મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 2

એવમુક્તો મનુસ્તેન પપ્રચ્છ મધુસૂદનમ્
ભગવન્કિયદ્ભિર્વર્ષૈર્ ભવિષ્યત્યન્તરક્ષયઃ ॥

સત્ત્વાનિ ચ કથં નાથ રક્ષિષ્યે મધુસૂદન
ત્વયા સહ પુનર્યોગઃ કથં વા ભવિતા મમ ॥

અદ્યપ્રભૃત્યનાવૃષ્ટિર્ ભવિષ્યતિ મહીતલે
યાવદ્વર્ષશતં સાગ્રં દુર્ભિક્ષમ્ અશુભાવહમ્ ॥

તતો ઽલ્પસત્ત્વક્ષયદા રશ્મયઃ સપ્ત દારુણાઃ
સપ્તસપ્તેર્ભવિષ્યન્તિ પ્રતપ્તાઙ્ગારવર્ષિણઃ ॥

ઔર્વાનલો ઽપિ વિકૃતિં ગમિષ્યતિ યુગક્ષયે
વિષાગ્નિશ્ચાપિ પાતાલાત્ સંકર્ષણમુખચ્યુતઃ
ભવસ્યાપિ લલાટોત્થસ્ તૃતીયનયનાનલઃ ॥

ત્રિજગન્નિર્દહન્ ક્ષોભં સમેષ્યતિ મહામુને
એવં દગ્ધા મહી સર્વા યદા સ્યાદ્ભસ્મસંનિભા ॥

આકાશમૂષ્મણા તપ્તં ભવિષ્યતિ પરંતપ
તતઃ સદેવનક્ષત્રં જગદ્યાસ્યતિ સંક્ષયમ્ ॥

સંવર્તો ભીમનાદશ્ચ દ્રોણશ્ચણ્ડો બલાહકઃ
વિદ્યુત્પતાકઃ શોણસ્તુ સપ્તૈતે લયવારિદાઃ ॥

અગ્નિપ્રસ્વેદસમ્ભૂતાઃ પ્લાવયિષ્યન્તિ મેદિનીમ્
સમુદ્રાઃ ક્ષોભમાગત્ય ચૈકત્વેન વ્યવસ્થિતાઃ ॥

એતદેકાર્ણવં સર્વં કરિષ્યન્તિ જગત્ત્રયમ્
વેદનાવમિમાં ગૃહ્ય સત્ત્વબીજાનિ સર્વશઃ ॥

આરોપ્ય રજ્જુયોગેન મત્પ્રદત્તેન સુવ્રત
સંયમ્ય નાવં મચ્છૃઙ્ગે મત્સ્યભાવાભિરક્ષિતઃ ॥

એકઃ સ્થાસ્યસિ દેવેષુ દગ્ધેષ્વપિ પરંતપ
સોમસૂર્યાવહં બ્રહ્મા ચતુર્લોકસમન્વિતઃ ॥

નર્મદા ચ નદી પુણ્યા માર્કણ્ડેયો મહાનૃષિઃ
ભવો વેદાઃ પુરાણાનિ વિદ્યાભિઃ સર્વતોવૃતમ્ ॥

ત્વયા સાર્ધમિદં વિશ્વં સ્થાસ્યત્યન્તરસંક્ષયે
એવમેકાર્ણવે જાતે ચાક્ષુષાન્તરસંક્ષયે ॥

વેદાન્પ્રવર્તયિષ્યામિ ત્વત્સર્ગાદૌ મહીપતે
એવમુક્ત્વા સ ભગવાંસ્ તત્રૈવાન્તરધીયત ॥

મનુર્ અપ્યાસ્થિતો યોગં વાસુદેવપ્રસાદજમ્
અભ્યસન્ યાવદ્ આભૂત સમ્પ્લવં પૂર્વસૂચિતમ્ ॥

કાલે યથોક્તે સંજાતે વાસુદેવમુખોદ્ગતે
શૃઙ્ગી પ્રાદુર્બભૂવાથ મત્સ્યરૂપી જનાર્દનઃ ॥

ભુજંગો રજ્જુરૂપેણ મનોઃ પાર્શ્વમુપાગમત્
ભૂતાન્સર્વાન્સમાકૃષ્ય યોગેનારોપ્ય ધર્મવિત્ ॥

ભુજંગરજ્જ્વા મત્સ્યસ્ય શૃઙ્ગે નાવમયોજયત્
ઉપર્યુપસ્થિતસ્તસ્યાઃ પ્રણિપત્ય જનાર્દનમ્ ॥

આભૂતસમ્પ્લવે તસ્મિન્ન્ અતીતે યોગશાયિના
પૃષ્ટેન મનુના પ્રોક્તં પુરાણં મત્સ્યરૂપિણા
તદિદાનીં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુધ્વમૃષિસત્તમાઃ ॥

યદ્ભવદ્ભિઃ પુરા પૃષ્ટઃ સૃષ્ટ્યાદિકમહં દ્વિજાઃ
તદ્ એવૈકાર્ણવે તસ્મિન્ મનુઃ પપ્રચ્છ કેશવમ્ ॥

ઉત્પત્તિં પ્રલયં ચૈવ વંશાન્મન્વન્તરાણિ ચ
વંશ્યાનુચરિતં ચૈવ ભુવનસ્ય ચ વિસ્તરમ્ ॥

દાનધર્મવિધિં ચૈવ શ્રાદ્ધકલ્પં ચ શાશ્વતમ્
વર્ણાશ્રમવિભાગં ચ તથેષ્ટાપૂર્તસંજ્ઞિતમ્ ॥

દેવતાનાં પ્રતિષ્ઠાદિ યચ્ચાન્યદ્વિદ્યતે ભુવિ
તત્સર્વં વિસ્તરેણ ત્વં ધર્મં વ્યાખ્યાતુમર્હસિ ॥

મહાપ્રલયકાલાન્ત એતદાસીત્તમોમયમ્
પ્રસુપ્તમિવ ચાતર્ક્યમ્ અપ્રજ્ઞાતમલક્ષણમ્ ॥

અવિજ્ઞેયમવિજ્ઞાતં જગત્ સ્થાસ્નુ ચરિષ્ણુ ચ
તતઃ સ્વયમ્ભૂર્ અવ્યક્તઃ પ્રભવઃ પુણ્યકર્મણામ્ ॥

વ્યઞ્જયન્નેતદખિલં પ્રાદુરાસીત્ તમોનુદઃ
યો ઽતીન્દ્રિયઃ પરો વ્યક્તાદ્ અણુર્ જ્યાયાન્ સનાતનઃ
નારાયણ ઇતિ ખ્યાતઃ સ એકઃ સ્વયમ્ ઉદ્બભૌ ॥

યઃ શરીરાદ્ અભિધ્યાય સિસૃક્ષુર્વિવિધં જગત્
અપ એવ સસર્જાદૌ તાસુ વીર્યમ્ અવાસૃજત્ ॥

તદેવાણ્ડં સમભવદ્ ધેમરૂપ્યમયં મહત્
સંવત્સરસહસ્રેણ સૂર્યાયુતસમપ્રભમ્ ॥

પ્રવિશ્યાન્તર્મહાતેજાઃ સ્વયમ્ એવાત્મસમ્ભવઃ
પ્રભાવાદ્ અપિ તદ્વ્યાપ્ત્યા વિષ્ણુત્વમ્ અગમત્ પુનઃ ॥

તદન્તર્ભગવાનેષ સૂર્યઃ સમભવત્પુરા
આદિત્યશ્ચાદિભૂતત્વાદ્ બ્રહ્મા બ્રહ્મ પઠન્ન્ અભૂત્ ॥

દિવં ભૂમિં સમકરોત્ તદણ્ડશકલદ્વયમ્
સ ચાકરોદ્દિશઃ સર્વા મધ્યે વ્યોમ ચ શાશ્વતમ્ ॥

જરાયુર્મેરુમુખ્યાશ્ ચ શૈલાસ્ તસ્યાભવંસ્ તદા ।
યદ્ ઔલ્બં તદ્ અભૂન્ મેઘસ્ તડિત્સઙ્ઘાતમણ્ડલમ્ ॥

નદ્યો ઽણ્ડનામ્નઃ સંભૂતાઃ પિતરો મનવસ્ તથા
સપ્ત યે ઽમી સમુદ્રાશ્ ચ તે ઽપિ ચાન્તર્જલોદ્ભવાઃ
લવણેક્ષુસુરાદ્યાશ્ ચ નાનારત્નસમન્વિતાઃ ॥

સ સિસૃક્ષુર્ અભૂદ્ દેવઃ પ્રજાપતિર્ અરિન્દમ
તત્તેજસશ્ ચ તત્રૈષ માર્તણ્ડઃ સમજાયત ॥

મૃતે ઽણ્ડે જાયતે યસ્માન્ માર્તણ્ડસ્ તેન સંસ્મૃતઃ
રજોગુણમયં યત્તદ્ રૂપં તસ્ય મહાત્મનઃ
ચતુર્મુખઃ સ ભગવાન્ અભૂલ્ લોકપિતામહઃ ॥

યેન સૃષ્ટં જગત્ સર્વં સદેવાસુરમાનુષમ્
તમવેહિ રજોરૂપં મહત્ સત્ત્વમ્ ઉદાહૃતમ્ ॥