મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 23

સોમઃ પિતૄણામધિપઃ કથં શાસ્ત્રવિશારદ
તદ્વંશ્યા યે ચ રાજાનો બભૂવુઃ કીર્તિવર્ધનાઃ ॥

આદિષ્ટો બ્રહ્મણા પૂર્વમ્ અત્રિઃ સર્ગવિધૌ પુરા
અનુત્તમં નામ તપઃ સૃષ્ટ્યર્થં તપ્તવાન્પ્રભુઃ ॥

યદાનન્દકરં બ્રહ્મ જગત્ક્લેશવિનાશનમ્
બ્રહ્મવિષ્ણ્વર્કરુદ્રાણામ્ અભ્યન્તરમતીન્દ્રિયમ્ ॥

શાન્તિકૃચ્ છાન્તમનસસ્ તદન્તર્નયને સ્થિતમ્
માહાત્મ્યાત્તપસા વિપ્રાઃ પરમાનન્દકારકમ્ ॥

યસ્માદુમાપતિઃ સાર્ધમ્ ઉમયા તમધિષ્ઠિતઃ
તં દૃષ્ટ્વા ચાષ્ટમાંશેન તસ્માત્સોમો ઽભવચ્છિશુઃ ॥

અધઃ સુસ્રાવ નેત્રાભ્યાં ધામ તચ્ચામ્બુસમ્ભવમ્
દીપયન્વિશ્વમખિલં જ્યોત્સ્નયા સચરાચરમ્ ॥

તદ્દિશો જગૃહુર્ધામ સ્ત્રીરૂપેણ સુતેચ્છયા
ગર્ભો ભૂત્વોદરે તાસામ્ આસ્થિતો ઽબ્દશતત્રયમ્ ॥

આશાસ્તં મુમુચુર્ગર્ભમ્ અશક્તા ધારણે તતઃ
સમાદાયાથ તં ગર્ભમ્ એકીકૃત્ય ચતુર્મુખઃ ॥

યુવાનમકરોદ્બ્રહ્મા સર્વાયુધધરં નરમ્
સ્યન્દને ઽથ સહસ્રાશ્વે વેદશક્તિમયે પ્રભુઃ ॥

આરોપ્ય લોકમનયદ્ આત્મીયં સ પિતામહ
તત્ર બ્રહ્મર્ષિભિઃ પ્રોક્તમ્ અસ્મત્સ્વામી ભવત્વયમ્ ॥

ઋષિભિર્દેવગન્ધર્વૈર્ ઓષધીભિસ્તથૈવ ચ
તુષ્ટુવુઃ સોમદેવત્યૈર્ બ્રહ્માદ્યા મન્ત્રસંગ્રહૈઃ ॥

સ્તૂયમાનસ્ય તસ્યાભૂદ્ અધિકો ધામસમ્ભવઃ
તેજોવિતાનાદભવદ્ ભુવિ દિવ્યૌષધીગણઃ ॥

તદ્દીપ્તિરધિકા તસ્માદ્ રાત્રૌ ભવતિ સર્વદા
તેનૌષધીશઃ સોમો ઽભૂદ્ દ્વિજેશશ્ચાપિ ગદ્યતે ॥

વેદધામરસં ચાપિ યદિદં ચન્દ્રમણ્ડલમ્
ક્ષીયતે વર્ધતે ચૈવ શુક્લે કૃષ્ણે ચ સર્વદા ॥

વિંશતિં ચ તથા સપ્ત દક્ષઃ પ્રાચેતસો દદૌ
રૂપલાવણ્યસંયુક્તાસ્ તસ્મૈ કન્યાઃ સુવર્ચસઃ ॥

તતઃ પદ્મસહસ્રાણાં સહસ્રાણિ દશૈવ તુ
તપશ્ચચાર શીતાંશુર્ વિષ્ણુધ્યાનૈકતત્પરઃ ॥

તતસ્તુષ્ટસ્તુ ભગવાંસ્ તસ્મૈ નારાયણો હરિઃ
વરં વૃણીષ્વ પ્રોવાચ પરમાત્મા જનાર્દનઃ ॥

તતો વવ્રે વરાન્સોમઃ શક્રલોકં જયામ્યહમ્
પ્રત્યક્ષમેવ ભોક્તારો ભવન્તુ મમ મન્દિરે ॥

રાજસૂયે સુરગણા બ્રહ્માદ્યાઃ સન્તુ મે દ્વિજાઃ
રક્ષઃપાલઃ શિવો ઽસ્માકમ્ આસ્તાં શૂલધરો હરઃ ॥

તથેત્યુક્તઃ સ આજહ્રે રાજસૂયં તુ વિષ્ણુના
હોતાત્રિર્ ભૃગુરધ્વર્યુર્ ઉદ્ગાતાભૂચ્ચતુર્મુખઃ ॥

બ્રહ્મત્વમગમત્તસ્ય ઉપદ્રષ્ટા હરિઃ સ્વયમ્
સદસ્યાઃ સનકાદ્યાસ્તુ રાજસૂયવિધૌ સ્મૃતાઃ ॥

ચમસાધ્વર્યવસ્તત્ર વિશ્વે દેવા દશૈવ તુ
ત્રૈલોક્યં દક્ષિણા તેન ઋત્વિગ્ભ્યઃ પ્રતિપાદિતમ્ ॥

તતઃ સમાપ્તે ઽવભૃથે તદ્રૂપાલોકનેચ્છવઃ
કામબાણાભિતપ્તાઙ્ગ્યો નવ દેવ્યઃ સિષેવિરે ॥

લક્ષ્મીર્નારાયણં ત્યક્ત્વા સિનીવાલી ચ કર્દમમ્
દ્યુતિર્વિભાવસું તદ્વત્ તુષ્ટિર્ધાતારમવ્યયમ્ ॥

પ્રભા પ્રભાકરં ત્યક્ત્વા હવિષ્મન્તં કુહૂઃ સ્વયમ્
કીર્તિર્જયન્તં ભર્તારં વસુર્મારીચકશ્યપમ્ ॥

ધૃતિસ્ ત્યક્ત્વા પીતં નન્દિં સોમમેવાભજંસ્તદા
સ્વકીયા ઇવ સોમો ઽપિ કામયામાસ તાસ્તદા ॥

એવં કૃતાપચારસ્ય તાસાં ભર્તૃગણસ્તદા
ન શશાકાપચારાય શાપૈઃ શસ્ત્રાદિભિઃ પુનઃ ॥

તથાપ્યરાજત વિધુર્ દશધા ભાવયન્દિશઃ
સોમઃ પ્રાપ્યાથ દુષ્પ્રાપ્યમ્ ઐશ્વર્યમૃષિસંસ્કૃતમ્
સપ્તલોકૈકનાથત્વમ્ અવાપ તપસા તદા ॥

કદાચિદુદ્યાનગતામપશ્યદ્ અનેકપુષ્પાભરણૈશ્ચ શોભિતામ્
બૃહન્નિતમ્બસ્તનભારખેદાત્ પુષ્પસ્ય ભઙ્ગે ઽપ્યતિદુર્બલાઙ્ગીમ્ ॥

ભાર્યાં ચ તાં દેવગુરોર્ અનઙ્ગ બાણાભિરામાયતચારુનેત્રામ્
તારાં સ તારાધિપતિઃ સ્મરાર્તઃ કેશેષુ જગ્રાહ વિવિક્તભૂમૌ ॥

સાપિ સ્મરાર્તા સહ તેન રેમે તદ્રૂપકાન્ત્યા હૃતમાનસેન
ચિરં વિહૃત્યાથ જગામ તારાં વિધુર્ગૃહીત્વા સ્વગૃહં તતો ઽપિ ॥

ન તૃપ્તિરાસીચ્ચ ગૃહે ઽપિ તસ્ય તારાનુરક્તસ્ય સુખાગમેષુ
બૃહસ્પતિસ્ તદ્વિરહાગ્નિદગ્ધસ્ તદ્ધ્યાનનિષ્ઠૈકમના બભૂવ ॥

શશાક શાપં ન ચ દાતુમ્ અસ્મૈ ન મન્ત્રશસ્ત્રાગ્નિવિષૈરશેષૈઃ
તસ્યાપકર્તું વિવિધૈરુપાયૈર્ નૈવાભિચારૈરપિ વાગધીશઃ ॥

સ યાચયામાસ તતસ્તુ દૈન્યાત્ સોમં સ્વભાર્યાર્થમનઙ્ગતપ્તઃ
સ યાચ્યમાનો ઽપિ દદૌ ન તારાં બૃહસ્પતેસ્તત્સુખપાશબદ્ધઃ ॥

મહેશ્વરેણાથ ચતુર્મુખેણ સાધ્યૈર્ મરુદ્ભિઃ સહ લોકપાલૈઃ
દદૌ યદા તાં ન કથંચિદ્ ઇન્દુસ્ તદા શિવઃ ક્રોધપરો બભૂવ ॥

યો વામદેવઃ પ્રથિતઃ પૃથિવ્યામ્ અનેકરુદ્રાર્ચિતપાદપદ્મઃ
તતઃ સશિષ્યો ગિરિશઃ પિનાકી બૃહસ્પતિસ્નેહવશાનુબદ્ધઃ ॥

ધનુર્ગૃહીત્વાજગવં પુરારિર્ જગામ ભૂતેશ્વરસિદ્ધજુષ્ટઃ
યુદ્ધાય સોમેન વિશેષદીપ્ત તૃતીયનેત્રાનલભીમવક્ત્રઃ ॥

સહૈવ જગ્મુશ્ચ ગણેશકાદ્યા વિંશચ્ચતુઃષષ્ટિગણાસ્ત્રયુક્તાઃ
યક્ષેશ્વરઃ કોટિશતૈર્ અનેકૈર્ યુતો ઽન્વગાત્ સ્યન્દનસંસ્થિતાનામ્ ॥

વેતાલયક્ષોરગકિંનરાણાં પદ્મેન ચૈકેન તથાર્બુદેન
લક્ષૈસ્ ત્રિભિર્ દ્વાદશભી રથાનાં સોમો ઽપ્યગાત્તત્ર વિવૃદ્ધમન્યુઃ ॥

નક્ષત્રદૈત્યાસુરસૈન્યયુક્તઃ શનૈશ્ચરાઙ્ગારકવૃદ્ધતેજાઃ
જગ્મુર્ભયં સપ્ત તથૈવ લોકાશ્ ચચાલ ભૂર્ દ્વીપસમુદ્રગર્ભા ॥

સ સોમમેવાભ્યગમત્પિનાકી ગૃહીતદીપ્તાસ્ત્રવિશાલવહ્નિઃ
અથાભવદ્ ભીષણભીમસેન સૈન્યદ્વયસ્યાપિ મહાહવો ઽસૌ ॥

અશેષસત્ત્વક્ષયકૃત્પ્રવૃદ્ધસ્ તીક્ષ્ણાયુધાસ્ત્રજ્વલનૈકરૂપઃ
શસ્ત્રૈરથાન્યોન્યમશેષસૈન્યં દ્વયોર્જગામ ક્ષયમુગ્રતીક્ષ્ણૈઃ ॥

પતન્તિ શસ્ત્રાણિ તથોજ્જ્વલાનિ સ્વર્ભૂમિપાતાલમથો દહન્તિ
રુદ્રઃ કોપાદ્બ્રહ્મશીર્ષં મુમોચ સોમો ઽપિ સોમાસ્ત્રમમોઘવીર્યમ્ ॥

તયોર્નિપાતેન સમુદ્રભૂમ્યોર્ અથાન્તરિક્ષસ્ય ચ ભીતિરાસીત્
તદસ્ત્રયુગ્મં જગતાં ક્ષયાય પ્રવૃદ્ધમાલોક્ય પિતામહો ઽપિ ॥

અન્તઃ પ્રવિશ્યાથ કથં કથંચિન્ નિવારયામાસ સુરૈઃ સહૈવ
અકારણં કિં ક્ષયકૃજ્જનાનાં સોમ ત્વયાપીત્થમ્ અકારિ કાર્યમ્ ॥

યસ્માત્પરસ્ત્રીહરણાય સોમ ત્વયા કૃતં યુદ્ધમતીવ ભીમમ્
પાપગ્રહસ્ત્વં ભવિતા જનેષુ શાન્તો ઽપ્યલં નૂનમથો સિતાન્તે
ભાર્યામિમામર્પય વાક્પતેસ્ત્વં ન ચાવમાનો ઽસ્તિ પરસ્વહારે ॥

તથેતિ ચોવાચ હિમાંશુમાલી યુદ્ધાદ્ અપાક્રામદતઃ પ્રશાન્તઃ
બૃહસ્પતિઃ સ્વામપગૃહ્ય તારાં હૃષ્ટો જગામ સ્વગૃહં સરુદ્રઃ ॥