મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 27

કૃતવિદ્યે કચે પ્રાપ્તે હૃષ્ટરૂપા દિવૌકસઃ
કચાદવેત્ય તાં વિદ્યાં કૃતાર્થા ભરતર્ષભ ॥

સર્વ એવ સમાગમ્ય શતક્રતુમથાબ્રુવન્
કાલસ્ત્વદ્વિક્રમસ્યાદ્ય જહિ શત્રૂન્પુરંદર ॥

એવમુક્તસ્તુ સહ તૈસ્ ત્રિદશૈર્ મઘવાંસ્તદા
તથેત્યુક્ત્વોપચક્રામ સો ઽપશ્યદ્વિપિને સ્ત્રિયઃ ॥

ક્રીડન્તીનાં તુ કન્યાનાં વને ચૈત્રરથોપમે
વાયુર્ભૂતઃ સ વસ્ત્રાણિ સર્વાણ્યેવ વ્યમિશ્રયત્ ॥

તતો જલાત્ સમુત્તીર્ય તાઃ કન્યાઃ સહિતાસ્તદા
વસ્ત્રાણિ જગૃહુસ્તાનિ યથાસંસ્થાન્યનેકશઃ ॥

તત્ર વાસો દેવયાન્યાઃ શર્મિષ્ઠા જગૃહે તદા
વ્યતિક્રમમજાનન્તી દુહિતા વૃષપર્વણઃ ॥

તતસ્તયોર્ મિથસ્તત્ર વિરોધઃ સમજાયત
દેવયાન્યાશ્ચ રાજેન્દ્ર શર્મિષ્ઠાયાશ્ચ તત્કૃતે ॥

કસ્માદ્ગૃહ્ણાસિ મે વસ્ત્રં શિષ્યા ભૂત્વા મમાસુરિ
સમુદાચારહીનાયા ન તે શ્રેયો ભવિષ્યતિ ॥

આસીનં ચ શયાનં ચ પિતા તે પિતરં મમ
સ્તૌતિ પૃચ્છતિ ચાભીક્ષ્ણં નીચસ્થઃ સુવિનીતવત્ ॥

યાચતસ્ત્વં ચ દુહિતા સ્તુવતઃ પ્રતિગૃહ્ણતઃ
સુતાહં સ્તૂયમાનસ્ય દદતો ન તુ ગૃહ્ણતઃ ॥

અનાયુધા સાયુધાયાઃ કિં ત્વં કુપ્યસિ ભિક્ષુકિ
લપ્સ્યસે પ્રતિયોદ્ધારં ન ચ ત્વાં ગણયામ્યહમ્ ॥

સા વિસ્મયં દેવયાનીં ગતાં સક્તાં ચ વાસસિ
શર્મિષ્ઠા પ્રાક્ષિપત્કૂપે તતઃ સ્વપુરમાવિશત્ ॥

હતેયમિતિ વિજ્ઞાય શર્મિષ્ઠા પાપનિશ્ચયા
અનવેક્ષ્ય યયૌ તસ્માત્ ક્રોધવેગપરાયણા ॥

અથ તં દેશમભ્યાગાદ્ યયાતિર્નહુષાત્મજઃ
શ્રાન્તયુગ્યઃ શ્રાન્તરૂપો મૃગલિપ્સુઃ પિપાસિતઃ ॥

નાહુષિઃ પ્રેક્ષમાણો હિ સ નિપાને ગતોદકે
દદર્શ કન્યાં તાં તત્ર દીપ્તામગ્નિશિખામ્ ઇવ ॥

તામપૃચ્છત્સ દૃષ્ટ્વૈવ કન્યામમરવર્ણિનીમ્
સાન્ત્વયિત્વા નૃપશ્રેષ્ઠઃ સામ્ના પરમવલ્ગુના ॥

કા ત્વં ચારુમુખી શ્યામા સુમૃષ્ટમણિકુણ્ડલા
દીર્ઘં ધ્યાયસિ ચાત્યર્થં કસ્માચ્છ્વસિષિ ચાતુરા ॥

કથં ચ પતિતા હ્ય્ અસ્મિન્ કૂપે વીરુત્તૃણાવૃતે
દુહિતા ચૈવ કસ્ય ત્વં વદ સર્વં સુમધ્યમે ॥

યો ઽસૌ દેવૈર્હતાન્ દૈત્યાન્ ઉત્થાપયતિ વિદ્યયા
તસ્ય શુક્રસ્ય કન્યાહં ત્વં માં નૂનં ન બુધ્યસે ॥

એષ મે દક્ષિણો રાજન્ પાણિસ્ તામ્રનખાઙ્ગુલિઃ
સમુદ્ધર ગૃહીત્વા માં કુલીનસ્ત્વં હિ મે મતઃ ॥

જાનામિ ત્વાં ચ સંશાન્તં વીર્યવન્તં યશસ્વિનમ્
તસ્માન્માં પતિતાં કૂપાદ્ અસ્માદ્ ઉદ્ધર્તુમર્હસિ ॥

તામથ બ્રાહ્મણીં સ્ત્રીં ચ વિજ્ઞાય નહુષાત્મજઃ
ગૃહીત્વા દક્ષિણે પાણાવ્ ઉજ્જહાર તતો ઽવટાત્ ॥

ઉદ્ધૃત્ય ચૈનાં તરસા તસ્માત્કૂપાન્નરાધિપઃ
આમન્ત્રયિત્વા સુશ્રોણીં યયાતિઃ સ્વપુરં યયૌ ॥

ગતે તુ નાહુષે તસ્મિન્ દેવયાન્યપિ નિન્દિતા
ઉવાચ શોકસંતપ્તા ઘૂર્ણિકામાગતાં પુનઃ ॥

ત્વરિતં ઘૂર્ણિકે ગચ્છ સર્વમાચક્ષ્વ મે પિતુઃ
નેદાનીં તુ પ્રવેક્ષ્યામિ નગરં વૃષપર્વણઃ ॥

સા તુ વૈ ત્વરિતં ગત્વા ઘૂર્ણિકાસુરમન્દિરમ્
દૃષ્ટ્વા કાવ્યમુવાચેદં કમ્પમાના વિચેતના ॥

આચખ્યૌ ચ મહાભાગા દેવયાની વને હતા
શર્મિષ્ઠયા મહાપ્રાજ્ઞ દુહિત્રા વૃષપર્વણઃ ॥

શ્રુત્વા દુહિતરં કાવ્યસ્ તદા શર્મિષ્ઠયા હતામ્
ત્વરયા નિર્યયૌ દુઃખાન્ માર્ગમાણઃ સુતાં વને ॥

દૃષ્ટ્વા દુહિતરં કાવ્યો દેવયાનીં તપોવને
બાહુભ્યાં સમ્પરિષ્વજ્ય દુઃખિતો વાક્યમબ્રવીત્ ॥

આત્મદોષૈર્ નિયચ્છન્તિ સર્વે દુઃખસુખે જનાઃ
મન્યે દુશ્ચરિતં તે ઽસ્તિ તસ્યેયં નિષ્કૃતિઃ કૃતા ॥

નિષ્કૃતિર્ વાસ્તુ વા માસ્તુ શૃણુષ્વાવહિતો મમ
શર્મિષ્ઠયા યદુક્તાસ્મિ દુહિત્રા વૃષપર્વણઃ ॥

સત્યં કિલૈતત્સા પ્રાહ દૈત્યાનામસ્મિ ગાયના
એવં હિ મે કથયતિ શર્મિષ્ઠા વાર્ષપર્વણી ॥

વચનં તીક્ષ્ણપરુષં ક્રોધરક્તેક્ષણા ભૃશમ્
સ્તુવતો દુહિતાસિ ત્વં યાચતઃ પ્રતિગૃહ્ણતઃ ॥

સુતાહં સ્તૂયમાનસ્ય દદતો ઽપ્રતિગૃહ્ણતઃ
ઇતિ મામાહ શર્મિષ્ઠા દુહિતા વૃષપર્વણઃ
ક્રોધસંરક્તનયના દર્પપૂર્ણાનના તતઃ ॥

યદ્યહં સ્તુવતસ્તાત દુહિતા પ્રતિગૃહ્ણતઃ
પ્રસાદયિષ્યે શર્મિષ્ઠામ્ ઇત્યુક્તા હિ સખી મયા ॥

સ્તુવતો દુહિતા ન ત્વં ભદ્રે ન પ્રતિગૃહ્ણતઃ
અતસ્ત્વં સ્તૂયમાનસ્ય દુહિતા દેવયાન્યસિ ॥

વૃષપર્વૈવ તદ્વેદ શક્રો રાજા ચ નાહુષઃ
અચિન્ત્યં બ્રહ્મ નિર્દ્વંદ્વમ્ ઐશ્વરં હિ બલં મમ ॥