મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 22

કસ્મિન્કાલે ચ તચ્છ્રાદ્ધમ્ અનન્તફલદં ભવેત્
કસ્મિન્વાસરભાગે તુ શ્રાદ્ધકૃચ્છ્રાદ્ધમાચરેત્
તીર્થેષુ કેષુ ચ કૃતં શ્રાદ્ધં બહુફલં ભવેત્ ॥

અપરાહ્ણે તુ સમ્પ્રાપ્તે અભિજિદ્રૌહિણોદયે
યત્કિંચિદ્દીયતે તત્ર તદક્ષયમુદાહૃતમ્ ॥

તીર્થાનિ યાનિ શસ્તાનિ પિતૄણાં વલ્લભાનિ ચ
નામતસ્તાનિ વક્ષ્યામિ સંક્ષેપેણ દ્વિજોત્તમાઃ ॥

પિતૃતીર્થં ગયા નામ સર્વતીર્થવરં શુભમ્
યત્રાસ્તે દેવદેવેશઃ સ્વયમેવ પિતામહઃ ॥

તત્રૈષા પિતૃભિર્ગીતા ગાથા ભાગમભીપ્સુભિઃ ॥

એષ્ટવ્યા બહવઃ પુત્રા યદ્યેકો ઽપિ ગયાં વ્રજેત્
યજેત વાશ્વમેધેન નીલં વા વૃષમુત્સૃજેત્ ॥

તથા વારાણસી પુણ્યા પિતૄણાં વલ્લભા સદા
યત્રાવિમુક્તસાંનિધ્યં ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદમ્ ॥

પિતૄણાં વલ્લભં તદ્વત્ પુણ્યં ચ વિમલેશ્વરમ્
પિતૃતીર્થં પ્રયાગં તુ સર્વકામફલપ્રદમ્ ॥

વટેશ્વરસ્તુ ભગવાન્ માધવેન સમન્વિતઃ
યોગનિદ્રાશયસ્તદ્વત્ સદા વસતિ કેશવઃ ॥

દશાશ્વમેધિકં પુણ્યં ગઙ્ગાદ્વારં તથૈવ ચ
નન્દાથ લલિતા તદ્વત્ તીર્થં માયાપુરી શુભા ॥

તથા મિત્રપદં નામ તતઃ કેદારમુત્તમમ્
ગઙ્ગાસાગરમિત્યાહુઃ સર્વતીર્થમયં શુભમ્ ॥

તીર્થં બ્રહ્મસરસ્તદ્વચ્ છતદ્રુસલિલે હ્રદે
તીર્થં તુ નૈમિષં નામ સર્વતીર્થફલપ્રદમ્ ॥

ગઙ્ગોદ્ભેદસ્તુ ગોમત્યાં યત્રોદ્ભૂતઃ સનાતનઃ
તથા યજ્ઞવરાહસ્તુ દેવદેવશ્ચ શૂલભૃત્ ॥

યત્ર તત્કાઞ્ચનં દ્વારમ્ અષ્ટાદશભુજો હરઃ
નેમિસ્તુ હરિચક્રસ્ય શીર્ણા યત્રાભવત્પુરા ॥

તદેતન્નૈમિષારણ્યં સર્વતીર્થનિષેવિતમ્
દેવદેવસ્ય તત્રાપિ વારાહસ્ય તુ દર્શનમ્ ॥

યઃ પ્રયાતિ સ પૂતાત્મા નારાયણપદં વ્રજેત્
કૃતશૌચં મહાપુણ્યં સર્વપાપનિષૂદનમ્ ॥

યત્રાસ્તે નારસિંહસ્તુ સ્વયમેવ જનાર્દનઃ
તીર્થમિક્ષુમતી નામ પિતૄણાં વલ્લભં સદા ॥

સંગમે યત્ર તિષ્ઠન્તિ ગઙ્ગાયાઃ પિતરઃ સદા
કુરુક્ષેત્રં મહાપુણ્યં સર્વતીર્થસમન્વિતમ્ ॥

તથા ચ સરયૂઃ પુણ્યા સર્વદેવનમસ્કૃતા
ઇરાવતી નદી તદ્વત્ પિતૃતીર્થાધિવાસિની ॥

યમુના દેવિકા કાલી ચન્દ્રભાગા દૃષદ્વતી
નદી વેણુમતી પુણ્યા પરા વેત્રવતી તથા ॥

પિતૄણાં વલ્લભા હ્ય્ એતાઃ શ્રાદ્ધે કોટિગુણા મતાઃ
જમ્બૂમાર્ગં મહાપુણ્યં યત્ર માર્ગો હિ લક્ષ્યતે ॥

અદ્યાપિ પિતૃતીર્થં તત્ સર્વકામફલપ્રદમ્
નીલકુણ્ડમિતિ ખ્યાતં પિતૃતીર્થં દ્વિજોત્તમાઃ ॥

તથા રુદ્રસરઃ પુણ્યં સરો માનસમેવ ચ
મન્દાકિની તથાચ્છોદા વિપાશાથ સરસ્વતી ॥

પૂર્વમિત્રપદં તદ્વદ્ વૈદ્યનાથં મહાફલમ્
ક્ષિપ્રા નદી મહાકાલસ્ તથા કાલઞ્જરં શુભમ્ ॥

વંશોદ્ભેદં હરોદ્ભેદં ગઙ્ગોદ્ભેદં મહાફલમ્
ભદ્રેશ્વરં વિષ્ણુપદં નર્મદાદ્વારમેવ ચ ॥

ગયાપિણ્ડપ્રદાનેન સમાન્યાહુર્મહર્ષયઃ
એતાનિ પિતૃતીર્થાનિ સર્વપાપહરાણિ ચ ॥

સ્મરણાદપિ લોકાનાં કિમ્ ઉ શ્રાદ્ધકૃતાં નૃણામ્
ઓંકારં પિતૃતીર્થં ચ કાવેરી કપિલોદકમ્ ॥

સમ્ભેદશ્ ચણ્ડવેગાયાસ્ તથૈવામરકણ્ટકમ્
કુરુક્ષેત્રાચ્છતગુણં તસ્મિન્સ્નાનાદિકં ભવેત્ ॥

શુક્રતીર્થં ચ વિખ્યાતં તીર્થં સોમેશ્વરં પરમ્
સર્વવ્યાધિહરં પુણ્યં શતકોટિફલાધિકમ્ ॥

શ્રાદ્ધે દાને તથા હોમે સ્વાધ્યાયે જલસંનિધૌ
કાયાવરોહણં નામ તથા ચર્મણ્વતી નદી ॥

ગોમતી વરણા તદ્વત્ તીર્થમૌશનસં પરમ્
ભૈરવં ભૃગુતુઙ્ગં ચ ગૌરીતીર્થમનુત્તમમ્ ॥

તીર્થં વૈનાયકં નામ ભદ્રેશ્વરમતઃ પરમ્
તથા પાપહરં નામ પુણ્યાથ તપતી નદી ॥

મૂલતાપી પયોષ્ણી ચ પયોષ્ણીસંગમસ્તથા
મહાબોધિઃ પાટલા ચ નાગતીર્થમવન્તિકા ॥

તથા વેણા નદી પુણ્યા મહાશાલં તથૈવ ચ
મહારુદ્રં મહાલિઙ્ગં દશાર્ણા ચ નદી શુભા ॥

શતરુદ્રા શતાહ્વા ચ તથા વિશ્વપદં પરમ્
અઙ્ગારવાહિકા તદ્વન્ નદૌ તૌ શોણઘર્ઘરૌ ॥

કાલિકા ચ નદી પુણ્યા વિતસ્તા ચ નદી તથા
એતાનિ પિતૃતીર્થાનિ શસ્યન્તે સ્નાનદાનયોઃ ॥

શ્રાદ્ધમેતેષુ યદ્દત્તં તદનન્તફલં સ્મૃતમ્
દ્રોણી વાટનદી ધારા સરિત્ક્ષીરનદી તથા ॥

ગોકર્ણં ગજકર્ણં ચ તથા ચ પુરુષોત્તમઃ
દ્વારકા કૃષ્ણતીર્થં ચ તથાર્બુદસરસ્વતી ॥

નદી મણિમતી નામ તથા ચ ગિરિકર્ણિકા
ધૂતપાપં તથા તીર્થં સમુદ્રો દક્ષિણસ્તથા ॥

એતેષુ પિતૃતીર્થેષુ શ્રાદ્ધમાનન્ત્યમશ્નુતે
તીર્થં મેઘકરં નામ સ્વયમેવ જનાર્દનઃ ॥

યત્ર શાર્ઙ્ગધરો વિષ્ણુર્ મેખલાયામવસ્થિતઃ
તથા મન્દોદરીતીર્થં તીર્થં ચમ્પા નદી શુભા ॥

તથા સામલનાથશ્ચ મહાશાલનદી તથા
ચક્રવાકં ચર્મકોટં તથા જન્મેશ્વરં મહત્ ॥

અર્જુનં ત્રિપુરં ચૈવ સિદ્ધેશ્વરમતઃ પરમ્
શ્રીશૈલં શાંકરં તીર્થં નારસિંહમતઃ પરમ્ ॥

મહેન્દ્રં ચ તથા પુણ્યમ્ અથ શ્રીરઙ્ગસંજ્ઞિતમ્
એતેષ્વપિ સદા શ્રાદ્ધમ્ અનન્તફલદં સ્મૃતમ્ ॥

દર્શનાદપિ ચૈતાનિ સદ્યઃ પાપહરાણિ વૈ
તુઙ્ગભદ્રા નદી પુણ્યા તથા ભીમરથી સરિત્ ॥

ભીમેશ્વરં કૃષ્ણવેણા કાવેરી કુડ્મલા નદી
નદી ગોદાવરી નામ ત્રિસંધ્યા તીર્થમુત્તમમ્ ॥

તીર્થં ત્રૈયમ્બકં નામ સર્વતીર્થનમસ્કૃતમ્
યત્રાસ્તે ભગવાનીશઃ સ્વયમેવ ત્રિલોચનઃ ॥

શ્રાદ્ધમેતેષુ સર્વેષુ કોટિકોટિગુણં ભવેત્
સ્મરણાદપિ પાપાનિ નશ્યન્તિ શતધા દ્વિજાઃ ॥

શ્રીપર્ણી તામ્રપર્ણી ચ જયા તીર્થમનુત્તમમ્
તથા મત્સ્યનદી પુણ્યા શિવધારં તથૈવ ચ ॥

ભદ્રતીર્થં ચ વિખ્યાતં પમ્પાતીર્થં ચ શાશ્વતમ્
પુણ્યં રામેશ્વરં તદ્વદ્ એલાપુરમલં પુરમ્ ॥

અઙ્ગભૂતં ચ વિખ્યાતમ્ આમર્દકમ્ અલમ્ભુષમ્
આમ્રાતકેશ્વરં તદ્વદ્ એકામ્ભકમતઃ પરમ્ ॥

ગોવર્ધનં હરિશ્ચન્દ્રં કૃપુચન્દ્રં પૃથૂદકમ્
સહસ્રાક્ષં હિરણ્યાક્ષં તથા ચ કદલી નદી ॥

રામાધિવાસસ્તત્રાપિ તથા સૌમિત્રિસંગમઃ
ઇન્દ્રકીલં મહાનાદં તથા ચ પ્રિયમેલકમ્ ॥

એતાન્યપિ સદા શ્રાદ્ધે પ્રશસ્તાન્યધિકાનિ તુ
એતેષુ સર્વદેવાનાં સાંનિધ્યં દૃશ્યતે યતઃ ॥

દાનમેતેષુ સર્વેષુ દત્તં કોટિશતાધિકમ્
બાહુદા ચ નદીપુણ્યા તથા સિદ્ધવનં શુભમ્ ॥

તીર્થં પાશુપતં નામ નદી પાર્વતિકા શુભા
શ્રાદ્ધમેતેષુ સર્વેષુ દત્તં કોટિશતોત્તરમ્ ॥

તથૈવ પિતૃતીર્થં તુ યત્ર ગોદાવરી નદી
યુતા લિઙ્ગસહસ્રેણ સર્વાન્તરજલાવહા ॥

જામદગ્ન્યસ્ય તત્તીર્થં ક્રમાદાયાતમુત્તમમ્
પ્રતીકસ્ય ભયાદ્ભિન્નં યત્ર ગોદાવરી નદી ॥

તત્તીર્થં હવ્યકવ્યાનામ્ અપ્સરોયુગસંજ્ઞિતમ્
શ્રાદ્ધાગ્નિકાર્યદાનેષુ તથા કોટિશતાધિકમ્ ॥

તથા સહસ્રલિઙ્ગં ચ રાઘવેશ્વરમુત્તમમ્
સેન્દ્રફેના નદી પુણ્યા યત્રેન્દ્રઃ પતિતઃ પુરા ॥

નિહત્ય નમુચિં શક્રસ્ તપસા સ્વર્ગમાપ્તવાન્
તત્ર દત્તં નરૈઃ શ્રાદ્ધમ્ અનન્તફલદં ભવેત્ ॥

તીર્થં તુ પુષ્કરં નામ શાલગ્રામં તથૈવ ચ
સોમપાનં ચ વિખ્યાતં યત્ર વૈશ્વાનરાલયમ્ ॥

તીર્થં સારસ્વતં નામ સ્વામિતીર્થં તથૈવ ચ
મલંદરા નદી પુણ્યા કૌશિકી ચન્દ્રિકા તથા ॥

વૈદર્ભા વાથ વૈરા ચ પયોષ્ણી પ્રાઙ્મુખા પરા
કાવેરી ચોત્તરા પુણ્યા તથા જાલંધરો ગિરિઃ ॥

એતેષુ શ્રાદ્ધતીર્થેષુ શ્રાદ્ધમાનન્ત્યમશ્નુતે
લોહદણ્ડં તથા તીર્થં ચિત્રકૂટસ્તથૈવ ચ ॥

વિન્ધ્યયોગશ્ચ ગઙ્ગાયાસ્ તથા નદીતટં શુભમ્
કુબ્જાભ્રં તુ તથા તીર્થમ્ ઉર્વશીપુલિનં તથા ॥

સંસારમોચનં તીર્થં તથૈવ ઋણમોચનમ્
એતેષુ પિતૃતીર્થેષુ શ્રાદ્ધમ્ આનન્ત્યમશ્નુતે ॥

અટ્ટહાસં તથા તીર્થં ગૌતમેશ્વરમેવ ચ
તથા વસિષ્ઠતીર્થં નુ હારીતં તુ તતઃ પરમ્ ॥

બ્રહ્માવર્તં કુશાવર્તં હયતીર્થં તથૈવ ચ
પિણ્ડારકં ચ વિખ્યાતં શઙ્ખોદ્ધારં તથૈવ ચ ॥

ઘણ્ટેશ્વરં બિલ્વકં ચ નીલપર્વતમેવ ચ
તથા ચ ધરણીતીર્થં રામતીર્થં તથૈવ ચ ॥

અશ્વતીર્થં ચ વિખ્યાતમ્ અનન્તં શ્રાદ્ધદાનયોઃ
તીર્થં વેદશિરો નામ તથૈવૌઘવતી નદી ॥

તીર્થં વસુપ્રદં નામ છાગલાણ્ડં તથૈવ ચ
એતેષુ શ્રાદ્ધદાતારઃ પ્રયાન્તિ પરમં પદમ્ ॥

તથાચ બદરીતીર્થં ગણતીર્થં તથૈવ ચ
જયન્તં વિજયં ચૈવ શક્રતીર્થં તથૈવ ચ ॥

શ્રીપતેશ્ચ તથા તીર્થં તીર્થં રૈવતકં તથા
તથૈવ શારદાતીર્થં ભદ્રકાલેશ્વરં તથા ॥

વૈકુણ્ઠતીર્થં ચ પરં ભીમેશ્વરમથાપિ વા
એતેષુ શ્રાદ્ધદાતારઃ પ્રયાન્તિ પરમાં ગતિમ્ ॥

તીર્થં માતૃગૃહં નામ કરવીરપુરં તથા
કુશેશયં ચ વિખ્યાતં ગૌરીશિખરમેવ ચ ॥

નકુલેશસ્ય તીર્થં ચ કર્દમાલં તથૈવ ચ
દિણ્ડિપુણ્યકરં તદ્વત્ પુણ્ડરીકપુરં તથા ॥

સપ્તગોદાવરીતીર્થં સર્વતીર્થેશ્વરેશ્વરમ્
તત્ર શ્રાદ્ધં પ્રદાતવ્યમ્ અનન્તફલમીપ્સુભિઃ ॥

એષ તૂદ્દેશતઃ પ્રોક્તસ્ તીર્થાનાં સંગ્રહો મયા
વાગીશો ઽપિ ન શક્નોતિ વિસ્તરાત્ કિમ્ ઉ માનુષઃ ॥

સત્યં તીર્થં દયા તીર્થં તીર્થમિન્દ્રિયનિગ્રહઃ
વર્ણાશ્રમાણાં ગેહે ઽપિ તીર્થં તુ સમુદાહૃતમ્ ॥

એતત્તીર્થેષુ યચ્છ્રાદ્ધં તત્કોટિગુણમિષ્યતે
યસ્માત્તસ્માત્પ્રયત્નેન તીર્થે શ્રાદ્ધં સમાચરેત્ ॥

પ્રાતઃકાલો મુહૂર્તાંસ્ ત્રીન્ સંગવસ્ તાવદેવ તુ
મધ્યાહ્નસ્ત્રિમુહૂર્તઃ સ્યાદ્ અપરાહ્ણસ્તતઃ પરમ્ ॥

સાયાહ્નસ્ત્રિમુહૂર્તઃ સ્યાચ્ છ્રાદ્ધં તત્ર ન કારયેત્
રાક્ષસી નામ સા વેલા ગર્હિતા સર્વકર્મસુ ॥

અહ્નો મુહૂર્તા વિખ્યાતા દશ પઞ્ચ ચ સર્વદા
તત્રાષ્ટમો મુહૂર્તો યઃ સ કાલઃ કુતપઃ સ્મૃતઃ ॥

મધ્યાહ્ને સર્વદા યસ્માન્ મન્દીભવતિ ભાસ્કરઃ
તસ્માદનન્તફલદસ્ તદારમ્ભો વિશિષ્યતે ॥

મધ્યાહ્નઃ ખડ્ગપાત્રં ચ તથા નેપાલકમ્બલઃ
રૂપ્યં દર્ભાસ્તિલા ગાવો દૌહિત્રશ્ચાષ્ટમઃ સ્મૃતઃ ॥

પાપં કુત્સિતમિત્યાહુસ્ તસ્ય સંતાપકારિણઃ
અષ્ટાવ્ એતે યતસ્તસ્માત્ કુતપા ઇતિ વિશ્રુતાઃ ॥

ઊર્ધ્વં મુહૂર્તાત્કુતપાદ્ યન્મુહૂર્તચતુષ્ટયમ્
મુહૂર્તપઞ્ચકં ચૈતત્ સ્વધાભવનમિષ્યતે ॥

વિષ્ણોર્ દેહસમુદ્ભૂતાઃ કુશાઃ કૃષ્ણાસ્તિલાસ્તથા
શ્રાદ્ધસ્ય રક્ષણાયાલમ્ એતત્પ્રાહુર્દિવૌકસઃ ॥

તિલોદકાઞ્જલિર્દેયો જલસ્થૈસ્તીર્થવાસિભિઃ
સદર્ભહસ્તેનૈકેન શ્રાદ્ધમેવં વિશિષ્યતે ॥

શ્રાદ્ધસાધનકાલે તુ પાણિનૈકેન દીયતે
તર્પણં તૂભયેનૈવ વિધિરેષ સદા સ્મૃતઃ ॥

પુણ્યં પવિત્રમાયુષ્યં સર્વપાપવિનાશનમ્
પુરા મલયે ન કથિતં તીર્થશ્રાદ્ધાનુકીર્તનમ્ ॥

શૃણોતિ યઃ પઠેદ્વાપિ શ્રીમાન્સંજાયતે નરઃ ॥

શ્રાદ્ધકાલે ચ વક્તવ્યં તથા તીર્થનિવાસિભિઃ
સર્વપાપોપશાન્ત્યર્થમ્ અલક્ષ્મીનાશનં પરમ્ ॥

ઇદં પવિત્રં યશસો નિધાનમ્ ઇદં મહાપાપહરં ચ પુંસામ્
બ્રહ્માર્કરુદ્રૈરપિ પૂજિતં ચ શ્રાદ્ધસ્ય માહાત્મ્યમુશન્તિ તજ્જ્ઞાઃ ॥