃ પુરવસસ્ તથા
આસીત્ પુરવસાત્ પુત્રઃ પુરુદ્વાન્પુરુષોત્તમઃ ॥

જન્તુર્જજ્ઞે ઽથ વૈદર્ભ્યાં ભદ્રસેન્યાં પુરુદ્વતઃ
ઐક્ષ્વાકી ચાભવદ્ભાર્યા જન્તોસ્તસ્યામજાયત ॥

સાત્વતઃ સત્ત્વસંયુક્તઃ સાત્વતાં કીર્તિવર્ધનઃ
ઇમાં વિસૃષ્ટિં વિજ્ઞાય જ્યામઘસ્ય મહાત્મનઃ
પ્રજાવાન્ એતિ સાયુજ્યં રાજ્ઞઃ સોમસ્ય ધીમતઃ ॥

સાત્વતાન્ સત્ત્વસમ્પન્નાન્ કૌશલ્યા સુષુવે સુતાન્
ભજિનં ભજમાનં તુ દિવ્યં દેવાવૃધં નૃપ ॥

અન્ધકં ચ મહાભોજં વૃષ્ણિં ચ યદુનન્દનમ્
તેષાં તુ સર્ગાશ્ ચત્વારો વિસ્તરેણૈવ તચ્છૃણુ ॥

ભજમાનસ્ય સૃઞ્જય્યાં બાહ્યકાયાં ચ બાહ્યકાઃ
સૃઞ્જયસ્ય સુતે દ્વે તુ બાહ્યકાસ્તુ તદાભવન્ ॥

તસ્ય ભાર્યે ભગિન્યૌ દ્વે સુષુવાતે બહૂન્સુતાન્
નિમિં ચ કૃમિલં ચૈવ વૃષ્ણિં પરપુરંજયમ્
તે બાહ્યકાયાં સૃઞ્જય્યાં ભજમાનાદ્ વિજજ્ઞિરે ॥

યજ્ઞે દેવાવૃધો રાજા બન્ધૂનાં મિત્રવર્ધનઃ
અપુત્રસ્ત્વભવદ્રાજા ચચાર પરમં તપઃ
પુત્રઃ સર્વગુણોપેતો મમ ભૂયાદિતિ સ્પૃહન્ ॥

સંયોજ્ય મન્ત્રમેવાથ પર્ણાશાજલમસ્પૃશત્
તદોપસ્પર્શનાત્તસ્ય ચકાર પ્રિયમાપગા ॥

કલ્યાણત્વાન્નરપતેસ્ તસ્મૈ સા નિમ્નગોત્તમા
ચિન્તયાથ પરીતાત્મા જગામાથ વિનિશ્ચયમ્ ॥

નાધિગચ્છામ્યહં નારીં યસ્યામેવંવિધઃ સુતઃ
જાયેત તસ્માદદ્યાહં ભવામ્યથ સહસ્રશઃ ॥

અથ ભૂત્વા કુમારી સા બિભ્રતી પરમં વપુઃ
જ્ઞાપયામાસ રાજાનં તામિયેષ મહાવ્રતઃ ॥

અથ સા નવમે માસિ સુષુવે સરિતાં વરા
પુત્રં સર્વગુણોપેતં બભ્રું દેવાવૃધાન્નૃપાત્ ॥

અનુવંશે પુરાણજ્ઞા ગાયન્તીતિ પરિશ્રુતમ્
ગુણાન્દેવાવૃધસ્યાપિ કીર્તયન્તો મહાત્મનઃ ॥

યથૈવ શૃણુમો દૂરાદ્ અપશ્યામસ્ તથાન્તિકાત્
બભ્રુઃ શ્રેષ્ઠો મનુષ્યાણાં દેવૈર્દેવાવૃધઃ સમઃ ॥

ષષ્ટિશ્ચ પૂર્વપુરુષાઃ સહસ્રાણિ ચ સપ્તતિઃ
એતે ઽમૃતત્વં સમ્પ્રાપ્તા બભ્રોર્ દેવાવૃધાન્નૃપ ॥

યજ્વા દાનપતિર્ વીરો બ્રહ્મણ્યશ્ચ દૃઢવ્રતઃ
રૂપવાન્સુમહાતેજાઃ શ્રુતવીર્યધરસ્તથા ॥

અથ કઙ્કસ્ય દુહિતા સુષુવે ચતુરઃ સુતાન્
કુકુરં ભજમાનં ચ શશિં કમ્બલબર્હિષમ્ ॥

કુકુરસ્ય સુતો વૃષ્ણિર્ વૃષ્ણેસ્તુ તનયો ધૃતિઃ
કપોતરોમા તસ્યાથ તૈત્તિરિસ્તસ્ય ચાત્મજઃ ॥

તસ્યાસીત્તનુજઃ સર્પો વિદ્વાન્પુત્રો નલઃ કિલ
ખ્યાયતે તસ્ય નામ્ના સ નન્દનો દરદુન્દુભિઃ ॥

તસ્મિન્પ્રવિતતે યજ્ઞે અભિજાતઃ પુનર્વસુઃ
અશ્વમેધં ચ પુત્રાર્થમ્ આજહાર નરોત્તમઃ ॥

તસ્ય મધ્યે ઽતિરાત્રસ્ય સભામધ્યાત્સમુત્થિતઃ
અતસ્તુ વિદ્વાન્કર્મજ્ઞો યજ્વા દાતા પુનર્વસુઃ ॥

તસ્યાસીત્ પુત્રમિથુનં બભૂવાવિજિતં કિલ
આહુકશ્ચાહુકી ચૈવ ખ્યાતં માતેમતાં વર ॥

ઇમાંશ્ચોદાહરન્ત્યત્ર શ્લોકાન્પ્રતિ તમાહુકમ્
સોપાસઙ્ગાનુકર્ષાણાં સધ્વજાનાં વરૂથિનામ્ ॥

રથાનાં મેઘઘોષાણાં સહસ્રાણિ દશૈવ તુ
નાસત્યવાદી નાતેજા નાયજ્વા નાસહસ્રદઃ ॥

નાશુચિર્નાપ્યવિદ્વાન્ હિ યો ભોજેષ્વભ્યજાયત
આહુકસ્ય ભૃતિં પ્રાપ્તા ઇત્યેતદ્વૈ તદુચ્યતે ॥

આહુકશ્ચાપ્યવન્તીષુ સ્વસારં ચાહુકીં દદૌ
આહુકાત્કાશ્યદુહિતા દ્વૌ પુત્રૌ સમસૂયત ॥

દેવકશ્ચોગ્રસેનશ્ચ દેવગર્ભસમાવ્ ઉભૌ
દેવકસ્ય સુતા વીરા જજ્ઞિરે ત્રિદશોપમાઃ ॥

દેવવાનુપદેવશ્ચ સુદેવો દેવરક્ષિતઃ
તેષાં સ્વસારઃ સપ્તાસન્ વસુદેવાય તા દદૌ ॥

દેવકી શ્રુતદેવી ચ મિત્રદેવી યશોધરા
શ્રીદેવી સત્યદેવી ચ સુતાપી ચેતિ સપ્તમી ॥

નવોગ્રસેનસ્ય સુતાઃ કંસસ્તેષાં તુ પૂર્વજઃ
ન્યગ્રોધશ્ચ સુનામા ચ કઙ્કઃ શઙ્કુશ્ચ ભૂયસઃ ॥

અજભૂ રાષ્ટ્રપાલશ્ચ યુદ્ધમુષ્ટિઃ સુમુષ્ટિદઃ
તેષાં સ્વસારઃ પઞ્ચાસન્ કંસા કંસવતી તથા ॥

સુતન્તૂ રાષ્ટ્રપાલી ચ કઙ્કા ચેતિ વરાઙ્ગનાઃ
ઉગ્રસેનઃ સહાપત્યો વ્યાખ્યાતઃ કુકુરોદ્ભવઃ ॥

ભજમાનસ્ય પુત્રો ઽથ રથિમુખ્યો વિદૂરથઃ
રાજાધિદેવઃ શૂરશ્ચ વિદૂરથસુતો ઽભવત્ ॥

રાજાધિદેવસ્ય સુતૌ જજ્ઞાતે દેવસંમિતૌ
નિયમવ્રતપ્રધાનૌ શોણાશ્વઃ શ્વેતવાહનઃ ॥

શોણાશ્વસ્ય સુતાઃ પઞ્ચ શૂરા રણવિશારદાઃ
શમી ચ દેવશર્મા ચ નિકુન્તઃ શક્રશત્રુજિત્ ॥

શમિપુત્રઃ પ્રતિક્ષત્રઃ પ્રતિક્ષત્રસ્ય ચાત્મજઃ
પ્રતિક્ષેત્રઃ સુતો ભોજો હૃદીકસ્તસ્ય ચાત્મજઃ ॥

હૃદીકસ્યાભવન્પુત્રા દશ ભીમપરાક્રમાઃ
કૃતવર્માગ્રજસ્ તેષાં શતધન્વા ચ મધ્યમઃ ॥

દેવાર્હશ્ચૈવ નાભશ્ચ ભીષણશ્ચ મહાબલઃ
અજાતો વનજાતશ્ચ કનીયકકરમ્ભકૌ ॥

દેવાર્હસ્ય સુતો વિદ્વાઞ્ જજ્ઞે કમ્બલબર્હિષઃ
અસામઞ્જાઃ સુતસ્તસ્ય તમોજાતસ્ય ચાત્મજઃ ॥

અજાતપુત્રા વિક્રાન્તાસ્ ત્રયઃ પરમકીર્તયઃ
સુદંષ્ટ્રશ્ચ સુનાભશ્ચ કૃષ્ણ ઇત્યન્ધકા મતાઃ ॥

અન્ધકાનામિમં વંશં યઃ કીર્તયતિ નિત્યશઃ
આત્મનો વિપુલં વંશં પ્રજાવાનાપ્નુતે નરઃ ॥