મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 43

ઇત્યેતચ્છૌનકાદ્રાજા શતાનીકો નિશમ્ય તુ
વિસ્મિતઃ પરયા પ્રીત્યા પૂર્ણચન્દ્ર ઇવાબભૌ ॥

પૂજયામાસ નૃપતિર્ વિધિવચ્ચાથ શૌનકમ્
રત્નૈર્ગોભિઃ સુવર્ણૈશ્ચ વાસોભિર્વિવિધૈસ્તથા ॥

પ્રતિગૃહ્ય તતઃ સર્વં યદ્રાજ્ઞા પ્રહિતં ધનમ્
દત્ત્વા ચ બ્રાહ્મણેભ્યશ્ચ શૌનકો ઽન્તરધીયત ॥

યયાતેર્વંશમિચ્છામઃ શ્રોતું વિસ્તરતો વદ
યદુપ્રભૃતિભિઃ પુત્રૈર્ યદા લોકે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

યદોર્વંશં પ્રવક્ષ્યામિ જ્યેષ્ઠસ્યોત્તમતેજસઃ
વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ ગદતો મે નિબોધત ॥

યદોઃ પુત્રા બભૂવુર્હિ પઞ્ચ દેવસુતોપમાઃ
મહારથા મહેષ્વાસા નામતસ્તાન્નિબોધત ॥

સહસ્રજિર્ અથો જ્યેષ્ઠઃ ક્રોષ્ટુર્નીલો ઽન્તિકો લઘુઃ
સહસ્રજેસ્તુ દાયાદઃ શતજિર્નામ પાર્થિવઃ ॥

શતજેરપિ દાયાદાસ્ ત્રયઃ પરમકીર્તયઃ
હૈહયશ્ચ હયશ્ચૈવ તથા વેણુહયશ્ચ યઃ ॥

હૈહયસ્ય તુ દાયાદો ધર્મનેત્રઃ પ્રતિશ્રુતઃ
ધર્મનેત્રસ્ય કુન્તિસ્તુ સંહતસ્તસ્ય ચાત્મજઃ ॥

સંહતસ્ય તુ દાયાદો મહિષ્માન્નામ પાર્થિવઃ
આસીન્મહિષ્મતઃ પુત્રો રુદ્રશ્રેણ્યઃ પ્રતાપવાન્ ॥

વારાણસ્યામ્ અભૂદ્રાજા કથિતં પૂર્વમેવ તુ
રુદ્રશ્રેણ્યસ્ય પુત્રો ઽભૂદ્ દુર્દમો નામ પાર્થિવઃ ॥

દુર્દમસ્ય સુતો ધીમાન્ કનકો નામ વીર્યવાન્
કનકસ્ય તુ દાયાદાશ્ ચત્વારો લોકવિશ્રુતાઃ ॥

કૃતવીર્યઃ કૃતાગ્નિશ્ચ કૃતવર્મા તથૈવ ચ
કૃતૌજાશ્ચ ચતુર્થો ઽભૂત્ કૃતવીર્યાત્તતો ઽર્જુનઃ ॥

જાતઃ કરસહસ્રેણ સપ્તદ્વીપેશ્વરો નૃપઃ
વર્ષાયુતં તપસ્તેપે દુશ્ચરં પૃથિવીપતિઃ ॥

દત્તમારાધયામાસ કાર્તવીર્યો ઽત્રિસમ્ભવમ્
તસ્મૈ દત્તા વરાસ્તેન ચત્વારઃ પુરુષોત્તમ ॥

પૂર્વં બાહુસહસ્રં તુ સ વવ્રે રાજસત્તમઃ
અધર્મં ચરમાણસ્ય સદ્ભિશ્ચાપિ નિવારણમ્ ॥

યુદ્ધેન પૃથિવીં જિત્વા ધર્મેણૈવાનુપાલનમ્
સંગ્રામે વર્તમાનસ્ય વધશ્ચૈવાધિકાદ્ભવેત્ ॥

તેનેયં પૃથિવી સર્વા સપ્તદ્વીપા સપર્વતા
સપ્તોદધિપરિક્ષિપ્તા ક્ષાત્ત્રેણ વિધિના જિતા ॥

જજ્ઞે બાહુસહસ્રં વૈ ઇચ્છતસ્તસ્ય ધીમતઃ
રથો ધ્વજશ્ચ સંજજ્ઞ ઇત્યેવમનુશુશ્રુમ ॥

દશ યજ્ઞસહસ્રાણિ રાજ્ઞાં દ્વીપેષુ વૈ તદા
નિરર્ગલાનિ વૃત્તાનિ શ્રૂયન્તે તસ્ય ધીમતઃ ॥

સર્વે યજ્ઞા મહારાજ્ઞસ્ તસ્યાસન્ ભૂરિદક્ષિણાઃ
સર્વે કાઞ્ચનયૂપાસ્તે સર્વાઃ કાઞ્ચનવેદિકાઃ ॥

સર્વે દેવૈઃ સમં પ્રાપ્તૈર્ વિમાનસ્થૈરલંકૃતાઃ
ગન્ધર્વૈરપ્સરોભિશ્ચ નિત્યમેવોપશોભિતાઃ ॥

તસ્ય યજ્ઞે જગૌ ગાથાં ગન્ધર્વો નારદસ્તથા
કાર્તવીર્યસ્ય રાજર્ષેર્ મહિમાનં નિરીક્ષ્ય સઃ ॥

ન નૂનં કાર્તવીર્યસ્ય ગતિં યાસ્યન્તિ ક્ષત્રિયાઃ
યજ્ઞૈર્દાનૈસ્તપોભિશ્ચ વિક્રમેણ શ્રુતેન ચ ॥

સ હિ સપ્તસુ દ્વીપેષુ ખડ્ગી ચક્રી શરાસની
રથી દ્વીપાન્યનુચરન્ યોગી પશ્યતિ તસ્કરાન્ ॥

પઞ્ચાશીતિસહસ્રાણિ વર્ષાણાં સ નરાધિપઃ
સ સર્વરત્નસમ્પૂર્ણશ્ ચક્રવર્તી બભૂવ હ ॥

સ એવ પશુપાલો ઽભૂત્ ક્ષેત્રપાલઃ સ એવ હિ
સ એવ વૃષ્ટ્યા પર્જન્યો યોગિત્વાદર્જુનો ઽભવત્ ॥

યો ઽસૌ બાહુસહસ્રેણ જ્યાઘાતકઠિનત્વચા
ભાતિ રશ્મિસહસ્રેણ શારદેનેવ ભાસ્કરઃ ॥

એષ નાગં મનુષ્યેષુ માહિષ્મત્યાં મહાદ્યુતિઃ
કર્કોટકસુતં જિત્વા પુર્યાં તત્ર ન્યવેશયત્ ॥

એષ વેગં સમુદ્રસ્ય પ્રાવૃટ્કાલે ભજેત વૈ
ક્રીડન્નેવ સુખોદ્ભિન્નઃ પ્રતિસ્રોતો મહીપતિઃ ॥

લલતા ક્રીડતા તેન પ્રતિસ્રગ્દામમાલિની
ઊર્મિભ્રુકુટિસંત્રાસાચ્ ચકિતાભ્યેતિ નર્મદા ॥

એકો બાહુસહસ્રેણ વગાહે સ મહાર્ણવમ્
કરોત્યુદ્વૃત્તવેગાં તુ નર્મદાં પ્રાવૃડુદ્ધતામ્ ॥

તસ્ય બાહુસહસ્રેણ ક્ષોભ્યમાણે મહોદધૌ
ભવન્ત્યતીવ નિશ્ચેષ્ટાઃ પાતાલસ્થા મહાસુરાઃ ॥

ચૂર્ણીકૃતમહાવીચિ લીનમીનમહાતિમિમ્
મારુતાવિદ્ધફેનૌઘમ્ આવર્તાક્ષિપ્તદુઃસહમ્ ॥

કરોત્યાલોડયન્નેવ દોઃસહસ્રેણ સાગરમ્
મન્દરક્ષોભચકિતા હ્ય્ અમૃતોત્પાદશઙ્કિતાઃ ॥

તદા નિશ્ચલમૂર્ધાનો ભવન્તિ ચ મહોરગાઃ
સાયાહ્ને કદલીખણ્ડા નિર્વાતસ્તિમિતા ઇવ ॥

એવં બદ્ધ્વા ધનુર્જ્યાયામ્ ઉત્સિક્તં પઞ્ચભિઃ શરૈઃ
લઙ્કાયાં મોહયિત્વા તુ સબલં રાવણં બલાત્ ॥

નિર્જિત્ય બદ્ધ્વા ચાનીય માહિષ્મત્યાં બબન્ધ ચ
તતો ગત્વા પુલસ્ત્યસ્તુ હ્ય્ અર્જુનં સંપ્રસાદયન્ ॥

મુમોચ રક્ષઃ પૌલસ્ત્યં પુલસ્ત્યેનેહ સાન્ત્વિતમ્
તસ્ય બાહુસહસ્રેણ બભૂવ જ્યાતલસ્વનઃ ॥

યુગાન્તાભ્રસહસ્રસ્ય આસ્ફોટસ્ત્વશનેરિવ
અહો બત વિધેર્વીર્યં ભાર્ગવો ઽયં યદાછિનત્ ॥

તદ્વૈ સહસ્રં બાહૂનાં હેમતાલવનં યથા
યત્રાપવસ્તુ સંક્રુદ્ધો હ્ય્ અર્જુનં શપ્તવાન્પ્રભુઃ ॥

યસ્માદ્વનં પ્રદગ્ધં વૈ વિશ્રુતં મમ હૈહય
તસ્માત્તે દુષ્કરં કર્મ કૃતમન્યો હરિષ્યતિ ॥

છિત્ત્વા બાહુસહસ્રં તે પ્રથમં તરસા બલી
તપસ્વી બ્રાહ્મણશ્ચ ત્વાં સ વધિષ્યતિ ભાર્ગવ ॥

તસ્ય રામસ્તદા ત્વ્ આસીન્ મૃત્યુઃ શાપેન ધીમતઃ
વરશ્ચૈવ તુ રાજર્ષેઃ સ્વયમેવ વૃતઃ પુરા ॥

તસ્ય પુત્રશતં ત્વ્ આસીત્ પઞ્ચ તત્ર મહારથાઃ
કૃતાસ્ત્રા બલિનઃ શૂરા ધર્માત્માનો મહાબલાઃ ॥

શૂરસેનશ્ચ શૂરશ્ચ ધૃષ્ટઃ ક્રોષ્ટુસ્તથૈવ ચ
જયધ્વજશ્ચ વૈકર્તા અવન્તિશ્ચ વિશાંપતે ॥

જયધ્વજસ્ય પુત્રસ્તુ તાલજઙ્ઘો મહાબલઃ
તસ્ય પુત્રશતાન્યેવ તાલજઙ્ઘા ઇતિ શ્રુતાઃ ॥

તેષાં પઞ્ચ કુલાઃ ખ્યાતા હૈહયાનાં મહાત્મનામ્
વીતિહોત્રાશ્ચ શાર્યાતો ભોજાશ્ચાવન્તયસ્તથા ॥

કુણ્ડિકેરાશ્ચ વિક્રાન્તાસ્ તાલજઙ્ઘાસ્ તથૈવ ચ
વીતિહોત્રસુતશ્ચાપિ આનર્તો નામ વીર્યવાન્
દુર્જેયસ્તસ્ય પુત્રસ્તુ બભૂવ મિત્રકર્શનઃ ॥

સદ્ભાવેન મહારાજ પ્રજા ધર્મેણ પાલયન્
કાર્તવીર્યાર્જુનો નામ રાજા બાહુસહસ્રવાન્ ॥

યેન સાગરપર્યન્તા ધનુષા નિર્જિતા મહી
યસ્તસ્ય કીર્તયેન્નામ કલ્યમુત્થાય માનવઃ ॥

ન તસ્ય વિત્તનાશઃ સ્યાન્ નષ્ટં ચ લભતે પુનઃ
કાર્તવીર્યસ્ય યો જન્મ કથયેદિહ ધીમતઃ
યથાવત્સ્વિષ્ટપૂતાત્મા સ્વર્ગલોકે મહીયતે ॥