મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 24

તતઃ સંવત્સરસ્યાન્તે દ્વાદશાદિત્યસંનિભઃ
દિવ્યપીતામ્બરધરો દિવ્યાભરણભૂષિતઃ ॥

તારોદરાદ્વિનિષ્ક્રાન્તઃ કુમારશ્ચન્દ્રસંનિભઃ
સર્વાર્થશાસ્ત્રવિદ્ધીમાન્ હસ્તિશાસ્ત્રપ્રવર્તકઃ ॥

નામ યદ્રાજપુત્રીયં વિશ્રુતં ગજવૈદ્યકમ્
રાજ્ઞઃ સોમસ્ય પુત્રત્વાદ્ રાજપુત્રો બુધઃ સ્મૃતઃ ॥

જાતમાત્રઃ સ તેજાંસિ સર્વાણ્યેવાજયદ્બલી
બ્રહ્માદ્યાસ્તત્ર ચાજગ્મુર્ દેવા દેવર્ષિભિઃ સહ ॥

બૃહસ્પતિગૃહે સર્વે જાતકર્મોત્સવે તદા
અપૃચ્છંસ્તે સુરાસ્તારાં કેન જાતઃ કુમારકઃ ॥

તતઃ સા લજ્જિતા તેષાં ન કિંચિદવદત્તદા
પુનઃ પુનસ્તદા પૃષ્ટા લજ્જયન્તી વરાઙ્ગના ॥

સોમસ્યેતિ ચિરાદાહ તતો ઽગૃહ્ણાદ્વિધુઃ સુતમ્
બુધ ઇત્યકરોન્નામ્ના પ્રાદાદ્રાજ્યં ચ ભૂતલે ॥

અભિષેકં તતઃ કૃત્વા પ્રધાનમકરોદ્વિભુઃ
ગૃહસામ્યં પ્રદાયાથ બ્રહ્મા બ્રહ્મર્ષિસંયુતઃ ॥

પશ્યતાં સર્વદેવાનાં તત્રૈવાન્તરધીયત
ઇલોદરે ચ ધર્મિષ્ઠં બુધઃ પુત્રમજીજનત્ ॥

અશ્વમેધશતં સાગ્રમ્ અકરોદ્યઃ સ્વતેજસા
પુરૂરવા ઇતિ ખ્યાતઃ સર્વલોકનમસ્કૃતઃ ॥

હિમવચ્છિખરે રમ્યે સમારાધ્ય જનાર્દનમ્
લોકૈશ્વર્યમગાદ્રાજા સપ્તદ્વીપપતિસ્તદા ॥

કેશિપ્રભૃતયો દૈત્યાઃ કોટિશો યેન દારિતાઃ
ઉર્વશી યસ્ય પત્નીત્વમ્ અગમદ્રૂપમોહિતા ॥

સપ્તદ્વીપા વસુમતી સશૈલવનકાનના
ધર્મેણ પાલિતા તેન સર્વલોકહિતૈષિણા ॥

ચામરગ્રાહિણી કીર્તિઃ સદા ચૈવાઙ્ગવાહિકા
વિષ્ણોઃ પ્રસાદાદ્દેવેન્દ્રો દદાવ્ અર્ધાસનં તદા ॥

ધર્માર્થકામાન્ધર્મેણ સમમ્ એવાભ્યપાલયત્
ધર્માર્થકામાઃ સંદ્રષ્ટુમ્ આજગ્મુઃ કૌતુકાત્પુરા ॥

જિજ્ઞાસવસ્તચ્ચરિતં કથં પશ્યતિ નઃ સમમ્
ભક્ત્યા ચક્રે તતસ્તેષામ્ અર્ઘ્યપાદ્યાદિકં નૃપઃ ॥

આસનત્રયમાનીય દિવ્યં કનકભૂષિતમ્
નિવિશ્યાથાકરોત્પૂજામ્ ઈષદ્ધર્મે ઽધિકાં પુનઃ ॥

જગ્મતુસ્તેન કામાર્થાવ્ અતિકોપં નૃપં પ્રતિ
અર્થઃ શાપમદાત્તસ્મૈ લોભાત્ત્વં નાશમેષ્યસિ ॥

કામો ઽપ્યાહ તવોન્માદો ભવિતા ગન્ધમાદને
કુમારવનમાશ્રિત્ય વિયોગાદુર્વશીભવાત્ ॥

ધર્મો ઽપ્યાહ ચિરાયુસ્ ત્વં ધાર્મિકશ્ચ ભવિષ્યસિ
સંતતિસ્તવ રાજેન્દ્ર યાવચ્ચન્દ્રાર્કતારકમ્ ॥

શતશો વૃદ્ધિમાયાતુ ન નાશં ભુવિ યાસ્યતિ
ઇત્યુક્ત્વાન્તર્દધુઃ સર્વે રાજા રાજ્યં તદન્વભૂત્ ॥

અહન્યહનિ દેવેન્દ્રં દ્રષ્ટું યાતિ સ રાજરાટ્
કદાચિદારુહ્ય રથં દક્ષિણામ્બરચારિણમ્ ॥

સાર્ધમર્કેણ સો ઽપશ્યન્ નીયમાનામથામ્બરે
કેશિના દાનવેન્દ્રેણ ચિત્રલેખામથોર્વશીમ્ ॥

તં વિનિર્જિત્ય સમરે વિવિધાયુધપાણિના
બુધપુત્રેણ વાયવ્યમ્ અસ્ત્રં મુક્ત્વા યશો ઽર્થિના ॥

તથા શક્રો ઽપિ સમરે યેન ચૈવં વિનિર્જિતઃ
મિત્રત્વમ્ અગમદ્ દેવૈર્ દદાવ્ ઇન્દ્રાય ચોર્વશીમ્ ॥

તતઃપ્રભૃતિ મિત્રત્વમ્ અગમત્ પાકશાસનઃ
સર્વલોકાતિશાયિત્વં બલમૂર્જો યશઃ શ્રિયમ્ ॥

પ્રાદાદ્વજ્રીતિ સંતુષ્ટો ગેયતાં ભરતેન ચ
સા પુરૂરવસઃ પ્રીત્યા ગાયન્તી ચરિતં મહત્ ॥

લક્ષ્મીસ્વયંવરં નામ ભરતેન પ્રવર્તિતમ્
મેનકામુર્વશીં રમ્ભાં નૃત્યતેતિ તદાદિશત્ ॥

નનર્ત સલયં તત્ર લક્ષ્મીરૂપેણ ચોર્વશી
સા પુરૂરવસં દૃષ્ટ્વા નૃત્યન્તી કામપીડિતા ॥

વિસ્મૃતાભિનયં સર્વં યત્પુરા ભરતોદિતમ્
શશાપ ભરતઃ ક્રોધાદ્ વિયોગાદસ્ય ભૂતલે ॥

પઞ્ચપઞ્ચાશદબ્દાનિ લતા સૂક્ષ્મા ભવિષ્યસિ
પુરૂરવાઃ પિશાચત્વં તત્રૈવાનુભવિષ્યતિ ॥

તતસ્તમુર્વશી ગત્વા ભર્તારમકરોચ્ચિરમ્
શાપાન્તે ભરતસ્યાથ ઉર્વશી બુધસૂનુતઃ ॥

અજીજનત્સુતાનષ્ટૌ નામતસ્તાન્નિબોધત
આયુર્ દૃઢાયુર્ અશ્વાયુર્ ધનાયુર્ ધૃતિમાન્વસુઃ ॥

શુચિવિદ્યઃ શતાયુશ્ચ સર્વે દિવ્યબલૌજસઃ
આયુષો નહુષઃ પુત્રૌ વૃદ્ધશર્મા તથૈવ ચ ॥

રજિર્દમ્ભો વિપાપ્મા ચ વીરાઃ પઞ્ચ મહારથાઃ
રજેઃ પુત્રશતં જજ્ઞે રાજેયમિતિ વિશ્રુતમ્ ॥

રજિરારાધયામાસ નારાયણમકલ્મષમ્
તપસા તોષિતો વિષ્ણુર્ વરાન્પ્રાદાન્મહીપતે ॥

દેવાસુરમનુષ્યાણામ્ અભૂત્સ વિજયી તદા
અથ દેવાસુરં યુદ્ધમ્ અભૂદ્ વર્ષશતત્રયમ્ ॥

પ્રહ્લાદશક્રયોર્ભીમં ન કશ્ચિદ્વિજયી તયોઃ
તતો દેવાસુરૈઃ પૃષ્ટઃ પ્રાહ દેવશ્ચતુર્મુખઃ ॥

અનયોર્વિજયી કઃ સ્યાદ્ રજિર્યત્રેતિ સો ઽબ્રવીત્
જયાય પ્રાર્થિતો રાજા સહાયસ્ત્વં ભવસ્વ નઃ ॥

દૈત્યૈઃ પ્રાહ યદિ સ્વામી વો ભવામિ તતસ્ત્વલમ્
નાસુરૈઃ પ્રતિપન્નં તત્ પ્રતિપન્નં સુરૈસ્તથા ॥

સ્વામી ભવ ત્વમસ્માકં સંગ્રામે નાશય દ્વિષઃ
તતો વિનાશિતાઃ સર્વે યે ઽવધ્યા વજ્રપાણિના ॥

પુત્રત્વમગમત્તુષ્ટસ્ તસ્યેન્દ્રઃ કર્મણા વિભુઃ
દત્ત્વેન્દ્રાય તદા રાજ્યં જગામ તપસે રજિઃ ॥

રજિપુત્રૈસ્તદાચ્છિન્નં બલાદિન્દ્રસ્ય વૈભવમ્
યજ્ઞભાગં ચ રાજ્યં ચ તપોબલગુણાન્વિતૈઃ ॥

રાજ્યભ્રષ્ટસ્તદા શક્રો રજિપુત્રૈર્નિપીડિતઃ
પ્રાહ વાચસ્પતિં દીનઃ પીડિતો ઽસ્મિ રજેઃ સુતૈઃ ॥

ન યજ્ઞભાગો રાજ્યં મે નિર્જિતશ્ચ બૃહસ્પતે
રાજ્યલાભાય મે યત્નં વિધત્સ્વ ધિષણાધિપ ॥

તતો બૃહસ્પતિઃ શક્રમ્ અકરોદ્બલદર્પિતમ્
ગ્રહશાન્તિવિધાનેન પૌષ્ટિકેન ચ કર્મણા ॥

ગત્વાથ મોહયામાસ રજિપુત્રાન્બૃહસ્પતિઃ
જિનધર્મં સમાસ્થાય વેદબાહ્યં સ વેદવિત્ ॥

વેદત્રયીપરિભ્રષ્ટાંશ્ ચકાર ધિષણાધિપઃ
વેદબાહ્યાન્પરિજ્ઞાય હેતુવાદસમન્વિતાન્ ॥

જઘાન શક્રો વજ્રેણ સર્વાન્ધર્મબહિષ્કૃતાન્
નહુષસ્ય પ્રવક્ષ્યામિ પુત્રાન્સપ્તૈવ ધાર્મિકાન્ ॥

યતિર્યયાતિઃ સંયાતિર્ ઉદ્ભવઃ પાચિરેવ ચ
શર્યાતિર્મેઘજાતિશ્ચ સપ્તૈતે વંશવર્ધનાઃ ॥

યતિઃ કુમારભાવે ઽપિ યોગી વૈખાનસો ઽભવત્
યયાતિશ્ચાકરોદ્રાજ્યં ધર્મૈકશરણઃ સદા ॥

શર્મિષ્ઠા તસ્ય ભાર્યાભૂદ્ દુહિતા વૃષપર્વણઃ
ભાર્ગવસ્યાત્મજા તદ્વદ્ દેવયાની ચ સુવ્રતા ॥

યયાતેઃ પઞ્ચ દાયાદાસ્ તાન્પ્રવક્ષ્યામિ નામતઃ
દેવયાની યદું પુત્રં તુર્વસું ચાપ્યજીજનત્ ॥

તથા દ્રુહ્યુમનું પૂરું શર્મિષ્ઠાજનયત્સુતાન્
યદુઃ પૂરુશ્ચાભવતાં તેષાં વંશવિવર્ધનૌ ॥

યયાતિર્નાહુષશ્ચાસીદ્ રાજા સત્યપરાક્રમઃ
પાલયામાસ સ મહીમ્ ઈજે ચ વિધિવન્મખૈઃ ॥

અતિભક્ત્યા પિતૄનર્ચ્ય દેવાંશ્ચ પ્રયતઃ સદા
અથાજયત્પ્રજાઃ સર્વા યયાતિરપરાજિતઃ ॥

સ શાશ્વતીઃ સમા રાજા પ્રજા ધર્મેણ પાલયન્
જરામ્ આર્છન્ મહાઘોરાં નાહુષો રૂપનાશિનીમ્ ॥

જરાભિભૂતઃ પુત્રાન્ સ રાજા વચનમબ્રવીત્
યદું પૂરું તુર્વસું ચ દ્રુહ્યું ચાનું ચ પાર્થિવઃ ॥

યૌવનેન ચલાન્કામાન્ યુવા યુવતિભિઃ સહ
વિહર્તુમ્ અહમિચ્છામિ સાહાય્યં કુરુતાત્મજાઃ ॥

તં પુત્રો દેવયાનેયઃ પૂર્વજો યદુરબ્રવીત્
સાહાય્યં ભવતઃ કાર્યમ્ અસ્માભિર્યૌવનેન કિમ્ ॥

યયાતિરબ્રવીત્ પુત્રાઞ્ જરા મે પ્રતિગૃહ્યતામ્
યૌવનેનાથ ભવતાં ચરેયં વિષયાનહમ્ ॥

યજતો દીર્ઘસત્ત્રૈર્મે શાપાચ્ચોશનસો મુનેઃ
કામાર્થઃ પરિહીનો મે ઽતૃપ્તો ઽહં તેન પુત્રકાઃ ॥

સ્વકીયેન શરીરેણ જરામેનાં પ્રશાસ્તુ વઃ
અહં તન્વાભિનવયા યુવા કામાનવાપ્નુયામ્ ॥

ન તે ઽસ્ય પ્રત્યગૃહ્ણન્ત યદુપ્રભૃતયો જરામ્
ચતુરસ્તાન્સ રાજર્ષિર્ અશપચ્ચેતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥

તમબ્રવીત્તતઃ પૂરુઃ કનીયાન્સત્યવિક્રમઃ
જરાં મા દેહિ નવયા તન્વા મે યૌવનાત્સુખી ॥

અહં જરાં તવાદાય રાજ્યે સ્થાસ્યામિ ચાજ્ઞયા
એવમુક્તઃ સ રાજર્ષિસ્ તપોવીર્યસમાશ્રયાત્ ॥

સંસ્થાપયામાસ જરાં તદા પુત્રે મહાત્મનિ
પૌરવેણાથ વયસા રાજા યૌવનમાસ્થિતઃ ॥

યયાતેશ્ચાથ વયસા રાજ્યં પૂરુરકારયત્
તતો વર્ષસહસ્રાન્તે યયાતિરપરાજિતઃ ॥

અતૃપ્ત ઇવ કામાનાં પૂરું પુત્રમુવાચ હ
ત્વયા દાયાદવાન્ અસ્મિ ત્વં મે વંશકરઃ સુતઃ ॥

પૌરવો વંશ ઇત્યેષ ખ્યાતિં લોકે ગમિષ્યતિ
તતઃ સ નૃપશાર્દૂલઃ પૂરું રાજ્યે ઽભિષિચ્ય ચ ॥

કાલેન મહતા પશ્ચાત્ કાલધર્મમ્ ઉપેયિવાન્
પૂરુવંશં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુધ્વમૃષિસત્તમાઃ
યત્ર તે ભારતા જાતા ભરતાન્વયવર્ધનાઃ ॥